शाहू महाराजांची सुटका आणि राज्याभिषेक
दोन भावांच्या भांडणाचा फायदा तिसरा घेतो, हे आपण अनेकदा पाहतो. औरंगजेबाच्या मुलांच्या गादीसाठीच्या भांडणातून शाहू महाराजांची सुटका झाली.
स्वातंत्र्ययुद्धाच्या सुरुवातीला मुघल हल्ला करत होते आणि मराठे बचाव करत होते; युद्धाच्या शेवटी ही स्थिती उलटली. पुढे मराठ्यांनी जवळजवळ संपूर्ण भारतात आपली सत्ता पसरवली.
मुख्य कल्पना 1 : शाहू महाराजांची सुटका — औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या मुलांत दिल्लीच्या गादीसाठी संघर्ष सुरू झाला. शहाजादा आझमशहा दक्षिणेत होता; तो गादी घेण्यासाठी दिल्लीकडे निघाला. शाहू महाराज त्याच्या कैदेत होते. त्याला वाटले की शाहू सुटले तर शाहू आणि ताराबाई यांच्यात गादीसाठी संघर्ष होईल आणि मराठ्यांचे बळ कमी होईल; म्हणून त्याने शाहू महाराजांना सोडले.
मुख्य कल्पना 2 : खेडची लढाई आणि राज्याभिषेक — सुटकेनंतर शाहू महाराज महाराष्ट्राकडे निघाले. काही मराठा सरदार त्यांना येऊन मिळाले, पण ताराबाईंनी त्यांचा गादीवरील हक्क मानला नाही. भीमा नदीच्या काठी खेड येथे दोघांच्या सैन्यांत लढाई झाली. शाहू महाराजांनी ती जिंकली, साताऱ्यावर कब्जा केला आणि स्वतःला राज्याभिषेक करवून घेतला. सातारा मराठा राज्याची राजधानी झाली.
मुख्य कल्पना 3 : कोल्हापूरची गादी — काही काळ ताराबाई आणि शाहू महाराज यांचा परस्पर विरोध चालू राहिला. १७१० मध्ये ताराबाईंनी आपला अल्पवयीन मुलगा दुसरा शिवाजी याला पन्हाळा येथे छत्रपती घोषित केले. त्यामुळे साताऱ्याबरोबर कोल्हापूर येथे दुसरे स्वतंत्र मराठा राज्य उभे राहिले. शाहू महाराजांचे बालपण मुघल छावणीत गेले होते; त्यामुळे त्यांना मुघल आणि उत्तर भारतातील राजकारणाचे बारकावे चांगले माहीत होते. औरंगजेबाच्या वारसांनी मराठ्यांना संपवण्याचे धोरण सोडले, म्हणून मराठ्यांनी नवे धोरण स्वीकारले: मुघलांशी लढण्याऐवजी त्यांचे संरक्षण करणारे म्हणून आपले साम्राज्य वाढवणे.
- सोपे : मराठा राज्याची राजधानी कोणती झाली? — सातारा.
- मध्यम : खेडची लढाई कोणत्या नदीकाठी झाली? — भीमा.
- परीक्षा-प्रकार : कोल्हापूरची गादी कोणी सुरू केली? — ताराबाईंनी (१७१० मध्ये).
आकृतीत : सुटकेपासून दोन गाद्यांपर्यंतचे टप्पे.
शाहू महाराजांच्या सुटकेआधी काय घडले? औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा आझमशहा दिल्लीची गादी घेण्यासाठी निघाला. मराठ्यांत फूट पडेल या हिशोबाने त्याने कैदेत असलेल्या शाहूंना सोडले.
शाहू महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतर काय घडले? शाहू महाराज साताऱ्यात राज्याभिषिक्त झाले आणि ताराबाईंनी पन्हाळ्यावर वेगळी गादी चालवली. मराठा राज्याचे दोन भाग झाले, पण शाहूंचे सातारा हे केंद्र पुढे प्रभावी ठरले.
सुटका = आझमशहा; खेड = भीमा; सातारा = राजधानी; १७१० = कोल्हापूर.
शाहू महाराजांनी लढाईशिवाय गादी मिळवली असे नाही; खेडच्या लढाईत त्यांनी ताराबाईंच्या सैन्याला हरवले.
आठवणीची युक्ती : खेड + सातारा = शाहू; पन्हाळा-कोल्हापूर = ताराबाई.
फरक ओळखा
| गादी | राजधानी | कोण |
|---|---|---|
| सातारा | सातारा | शाहू महाराज |
| कोल्हापूर | पन्हाळा | दुसरे शिवाजी (ताराबाई) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आझमशहाने शाहू महाराजांना का सोडले?
- 2खेडची लढाई कोणामध्ये झाली?
- 3सातारा राजधानी कशी झाली?
- 4कोल्हापूरची गादी कशी निर्माण झाली?
- 5शाहू महाराजांना कोणत्या गोष्टीचा फायदा झाला?
- 6मराठ्यांनी कोणते नवे धोरण स्वीकारले?
- 7स्वातंत्र्ययुद्धाच्या सुरुवातीची आणि शेवटची स्थिती तुलना करा.
- 8भीमा नदी नकाशात दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शाहू आणि ताराबाईंत वाद होऊन मराठ्यांचे बळ कमी होईल असे त्याला वाटले.
- 2शाहू महाराज आणि ताराबाई यांच्या सैन्यांत.
- 3शाहू महाराजांनी लढाई जिंकून सातारा घेतला आणि राज्याभिषेक केला.
- 4ताराबाईंनी १७१० मध्ये दुसऱ्या शिवाजीला पन्हाळ्यावर छत्रपती घोषित केले.
