नानासाहेब पेशवे आणि अफगाणांशी संघर्ष
शेजारच्या घराला चोराचा त्रास होत असेल तर आपणही सावध राहतो आणि मदत करतो. दिल्लीला अफगाणांचा त्रास असताना मराठ्यांनी असेच केले.
रोहिले म्हणजे अफगाणिस्तानातून येऊन हिमालयाच्या पायथ्याशी स्थायिक झालेले पठाण. त्यांच्या प्रदेशाला १८ व्या शतकात रोहिलखंड म्हणत.
मुख्य कल्पना 1 : नानासाहेब आणि उत्तरेतील परिस्थिती — पहिल्या बाजीरावांनंतर शाहू महाराजांनी त्यांचे पुत्र बाळाजी बाजीराव ऊर्फ नानासाहेब यांना पेशवा केले. नादिरशहाच्या स्वारीनंतर दिल्लीत अस्थिरता होती. रोहिल्यांनी गंगा-यमुनेच्या दोआबात उपद्रव माजवला होता; अयोध्येच्या नवाबाने रोहिल्यांना आवरण्यासाठी मराठ्यांना बोलावले आणि मराठ्यांनी रोहिल्यांना धडा शिकवला.
मुख्य कल्पना 2 : अब्दालीचे आक्रमण आणि १७५२ चा तह — अफगाणिस्तानचा शासक अहमदशहा अब्दाली भारताच्या संपत्तीकडे आकर्षित झाला आणि १७५१ मध्ये पंजाबवर चालून आला. मुघल सत्ता कमजोर होती; स्वतःच्या रक्षणासाठी बादशहाने मराठ्यांची मदत मागितली. बादशहाने एप्रिल १७५२ मध्ये मराठ्यांशी तह केला: मराठे रोहिले, जाट, राजपूत आणि अफगाणांपासून मुघल सत्तेचे रक्षण करतील; त्या बदल्यात त्यांना रोख रक्कम, पंजाब, मुलतान, राजपुताना, सिंध आणि रोहिलखंडात चौथाई गोळा करण्याचा हक्क आणि अजमेर व आग्रा प्रांतांची सुभेदारी मिळेल.
मुख्य कल्पना 3 : अटकेवर भगवा झेंडा — तहानुसार पेशव्यांनी शिंदे-होळकरांच्या सैन्याला दिल्लीच्या रक्षणासाठी पाठवले; मराठे येत आहेत हे कळताच अब्दाली परत गेला. रोहिला सरदार नजीबखानाला मराठ्यांचे उत्तरेतील वर्चस्व सहन झाले नाही; त्याच्या सांगण्यावरून अब्दाली पुन्हा भारतात आला आणि दिल्ली घेऊन लूट घेऊन परतला. रघुनाथराव आणि मल्हारराव होळकर पुन्हा उत्तरेत गेले, दिल्ली घेतली आणि अब्दालीच्या अधिकाऱ्यांना हाकलून पंजाब जिंकला. १७५८ मध्ये त्यांनी अब्दालीच्या सैनिकांचा पाठलाग अटकपर्यंत करून तेथे मराठ्यांचा झेंडा फडकवला; आजच्या पाकिस्तानातील अटक येथून पेशावरपर्यंतही मोहीम गेली. पण जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था नीट लावली गेली नाही.
- सोपे : नानासाहेब कोणाचे पुत्र? — पहिल्या बाजीरावांचे.
- मध्यम : मुघलांचा मराठ्यांशी तह केव्हा झाला? — एप्रिल १७५२.
- परीक्षा-प्रकार : मराठ्यांनी १७५८ मध्ये कोठे झेंडा लावला? — अटक.
आकृतीत : अब्दालीच्या आक्रमणापासून अटकेपर्यंत.
मराठ्यांच्या अटक मोहिमेआधी काय घडले? अब्दालीने १७५१ मध्ये पंजाबवर स्वारी केली; मुघल बादशहाला दिल्लीचे रक्षण करायला मराठ्यांशिवाय दुसरी शक्ती दिसली नाही, म्हणून त्याने मराठ्यांशी तह केला.
मराठ्यांच्या अटक मोहिमेनंतर काय घडले? १७५८ मध्ये मराठ्यांचा झेंडा अटकेवर फडकला; पण जिंकलेल्या प्रदेशाची नीट व्यवस्था नसल्याने पुढे पानिपतच्या संघर्षाचा मार्ग मोकळा झाला.
