इंदूरचे होळकर आणि अहिल्याबाई
एखाद्या घराचा पाया मजबूत असेल तर घर वर्षानुवर्षे टिकते. मल्हाररावांनी इंदूरच्या होळकर घराण्याचा असाच पाया घातला.
सरदार घराणे म्हणजे ज्या घराण्यातील लोकांनी मराठा राज्यासाठी मोठे योगदान दिले. उत्तरेत मराठा राज्य वाढवण्यात होळकर, शिंदे, भोसले, गायकवाड आणि पवार यांचे योगदान मोठे होते.
मुख्य कल्पना 1 : मल्हारराव होळकर — मल्हारराव इंदूरच्या होळकर राजवटीचे संस्थापक होते. ते गनिमी काव्यात निपुण होते; पहिले बाजीराव आणि नानासाहेब यांच्या काळात उत्तरेतील मोहिमांत त्यांनी पराक्रम गाजवला. माळवा आणि राजपुतानात मराठा वर्चस्व निर्माण करण्यात त्यांचा वाटा होता. पानिपतनंतर उत्तरेतील मराठा प्रतिष्ठा पुन्हा मिळवण्यात त्यांनी माधवराव पेशव्यांना मोठी मदत केली.
मुख्य कल्पना 2 : पुण्यश्लोक अहिल्याबाई — अहिल्याबाई मल्हाररावांचे पुत्र खंडेराव यांच्या पत्नी. कुंभेरीच्या लढाईत खंडेराव मरण पावले; काही दिवसांनी मल्हाररावही गेले. त्यानंतर अहिल्याबाईंनी इंदूरचा कारभार हाती घेतला. त्या कुशल, चतुर आणि उत्कृष्ट प्रशासक होत्या. शेतसारा आणि महसूल गोळा करण्याचे नवे कायदे करून त्यांनी राज्याची घडी बसवली. जास्त जमीन लागवडीखाली आणण्याचा, शेतकऱ्यांसाठी विहिरी खोदण्याचा, व्यापार-उद्योगाला प्रोत्साहनाचा आणि तलाव-तळी बांधण्याचा प्रयत्न केला.
मुख्य कल्पना 3 : मंदिरे, घाट आणि न्याय — भारताच्या चारही दिशांतील महत्त्वाच्या तीर्थक्षेत्रांवर त्यांनी मंदिरे, घाट, मठ, धर्मशाळा आणि पिण्याच्या पाण्याची सोय केली. या प्रयत्नाचे देशाच्या सांस्कृतिक एकात्मतेसाठी मोठे महत्त्व आहे. त्या स्वतः न्यायाकडे लक्ष देऊन न्याय करत; त्या उदार होत्या आणि त्यांना ग्रंथांची आवड होती. त्यांनी २८ वर्षे राज्य कुशलतेने चालवले, उत्तरेत मराठ्यांची प्रतिष्ठा वाढवली आणि प्रजेला सुखी केले. नंतर राज्य अस्ताला जात असताना यशवंतराव होळकरांनी ते वाचवण्याचा प्रयत्न केला.
- सोपे : इंदूरचे होळकर राज्य कोणी स्थापले? — मल्हारराव.
- मध्यम : अहिल्याबाईंनी किती वर्षे राज्य केले? — २८.
- परीक्षा-प्रकार : खंडेराव कोणत्या लढाईत मरण पावले? — कुंभेरी.
आकृतीत : होळकर घराण्यातील प्रमुख व्यक्ती.
अहिल्याबाईंनी कारभार हाती घेण्याआधी काय घडले? खंडेराव कुंभेरीच्या लढाईत मरण पावले आणि काही दिवसांतच मल्हारराव होळकरही गेले. इंदूरचे राज्य पुढे कोण चालवणार असा प्रश्न उभा राहिला.
अहिल्याबाईंनी कारभार हाती घेतल्यानंतर काय घडले? अहिल्याबाईंनी कारभार हाती घेतला, महसूल, शेती आणि न्यायव्यवस्था सुधारली आणि देशभर मंदिरे, घाट बांधले. २८ वर्षांच्या राज्यात इंदूर शांत आणि समृद्ध राहिले.
पाठ्यपुस्तकानुसार अहिल्याबाईंनी शेतकऱ्यांसाठी विहिरी, तलाव आणि तीर्थक्षेत्रांवर घाट-धर्मशाळा बांधल्या; त्यांना ‘पुण्यश्लोक’ म्हणतात.
मल्हारराव = पाया; अहिल्याबाई = २८ वर्षे + मंदिर-घाट.
अहिल्याबाई सेनापती नव्हत्या; त्या उत्कृष्ट प्रशासक होत्या.
आठवणीची युक्ती : अहिल्याबाई = विहिरी + घाट + न्याय.
फरक ओळखा
| व्यक्ती | भूमिका | कामगिरी |
|---|---|---|
| मल्हारराव | संस्थापक | माळवा-राजपुताना |
| अहिल्याबाई | प्रशासक | न्याय, मंदिरे, घाट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मल्हारराव होळकर कोण होते?
- 2अहिल्याबाईंनी कारभार कसा हाती घेतला?
- 3अहिल्याबाईंनी शेतकऱ्यांसाठी काय केले?
- 4अहिल्याबाईंनी तीर्थक्षेत्रांवर कोणत्या सोयी केल्या?
- 5तिचे कार्य सांस्कृतिक एकात्मतेसाठी महत्त्वाचे का आहे?
- 6यशवंतराव होळकरांनी काय प्रयत्न केला?
- 7अहिल्याबाईंच्या कारभाराची तीन वैशिष्ट्ये लिहा.
- 8तुमच्या गावातील एका तलावाचे/विहिरीचे महत्त्व लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इंदूरच्या होळकर राजवटीचे संस्थापक.
- 2खंडेराव आणि मल्हारराव यांच्या मृत्यूनंतर.
- 3विहिरी खोदल्या, लागवडीखाली जमीन वाढवली.
- 4मंदिरे, घाट, मठ, धर्मशाळा आणि पाण्याची सोय.
- 5देशाच्या चारही दिशांना एकसमान सांस्कृतिक खुणा निर्माण झाल्या.
- 6घसरत्या मराठा राज्याला वाचवण्याचा प्रयत्न.
- 7कायदे, न्याय, लोककल्याण.
- 8उदा. शेतीला पाणी, गावाला आधार.
नागपूरचे भोसले, गायकवाड आणि पवार
प्रत्येकाने आपापल्या भागाची जबाबदारी घेतली की संपूर्ण संघाचे काम सोपे होते. मराठा सरदारांनी वेगवेगळ्या भागांची जबाबदारी घेतली.
जहागीर म्हणजे राजाने सेवेबद्दल दिलेला प्रदेश. शाहू महाराजांनी पारसोजी भोसले यांना वऱ्हाड आणि गोंडवनची जहागीर दिली.
मुख्य कल्पना 1 : नागपूरचे भोसले — शाहू महाराजांच्या काळात पारसोजी भोसले यांना वऱ्हाड आणि गोंडवनची जहागीर मिळाली. नागपूरच्या भोसल्यांपैकी रघुजी सर्वांत शूर आणि कर्तबगार होते. त्यांनी दक्षिणेत त्रिचनापल्ली आणि अर्काटच्या आसपासचा प्रदेश मराठ्यांच्या अंमलाखाली आणला. शाहू महाराजांनी त्यांना बंगाल, बिहार आणि ओडिशातील चौथाईचा हक्क दिला होता; हे प्रदेश त्यांनी मराठ्यांच्या वर्चस्वाखाली आणले. १७५१ मध्ये भोसल्यांनी अलीवर्दीखानाकडून ओडिशा जिंकला; १८०३ पर्यंत ओडिशावर मराठ्यांचे वर्चस्व राहिले.
मुख्य कल्पना 2 : मराठा खंदक — कोलकात्यातील ब्रिटिशांना नागपूरच्या भोसल्यांची भीती वाटे. मराठ्यांच्या संभाव्य हल्ल्यापासून कोलकाता शहराचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी शहराभोवती खंदक खणला; तो ‘मराठा खंदक’ म्हणून ओळखला गेला. हा खंदक भोसल्यांच्या सामर्थ्याचे द्योतक होता.