५१ = अब्दाली; ५२ = तह; ५८ = अटक.
मराठ्यांनी अटक कायमचे जिंकले नाही; तेथील व्यवस्था न लावल्याने ते हातातून गेले.
आठवणीची युक्ती : ५१-५२-५८ = स्वारी-तह-अटक.
फरक ओळखा
| वर्ष | घटना | पक्ष |
|---|---|---|
| १७५१ | अब्दालीची स्वारी | अफगाण |
| १७५२ | तह | मुघल-मराठे |
| १७५८ | अटक | रघुनाथराव-होळकर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रोहिले कोण होते?
- 2१७५२ च्या तहातील अटी सांगा.
- 3मराठ्यांना बादशहाने मदत का मागितली?
- 4नजीबखानाने काय केले?
- 5अटकेवर झेंडा कोणी लावला?
- 6मराठ्यांनी जिंकलेल्या प्रदेशाबाबत कोणती चूक झाली?
- 7अटक आजच्या कोणत्या देशात आहे?
- 8आपल्या शेजाऱ्याला मदत केल्याचा एक प्रसंग लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अफगाणिस्तानातून आलेले आणि हिमालयाच्या पायथ्याशी स्थायिक झालेले पठाण.
- 2मराठ्यांनी मुघल सत्तेचे रक्षण करणे; त्यांना रोख रक्कम, चौथाई हक्क, अजमेर-आग्रा सुभेदारी.
- 3दुसरी शक्ती दिल्लीचे रक्षण करू शकत नव्हती.
- 4मराठ्यांचे वर्चस्व सहन न होऊन अब्दालीला पुन्हा बोलावले.
- 5रघुनाथराव आणि मल्हारराव होळकर.
- 6नवीन प्रदेशाची व्यवस्था नीट लावली नाही.
- 7पाकिस्तान.
- 8उदा. शेजाऱ्याला आजारपणात मदत केली.
दत्ताजी शिंदे आणि सदाशिवरावभाऊ
मित्र असल्याचे नाटक करून पाठीत वार करणे सोपे असते. नजीबखानाने दत्ताजींना चर्चेत गुंतवून अब्दालीला बोलावले.
बुराडी घाट म्हणजे यमुनेच्या काठावरील ठिकाण जेथे दत्ताजी शिंदे आणि अब्दाली यांची लढाई झाली.
मुख्य कल्पना 1 : दत्ताजींचे पराक्रम — पंजाबवर पक्की पकड बसवण्यासाठी आणि नजीबखानाला चिरडण्यासाठी पेशव्यांनी दत्ताजी शिंदे आणि जनकोजी शिंदे यांना उत्तरेत पाठवले. नजीबखानाने दत्ताजींना वाटाघाटीत गुंतवून अब्दालीशी संपर्क साधला आणि त्याला भारतात बोलावले. यमुनेकाठी बुराडी घाटावर दत्ताजी आणि अब्दाली यांची झुंज झाली. दत्ताजींनी मोठा पराक्रम गाजवला आणि वीरमरण पत्करले.
मुख्य कल्पना 2 : उत्तरेतील राजांची तटस्थता — उत्तरेतील स्थानिक राजांनी दक्षिणेकडील मराठ्यांना आपले स्पर्धक मानले. दिल्ली दरबारातील मराठ्यांचा वरचष्मा आणि हस्तक्षेप त्यांना आवडत नव्हता; म्हणून ते तटस्थ राहिले. काही सनातनी पंथांनी मराठ्यांना परधर्मीय मानले आणि अब्दालीने आक्रमण करून मराठ्यांचे सामर्थ्य कमी करावे असे त्याला पटवले. पानिपतच्या जखमी मराठ्यांना फक्त सूरजमल जाट आणि राणी किशोरी यांनीच मदत केली.
मुख्य कल्पना 3 : सदाशिवरावभाऊंची मोहीम — नानासाहेबांनी आपला चुलतभाऊ सदाशिवरावभाऊ आणि ज्येष्ठ पुत्र विश्वासराव यांना अब्दालीला चिरडण्यासाठी उत्तरेकडे पाठवले. सदाशिवरावभाऊ चिमाजीअप्पांचे पुत्र; त्यांच्याकडे प्रचंड सैन्य आणि प्रभावी तोफखाना होता. तोफखान्याचे प्रमुख इब्राहिमखान गारदी होते; त्यांनी १७६० मध्ये उदगीरच्या लढाईत निजामाचा पराभव केला होता.
- सोपे : दत्ताजी कोणत्या घाटावर लढले? — बुराडी घाट (यमुनेकाठी).
- मध्यम : सदाशिवरावभाऊ कोणाचे पुत्र? — चिमाजीअप्पांचे.
- परीक्षा-प्रकार : तोफखान्याचे प्रमुख कोण? — इब्राहिमखान गारदी.
आकृतीत : दत्ताजींच्या मोहिमेपासून भाऊंच्या मोहिमेपर्यंत.
बुराडी घाटच्या लढाईआधी काय घडले? अटकेपर्यंत विजय मिळाल्यावर पेशव्यांनी दत्ताजी शिंदेंना पंजाब सांभाळण्यासाठी पाठवले. नजीबखानाने त्यांना चर्चेत गुंतवून अब्दालीला पुन्हा बोलावले.
बुराडी घाटच्या लढाईनंतर काय घडले? बुराडी घाटावर दत्ताजींना वीरमरण आले (जानेवारी १७६०); त्यानंतर पेशव्यांनी सदाशिवरावभाऊ यांना मोठे सैन्य आणि तोफखाना देऊन उत्तरेकडे पाठवले. (तारीख ९ किंवा १० जानेवारी असे स्रोत सांगतात; पुस्तकाशी तपासा)
पाठ्यपुस्तकात एक प्रसंग आहे की जखमी दत्ताजींना नजीबखानाच्या सल्लागाराने हिंदीत विचारले की आणखी लढणार का; दत्ताजींनी अभिमानाने हो असे उत्तर दिले. हा प्रसंग पुस्तकात वाचा. (स्रोतानुसार तो लोककथेसारखा सांगितला जातो)
बुराडी = दत्ताजी; उदगीर = गारदी; भाऊ + विश्वासराव = पानिपत.
सदाशिवरावभाऊ पेशवे नव्हते; ते पेशव्यांचे चुलतभाऊ आणि सेनापती होते.
आठवणीची युक्ती : दत्ताजी = बुराडी; भाऊ = पानिपत.
फरक ओळखा
| सरदार | स्थळ | परिणाम |
|---|---|---|
| दत्ताजी शिंदे | बुराडी घाट | वीरमरण |
| सदाशिवरावभाऊ | पानिपत | मोहिमेचे नेतृत्व |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दत्ताजी शिंदेंना पेशव्यांनी उत्तरेत का पाठवले?
- 2नजीबखानाने काय डाव केला?
- 3उत्तरेतील राजे तटस्थ का राहिले?
- 4सदाशिवरावभाऊंबरोबर कोण होते?
- 5इब्राहिमखान गारदी कोण होते?
- 6मराठ्यांना पानिपतच्या वेळी मदत कोणी केली?
- 7बुराडी घाटाचे महत्त्व सांगा.
- 8एकीमुळे फायदा आणि फुटीमुळे तोटा होतो, यावर चार वाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पंजाबवर पकड ठेवण्यासाठी आणि नजीबखानाला चिरडण्यासाठी.
- 2दत्ताजींना चर्चेत गुंतवून अब्दालीला बोलावले.
- 3मराठ्यांना स्पर्धक मानले आणि त्यांचे वर्चस्व नको होते.
- 4विश्वासराव आणि मोठे सैन्य व तोफखाना.
- 5तोफखान्याचे प्रमुख; उदगीर १७६०.
- 6सूरजमल जाट आणि राणी किशोरी.
- 7दत्ताजींनी मोठे शौर्य दाखवले आणि वीरमरण पत्करले.
- 8उदा. एकीने कामे सोपी होतात.
पानिपतची तिसरी लढाई
सामन्यात कर्णधार अचानक दिसेनासा झाला तर संघाचे मनोबल खचते. पानिपतवर विश्वासराव पडल्याने तसेच झाले.
पानिपतची तिसरी लढाई १४ जानेवारी १७६१ रोजी मराठे आणि अहमदशहा अब्दाली यांच्यात झाली. येथे ‘भारत भारतीयांचा’ या व्यापक दृष्टिकोनातून मराठे लढले.