मुख्य कल्पना 3 : गायकवाड, पवार आणि आरमार — खंडेराव दाभाडे आणि त्यांचे पुत्र त्र्यंबकराव यांनी गुजरातमध्ये मराठा सत्तेचा पाया घातला. खंडेरावांच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी उमाबाईंनी अहमदाबादच्या मुघल सरदाराचा पराभव करून तेथील किल्ला जिंकला. पुढे गायकवाडांनी गुजरातमधील वडोदरा हे आपल्या सत्तेचे केंद्र केले. मध्य प्रदेशातील धार आणि देवास येथील पवारांनी शिंदे-होळकरांना उत्तरेत मराठा सत्ता वाढवण्यासाठी मौल्यवान मदत केली. शिवाजी महाराजांनी उभारलेले आरमार कान्होजी आंग्रे आणि त्यांचे पुत्र तुळाजी यांनी बळकट केले; त्याने पोर्तुगीज, ब्रिटिश आणि सिद्दींच्या नौदल सत्तांना रोखले.
- सोपे : भोसल्यांपैकी सर्वांत शूर कोण? — रघुजी.
- मध्यम : गायकवाडांची सत्ताकेंद्र कोणते? — वडोदरा.
- परीक्षा-प्रकार : गुजरातमध्ये अहमदाबादचा किल्ला कोणी जिंकला? — उमाबाईंनी.
आकृतीत : सरदार घराणी आणि त्यांचे प्रदेश.
रघुजी भोसल्यांच्या मोहिमांआधी काय घडले? शाहू महाराजांनी रघुजी भोसल्यांना बंगाल, बिहार आणि ओडिशाचा चौथाईचा हक्क दिला होता. हा हक्क मिळवण्यासाठी रघुजींनी पूर्वेकडे मोहिमा काढल्या.
रघुजी भोसल्यांच्या मोहिमांनंतर काय घडले? १७५१ मध्ये भोसल्यांनी ओडिशा जिंकला आणि १८०३ पर्यंत तेथे मराठ्यांचे वर्चस्व राहिले. कोलकात्यातील ब्रिटिशांनी भीतीने शहराभोवती खंदक खणला.
कोलकात्यातील ‘मराठा खंदक’ (Maratha Ditch) ही पाठ्यपुस्तकातील नोंद आहे; भीती भोसल्यांच्या हल्ल्याची होती.
नागपूर = भोसले; वडोदरा = गायकवाड; धार-देवास = पवार.
सर्व सरदार उत्तरेतच लढले असे नाही; भोसले पूर्वेकडे आणि दक्षिणेतही सक्रिय होते.
आठवणीची युक्ती : भोसले = पूर्व; गायकवाड = गुजरात; पवार = धार-देवास.
फरक ओळखा
| घराणे | केंद्र | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| भोसले | नागपूर | ओडिशा, बंगाल |
| गायकवाड | वडोदरा | गुजरात |
| पवार | धार-देवास | उत्तरेत मदत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पारसोजी भोसले यांना कोणती जहागीर मिळाली?
- 2रघुजी भोसल्यांचे कार्य लिहा.
- 3मराठा खंदक म्हणजे काय?
- 4ओडिशा मराठ्यांच्या ताब्यात कधीपर्यंत होता?
- 5उमाबाईंनी काय केले?
- 6गायकवाडांनी कोणते शहर केंद्र केले?
- 7पवारांचे योगदान काय होते?
- 8कान्होजी आंग्रे आणि तुळाजी यांनी आरमाराचे काय केले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वऱ्हाड आणि गोंडवन.
- 2दक्षिणेत त्रिचनापल्ली-अर्काट जिंकले; बंगाल-बिहार-ओडिशात चौथाई.
- 3मराठा हल्ल्याच्या भीतीने कोलकात्याभोवती खणलेला खंदक.
- 4१८०३ पर्यंत.
- 5अहमदाबादच्या मुघल सरदाराचा पराभव करून किल्ला जिंकला.
- 6वडोदरा.
- 7शिंदे-होळकरांना उत्तरेत मौल्यवान मदत.
- 8आरमार बळकट केले आणि पोर्तुगीज, ब्रिटिश, सिद्दींना रोखले.
महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस
जुन्या पद्धतीचा खेळ नव्या मैदानावर चालत नसेल तर पद्धत बदलावी लागते. महादजींनी मैदानाप्रमाणे आपल्या सैन्याचे प्रशिक्षण बदलले.
वकील-इ-मुतलक म्हणजे बादशहाचा मुख्य प्रतिनिधी; या पदामुळे नागरी आणि लष्करी अधिकार मिळतात. महादजी शिंदे यांना बादशहाने ही पदवी दिली.
मुख्य कल्पना 1 : महादजी शिंदे — पहिल्या बाजीरावांनी राणोजी शिंदे यांची क्षमता ओळखून त्यांना उत्तरेतील सरदार केले. राणोजींच्या निधनानंतर जयाप्पा, दत्ताजी आणि महादजी यांनी पराक्रम गाजवला. माधवराव पेशव्यांनी महादजींना घराण्याची पदवी दिली. महादजी शूर सेनापती आणि चतुर राजकारणी होते. त्यांनी ओळखले की मराठ्यांचा गनिमी कावा उत्तरेच्या मैदानी युद्धासाठी योग्य नाही; म्हणून फ्रेंच लष्करी तज्ज्ञ दी बॉयन यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी सैन्याला प्रशिक्षण दिले आणि तोफखान्याचे आधुनिकीकरण केले. या सैन्याच्या मदतीने त्यांनी रोहिले, जाट, राजपूत आणि बुंदेले यांना नमवले.
मुख्य कल्पना 2 : दिल्लीचे रक्षण आणि वकील-इ-मुतलक — पानिपतनंतर मराठे कमजोर झाले असे वाटून ब्रिटिशांनी दिल्लीच्या राजकारणात रस घेतला; त्यांनी बंगालची दिवाणी मिळवली आणि दिल्लीच्या बादशहाला ताब्यात घ्यायचे ठरवले. अशा काळात महादजींनी ब्रिटिशांचा पराभव केला आणि बादशहाला गादीवर पुन्हा बसवले. बादशहाने त्यांच्या शौर्याने प्रसन्न होऊन त्यांना वकील-इ-मुतलक ही पदवी दिली. त्यांनी ही पदवी अल्पवयीन पेशवे सवाई माधवराव यांच्या वतीने स्वीकारली. त्यामुळे मराठ्यांना साम्राज्यावर पूर्ण नियंत्रण मिळाले. महादजींनी १७८४ ते १७९४ या काळात दिल्लीचा कारभार पाहिला. नजीबखानाचा नातू गुलाम कादिर याने लाल किल्ला घेऊन बादशहाला संपत्तीसाठी त्रास दिला; महादजींनी त्याचा पराभव केला, संपत्ती परत मिळवून बादशहाला दिली आणि त्याला पुन्हा गादीवर बसवले.
मुख्य कल्पना 3 : वडगावची लढाई आणि नाना फडणवीस — पेशव्यांच्या घरगुती भांडणांमुळे रघुनाथरावाने ब्रिटिशांचा आश्रय घेतला; यामुळे मराठे आणि ब्रिटिश यांच्यात संघर्ष अटळ झाला. मुंबईहून ब्रिटिश बोरघाटमार्गे पुढे आले; मराठा सैन्य महादजींच्या नेतृत्वाखाली जमले. मराठ्यांनी गनिमी काव्याने ब्रिटिशांचा धान्यपुरवठा तोडला आणि वडगाव (आजच्या पुणे-मुंबई मार्गावर) येथे ब्रिटिशांचा पराभव झाला; त्यांना रघुनाथरावाला मराठ्यांच्या स्वाधीन करावे लागले. पुढे महादजी वनवडी येथे निधन पावले; तेथे त्यांची समाधी आहे. महादजी उत्तरेत व्यस्त असताना नाना फडणवीस यांनी दक्षिणेचा कारभार सांभाळला, पटवर्धन, हरिपंत फडके, रास्ते आदी सरदारांच्या मदतीने मराठ्यांचे वर्चस्व दक्षिणेत प्रस्थापित केले. १८०३ पर्यंत दिल्ली मराठ्यांच्या नियंत्रणाखाली होती.
- सोपे : महादजींना बादशहाने कोणती पदवी दिली? — वकील-इ-मुतलक.
- मध्यम : महादजींचे फ्रेंच सैन्य मार्गदर्शक कोण? — दी बॉयन.
- परीक्षा-प्रकार : महादजींची समाधी कोठे? — वनवडी (पुणे).
आकृतीत : महादजींच्या कामगिरीचे टप्पे.