मुख्य कल्पना 1 : लढाई कशी झाली? — उत्तरेच्या मोहिमेत सदाशिवरावभाऊंनी दिल्ली जिंकली. पानिपत येथे मराठ्यांचे आणि अब्दालीचे सैन्य समोरासमोर आले. १४ जानेवारी १७६१ रोजी मराठ्यांनी अब्दालीच्या सैन्यावर हल्ला करून लढाई सुरू केली. विश्वासराव शत्रूच्या गोळीने पडले; हे कळताच सदाशिवरावभाऊ क्रोधाने शत्रूवर तुटून पडले आणि रणधुमाळीत दिसेनासे झाले. नेता दिसत नाही असे पाहून मराठा सैनिकांचे धैर्य खचले. त्याच वेळी अब्दालीच्या राखीव तुकड्यांनी नव्या जोमाने हल्ला केला आणि मराठ्यांचा पराभव झाला.
मुख्य कल्पना 2 : पानिपतचा परिणाम — महाराष्ट्रातील तरुणांची एक संपूर्ण पिढी मारली गेली आणि अनेक शूर सरदार धारातीर्थी पडले. पाठ्यपुस्तकानुसार या लढाईत सुमारे १,५०,००० लोक मारले गेले. एका पत्रात ही हानी काव्यात्मक रीतीने मांडली आहे. अब्दालीचेही मोठे नुकसान झाले आणि त्याला आर्थिक फायदा झाला नाही.
मुख्य कल्पना 3 : मराठ्यांचा दृष्टिकोन — मराठ्यांना वाटत होते की अब्दालीसारख्या परक्याला येथे राज्य करण्याचा नैतिक अधिकार नाही. सदाशिवरावभाऊंनी उत्तरेतील राजांना पत्रांतून सांगितले की आपण सर्व या भूमीचे आहोत आणि अब्दाली परदेशी शत्रू आहे; पण राजांनी तटस्थ भूमिका घेतली. त्यामुळे देशाच्या रक्षणाची जबाबदारी मराठ्यांनी स्वतःवर घेतली. भारत हा एक देश आहे आणि धर्माचा विचार न करता सर्वांनी राजाला साथ द्यावी, हे समजणारे आपल्या इतिहासातील मराठे पहिले होते, असे पाठ्यपुस्तक म्हणते.
- सोपे : पानिपतची तिसरी लढाई केव्हा? — १४ जानेवारी १७६१.
- मध्यम : कोण पडले आणि मनोबल खचले? — विश्वासराव.
- परीक्षा-प्रकार : सुमारे किती लोक मारले गेले? — १,५०,०००.
आकृतीत : पानिपतच्या लढाईचा क्रम.
पानिपतच्या लढाईआधी काय घडले? बुराडी घाटावर दत्ताजी पडल्यानंतर सदाशिवरावभाऊंनी मोठे सैन्य आणि तोफखाना घेऊन उत्तरेत जाऊन दिल्ली जिंकली. नंतर पानिपतवर अब्दालीच्या सैन्याशी सामना झाला.
पानिपतच्या लढाईनंतर काय घडले? पानिपतनंतर मराठ्यांचे उत्तरेतील वर्चस्व काही काळ कमी झाले; पण अब्दाली किंवा त्याच्या वारसांना पुन्हा भारतावर स्वारी करण्याचे धाडस झाले नाही. मराठ्यांनी पुढे पुन्हा उत्तरेत सत्ता उभारली.
पाठ्यपुस्तकात पानिपतनंतरचे एक पत्र दिले आहे; त्यात ‘दोन मोती गळाले, सत्तावीस मोहरा हरवल्या’ अशा काव्यात्मक शब्दांत मोठ्या हानीचे वर्णन आहे. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
१४ जानेवारी १७६१; विश्वासराव पडले; भाऊ दिसेनात.
पानिपतने मराठा सत्ता संपली असे नाही; मराठ्यांनी ती पुन्हा उभारली.
आठवणीची युक्ती : पानिपत = १४-१-६१.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मराठे | अब्दाली |
|---|---|---|
| नेते | सदाशिवरावभाऊ, विश्वासराव | अहमदशहा अब्दाली |
| निर्णायक क्षण | विश्वासराव पडले | राखीव तुकड्यांचा हल्ला |
| दृष्टिकोन | भारत भारतीयांचा | परकीय आक्रमक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पानिपतची तिसरी लढाई कधी झाली?
- 2विश्वासराव पडल्यावर काय झाले?
- 3मराठ्यांचा पराभव कसा झाला?
- 4पानिपतनंतर महाराष्ट्राचे काय नुकसान झाले?
- 5मराठ्यांनी उत्तरेतील राजांना काय सांगितले?
- 6उत्तरेतील राजे का मदतीला आले नाहीत?
- 7मराठ्यांचा दृष्टिकोन व्यापक होता असे का म्हणतात?
- 8‘अपयशातून शिका’ यावर पाच वाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१४ जानेवारी १७६१ रोजी.
- 2सदाशिवरावभाऊ रणधुमाळीत दिसेनासे झाले आणि सैनिक खचले.
- 3अब्दालीच्या राखीव तुकड्यांच्या नव्या हल्ल्याने.
- 4एक संपूर्ण पिढी मारली गेली आणि शूर सरदार धारातीर्थी पडले.
- 5आपण सर्व या भूमीचे आहोत आणि अब्दाली परदेशी शत्रू आहे.
- 6त्यांना मराठ्यांचा वरचष्मा आवडत नव्हता.
- 7कारण त्यांनी धर्म न पाहता भारताचे रक्षण केले.
- 8उदा. चुका ओळखून पुन्हा प्रयत्न करावा.
पेशवे माधवराव आणि मराठा सत्तेचे पुनरुज्जीवन
मोठे नुकसान झाल्यावर कष्ट करून पुन्हा उभे राहणारे लोक आपल्याला आवडतात. माधवरावांनी मराठा सत्तेला असेच उभे केले.
पुनरुज्जीवन म्हणजे कमकुवत झालेल्या गोष्टीला पुन्हा सामर्थ्य देणे. पानिपतनंतर मराठा सत्ता पुन्हा उभी करण्याचे काम माधवराव पेशवे आणि महादजी शिंदे यांनी केले.
मुख्य कल्पना 1 : माधवरावांचे कार्य — नानासाहेबांनंतर त्यांचे पुत्र माधवराव पेशवा झाले. पानिपतच्या पराभवानंतर निजामाने मराठाविरोधी कारवाया परत सुरू केल्या आणि मराठा प्रदेशावर स्वारी केली; माधवरावांनी पैठणजवळील राक्षसभुवन येथे निजामाचा पराभव केला. म्हैसूरचा सुलतान हैदर अलीने मराठ्यांच्या पराभवाचा फायदा घेऊन कर्नाटकातील मराठा प्रदेशावर हल्ला केला; श्रीरंगपट्टणजवळ मोती तलावाच्या लढाईत मराठ्यांनी त्याला हरवले. तुंगभद्रा नदीच्या उत्तरेचा प्रदेश त्याने मराठ्यांना देण्याचे मान्य केले.
मुख्य कल्पना 2 : लोककल्याणकारी प्रशासक — माधवराव प्रामाणिक, कष्टाळू, निश्चयी आणि लोककल्याणाची आस असलेले प्रशासक होते. त्यांनी शेतकऱ्यांच्या कल्याणाकडे विशेष लक्ष दिले; पुण्यात अनेक विहिरी खोदल्या आणि शहराचा पाणीपुरवठा वाढवला. नाना फडणवीस यांच्यासारखे प्रशासक आणि रामशास्त्री प्रभुणे यांच्यासारखे न्यायाधीश त्यांच्या काळात पुढे आले. सामान्य लोकांना चांगला न्याय मिळावा म्हणून त्यांनी न्यायव्यवस्था सुधारली; तोफा-दारूगोळ्याचे कारखाने आणि नाणी पाडण्यासाठी टाकसाळ सुरू केली. १७७२ मध्ये त्यांचे निधन झाले; ही मराठा राज्याची भरून न येणारी हानी होती.