महादजींच्या दिल्लीतील कामगिरीआधी काय घडले? पानिपतनंतर मराठे कमजोर झाल्याचे समजून ब्रिटिशांनी दिल्लीच्या बादशहाला ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला.
महादजींच्या दिल्लीतील कामगिरीनंतर काय घडले? महादजींनी ब्रिटिशांचा पराभव करून बादशहाला गादीवर परत बसवले आणि मराठ्यांना पानिपतनंतर गमावलेली प्रतिष्ठा परत मिळाली; दिल्ली १८०३ पर्यंत मराठ्यांच्या नियंत्रणाखाली राहिली.
पाठ्यपुस्तकानुसार महादजींनी गनिमी कावा मैदानी युद्धासाठी अपुरा ओळखून फ्रेंच तज्ज्ञ दी बॉयन यांच्या मदतीने प्रशिक्षित सैन्य उभे केले.
महादजी = दी बॉयन + वकील-इ-मुतलक; नाना = दक्षिण.
महादजींनी स्वतःला बादशहा केले नाही; ते बादशहाचे प्रतिनिधी म्हणून पेशव्यांच्या वतीने काम करत.
आठवणीची युक्ती : महादजी = उत्तर; नाना = दक्षिण.
फरक ओळखा
| व्यक्ती | क्षेत्र | कार्य |
|---|---|---|
| महादजी शिंदे | उत्तर | दिल्लीचे रक्षण |
| नाना फडणवीस | दक्षिण | प्रशासन, सरदारांची मदत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महादजी शिंदे कोण होते?
- 2महादजींनी सैन्यात कोणता बदल केला?
- 3वकील-इ-मुतलक म्हणजे काय?
- 4गुलाम कादिरविरुद्ध महादजींनी काय केले?
- 5वडगावच्या लढाईचा परिणाम काय झाला?
- 6नाना फडणवीस यांचे योगदान सांगा.
- 7दिल्ली मराठ्यांच्या नियंत्रणाखाली कधीपर्यंत होती?
- 8महादजींच्या कार्याचे महत्त्व पाच वाक्यांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शूर सेनापती आणि चतुर राजकारणी; उत्तरेतील मराठा सरदार.
- 2प्रशिक्षित सैन्य आणि आधुनिक तोफखाना.
- 3बादशहाचा मुख्य प्रतिनिधी.
- 4त्याचा पराभव करून संपत्ती बादशहाला परत दिली.
- 5ब्रिटिश हरले आणि रघुनाथरावाला मराठ्यांच्या स्वाधीन करावे लागले.
- 6दक्षिणेचा कारभार सांभाळला, सरदारांच्या मदतीने वर्चस्व.
- 7१८०३ पर्यंत.
- 8उदा. गनिमी कावा सोडून नवी पद्धत स्वीकारणे.
मराठा सत्तेचा अंत
संघाचा कर्णधार कमजोर असेल आणि खेळाडू एकमेकांशी भांडत असतील तर सामना हरतो. मराठ्यांच्या अखेरच्या काळात असेच झाले.
मध्ययुग म्हणजे इतिहासाचा मधला काळ; मराठा सत्तेच्या अंताबरोबर भारताच्या इतिहासातील मध्ययुग संपले आणि आधुनिक काळ सुरू झाला.
मुख्य कल्पना 1 : दुसरे बाजीराव आणि सरदारांतील कलह — महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्या निधनानंतर मराठा सत्ता क्षीण होऊ लागली. त्या काळात रघुनाथरावांचे पुत्र दुसरे बाजीराव पेशवा होते. त्यांच्यात नेतृत्वगुण नव्हते आणि त्यांना अनेक व्यसने होती. मराठा सरदारांना एकत्र ठेवणे त्यांना जमले नाही. सरदारांमधील अंतर्गत कलहांमुळे मराठ्यांचे सामर्थ्य घटले.
मुख्य कल्पना 2 : पुणे आणि अष्टी — दुसऱ्या बाजीरावांच्या काळात उत्तर आणि दक्षिण दोन्हीकडील मराठ्यांचा प्रभाव आणखी घटला; ब्रिटिशांनी मराठ्यांची जागा घेतली. १८१७ मध्ये ब्रिटिशांनी पुणे घेतले आणि तेथे ‘युनियन जॅक’ फडकवला. १८१८ मध्ये सोलापूर जिल्ह्यातील अष्टी येथील लढाईत ब्रिटिशांनी मराठ्यांचा पराभव केला आणि मराठा सत्ता अखेर संपली.