मुख्य कल्पना 3 : उत्तरेत पुन्हा वर्चस्व — पानिपतमुळे उत्तरेत मराठ्यांची प्रतिष्ठा ढासळली होती. माधवरावांनी महादजी शिंदे, तुकोजी होळकर, रामचंद्र कानडे आणि विसाजीपंत बिनीवाले यांना उत्तरेत पाठवले. मराठा सैन्याने जाट, रोहिले आणि राजपूत यांचा पराभव केला आणि बादशहा शाह आलमला दिल्लीच्या गादीवर परत बसवून दिल्ली आपल्या संरक्षणाखाली घेतली. अब्दाली किंवा त्याचे वारस पुन्हा भारतावर आले नाहीत; मल्हारराव होळकर, अहिल्याबाई होळकर आणि महादजी शिंदे यांचा यात मोठा वाटा होता. नारायणराव आणि सवाई माधवराव अल्पायुषी ठरले; रघुनाथरावाने ब्रिटिशांचा आश्रय घेतला आणि त्यातून मराठे-ब्रिटिश युद्ध झाले. हैदर अली १७८२ मध्ये आणि टिपू सुलतान १७९९ मध्ये ब्रिटिशांशी लढताना मृत्यू पावला.
- सोपे : माधवरावांनी निजामाचा पराभव कोठे केला? — राक्षसभुवन.
- मध्यम : माधवरावांचे निधन कधी? — १७७२.
- परीक्षा-प्रकार : शाह आलमला दिल्लीची गादी कोणी परत दिली? — मराठ्यांनी.
आकृतीत : माधवरावांच्या विजयांपासून टिपूच्या मृत्यूपर्यंत.
माधवरावांच्या विजयाआधी काय घडले? पानिपतनंतर निजामाने मराठा प्रदेशावर आणि हैदर अलीने कर्नाटकातील मराठा प्रदेशावर चढाई केली.
माधवरावांच्या विजयांनंतर काय घडले? माधवरावांनी दोघांना हरवले आणि उत्तरेत मराठ्यांची सत्ता पुन्हा उभी करण्यासाठी महादजी शिंदे आणि तुकोजी होळकरांना पाठवले; मराठ्यांनी बादशहा शाह आलमला पुन्हा गादीवर बसवले.
पाठ्यपुस्तकानुसार माधवरावांनी पुण्यात अनेक विहिरी खोदल्या, टाकसाळ आणि तोफा-दारूगोळ्याचे कारखाने सुरू केले; नाना फडणवीस आणि रामशास्त्री प्रभुणे त्यांच्या काळात पुढे आले.
माधवराव = राक्षसभुवन + मोती तलाव; १७७२ निधन.
माधवराव पानिपतच्या वेळी पेशवे नव्हते; त्यानंतर ते पेशवा झाले.
आठवणीची युक्ती : माधवराव = विहिरी + टाकसाळ + न्याय.
फरक ओळखा
| शत्रू | लढाईचे ठिकाण | निकाल |
|---|---|---|
| निजाम | राक्षसभुवन | निजामाचा पराभव |
| हैदर अली | मोती तलाव | तुंगभद्रेच्या उत्तरेचा प्रदेश मराठ्यांना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1माधवराव पेशवा केव्हा झाले?
- 2राक्षसभुवनची लढाई कोणामध्ये झाली?
- 3मोती तलावाच्या लढाईचा परिणाम काय झाला?
- 4माधवरावांनी शेतकऱ्यांसाठी काय केले?
- 5माधवरावांच्या काळातील दोन प्रसिद्ध व्यक्ती कोणत्या?
- 6महादजी शिंदे उत्तरेत का गेले?
- 7माधवरावांच्या निधनाचा मराठा राज्यावर काय परिणाम झाला?
- 8टिपू सुलतान कोण होता? तीन वाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नानासाहेबांच्या निधनानंतर.
- 2माधवराव आणि निजाम यांच्यात.
- 3हैदर अलीने तुंगभद्रेच्या उत्तरेचा प्रदेश मराठ्यांना देण्याचे मान्य केले.
- 4विहिरी खोदल्या आणि पाणीपुरवठा वाढवला.
- 5नाना फडणवीस आणि रामशास्त्री प्रभुणे.
- 6मराठा सत्ता उत्तरेत पुन्हा उभी करण्यासाठी.
- 7भरून न येणारी हानी झाली.
- 8म्हैसूरचा सुलतान, कुशल योद्धा, विद्वान आणि कवी; १७९९ मध्ये ब्रिटिशांशी लढताना मृत्यू.