मुख्य कल्पना 3 : आधुनिक कालखंडाची सुरुवात — या घटनेने भारताच्या इतिहासात मोठा बदल घडला. ब्रिटिशांनी भारताच्या मोठ्या भागावर ताबा मिळवला. भारताचा पाश्चात्य जगाशी संपर्क आला; त्यातून भारताच्या समाजव्यवस्थेत अनेक बदल झाले. अनेक जुन्या गोष्टी कालबाह्य झाल्या किंवा मागे पडल्या. भारतीय इतिहासातील मध्ययुगीन कालखंड संपला आणि आधुनिक कालखंड सुरू झाला. मराठे आणि ब्रिटिश यांच्या लढाईनंतरच ब्रिटिशांनी भारत जिंकला, हे लक्षात घेतले की महादजींच्या कामगिरीचे महत्त्व समजते, असे पाठ्यपुस्तक म्हणते.
- सोपे : मराठा सत्ता कोणत्या लढाईत संपली? — अष्टी (१८१८).
- मध्यम : ब्रिटिशांनी पुणे कधी घेतले? — १८१७.
- परीक्षा-प्रकार : पुण्यात ब्रिटिशांनी कोणता झेंडा फडकवला? — युनियन जॅक.
आकृतीत : १८०३ पासून आधुनिक काळाच्या सुरुवातीपर्यंत.
अष्टीच्या लढाईआधी काय घडले? दुसऱ्या बाजीरावांना सरदारांना एकत्र ठेवता आले नाही आणि सरदारांतील कलहामुळे मराठ्यांचे सामर्थ्य घटत गेले. ब्रिटिशांनी १८१७ मध्ये पुणे घेतले.
अष्टीच्या लढाईनंतर काय घडले? १८१८ मध्ये अष्टीच्या लढाईत मराठा सत्ता संपली; ब्रिटिशांनी भारताच्या मोठ्या भागावर ताबा मिळवला आणि भारतीय इतिहासात आधुनिक कालखंड सुरू झाला.
पाठ्यपुस्तकानुसार १८१८ मध्ये अष्टीच्या लढाईनंतर मराठा सत्ता संपली. (नेमकी तारीख स्रोतानुसार १९ किंवा २० फेब्रुवारी असे सांगितली जाते; पुस्तकाशी तपासा)
१७ पुणे; १८ अष्टी; मध्ययुग संपले.
बाजीराव दुसरे पेशवा रघुनाथरावांचे पुत्र होते; ते पहिले बाजीराव नव्हेत.
आठवणीची युक्ती : १८१७ = पुणे; १८१८ = अष्टी.
फरक ओळखा
| घटक | मराठे | ब्रिटिश |
|---|---|---|
| नेतृत्व | दुसरे बाजीराव कमजोर | संघटित |
| सरदार | परस्परांत कलह | एकसंध धोरण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दुसरे बाजीराव कोण होते?
- 2मराठा सत्ता क्षीण का झाली?
- 3१८१७ मध्ये काय घडले?
- 4अष्टीची लढाई कोठे आणि कधी झाली?
- 5मराठा सत्तेच्या अंताचा भारतावर काय परिणाम झाला?
- 6मध्ययुग संपून आधुनिक काळ कसा सुरू झाला?
- 7मराठा सत्तेच्या अंताची कारणे चर्चा करा.
- 8एकीचे बळ यावर चार वाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रघुनाथरावांचे पुत्र आणि शेवटचे पेशवे.
- 2नेतृत्वाचा अभाव आणि सरदारांतील कलह.
- 3ब्रिटिशांनी पुणे घेतले आणि युनियन जॅक फडकवला.
- 4सोलापूर जिल्ह्यात; १८१८ मध्ये.
- 5ब्रिटिशांना भारताच्या मोठ्या भागावर ताबा मिळाला.
- 6मराठा सत्तेच्या अंतानंतर पाश्चात्य जगाशी संपर्क वाढला आणि बदल झाले.
- 7दुर्बल नेतृत्व, सरदारांतील कलह, ब्रिटिशांचे वाढते बळ.
- 8उदा. एकीने कामे सोपी आणि फुटीने कठीण.