- 5मुघल राजकारणाची त्यांना असलेली माहिती.
- 6मुघलांशी लढण्याऐवजी त्यांचे संरक्षण करत स्वतःचे साम्राज्य वाढवणे.
- 7सुरुवातीला मुघल आक्रमक आणि मराठे बचावात्मक; शेवटी उलट.
- 8महाराष्ट्राच्या नकाशात पुण्याजवळ (भीमा नदी).
बाळाजी विश्वनाथ आणि १७१९ च्या सनदा
शेजाऱ्याशी भांडण न करता मैत्री करून काम साधले तर मेहनत वाचते. बाळाजी विश्वनाथांनी कान्होजी आंग्रे यांच्याबाबत हेच केले.
सनद म्हणजे राज्यकर्त्याने दिलेला अधिकृत लेखी हक्कपत्र. चौथाई म्हणजे महसुलाचा एक चतुर्थांश आणि सरदेशमुखी म्हणजे एक दशांश भाग गोळा करण्याचा हक्क.
मुख्य कल्पना 1 : पेशवे बाळाजी विश्वनाथ — शाहू महाराजांनी सुटकेनंतर बाळाजी विश्वनाथांना पेशवा केले. बाळाजी कोकणातील श्रीवर्धनचे; ते कर्तबगार आणि अनुभवी होते. अनेक सरदारांना त्यांनी पटवून दिले की शाहू महाराजच मराठा राज्याचे खरे वारस आहेत आणि त्यांना शाहूंच्या बाजूला आणले.
मुख्य कल्पना 2 : कान्होजी आंग्रे यांना आपलेसे केले — मराठा आरमाराचे प्रमुख कान्होजी आंग्रे यांनी ताराबाईंची बाजू घेतली आणि शाहू महाराजांच्या प्रदेशावर हल्ले केले; परिस्थिती कठीण झाली. शाहू महाराजांनी बाळाजींना आंग्रेंविरुद्ध पाठवले, पण बाळाजींनी युद्ध टाळले आणि कान्होजींना शाहूंच्या बाजूला आणले.
मुख्य कल्पना 3 : चौथाई आणि सरदेशमुखीच्या सनदा — महाराष्ट्रात शाहूंचे स्थान भक्कम केल्यावर बाळाजींनी उत्तरेच्या राजकारणाकडे लक्ष वळवले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर दिल्ली दरबारात भांडणे आणि गोंधळ होता; सय्यद बंधू (अब्दुल्ला आणि हुसेन अली) प्रभावी झाले होते. त्यांच्या मदतीने १७१९ मध्ये बाळाजींनी मुघल बादशहाकडून दख्खनमधील मुघल प्रदेशातून चौथाई आणि सरदेशमुखी गोळा करण्याच्या सनदा मिळवल्या. त्यामुळे मराठ्यांना तेथील महसुलाचा एक चतुर्थांश आणि एक दशांश भाग मिळवण्याचा हक्क मिळाला.
- सोपे : चौथाई म्हणजे किती भाग? — एक चतुर्थांश.
- मध्यम : सरदेशमुखी म्हणजे किती भाग? — एक दशांश.
- परीक्षा-प्रकार : बाळाजी विश्वनाथ कोठचे? — श्रीवर्धन (कोकण).
आकृतीत : बाळाजी विश्वनाथांची मुख्य कामे.
१७१९ च्या सनदांआधी काय घडले? कान्होजी आंग्रे ताराबाईंच्या बाजूने होते आणि शाहूंच्या प्रदेशावर हल्ले करत होते. बाळाजींनी युद्ध टाळून आंग्रेंना आपलेसे करण्याचा मार्ग निवडला.
१७१९ च्या सनदांनंतर काय घडले? १७१९ मध्ये सनदा मिळाल्यानंतर मराठा प्रशासनाचा आणि आर्थिक बळाचा विस्तार दख्खनमध्ये झाला, आणि मराठ्यांचे लक्ष उत्तरेकडे वळले.
पाठ्यपुस्तकानुसार सनदा मिळाल्याने मराठ्यांना मुघल प्रदेशातून महसुलाचा हक्क अधिकृतपणे मिळाला; सय्यद बंधूंनी या कामात मदत केली.
१/४ = चौथाई; १/१० = सरदेशमुखी; सनदा = १७१९.
चौथाई म्हणजे संपूर्ण कर नाही; फक्त एक चतुर्थांश भाग.
आठवणीची युक्ती : चौ = ४ (चौथाई); दश = १० (सरदेशमुखी).
फरक ओळखा
| हक्क | भाग | अर्थ |
|---|---|---|
| चौथाई | १/४ | महसुलाचा चतुर्थांश |
| सरदेशमुखी | १/१० | महसुलाचा दशांश |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बाळाजी विश्वनाथ कोण होते?
- 2कान्होजी आंग्रे कोण होते?
- 3बाळाजींनी आंग्रेंना कसे आपलेसे केले?
- 4चौथाई म्हणजे काय?
- 5सरदेशमुखी म्हणजे काय?
- 6१७१९ च्या सनदा कोणाच्या मदतीने मिळाल्या?
- 7सनदांचा मराठ्यांना काय फायदा झाला?
- 8महसूल १०० रुपये असल्यास चौथाई किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शाहू महाराजांचे पेशवे.
- 2मराठा आरमाराचे प्रमुख.
- 3लढाई न करता चर्चेने त्यांना शाहूंच्या बाजूला आणले.
- 4महसुलाचा एक चतुर्थांश भाग गोळा करण्याचा हक्क.
- 5महसुलाचा एक दशांश भाग गोळा करण्याचा हक्क.
- 6सय्यद बंधूंच्या.
- 7महसुलाचा अधिकृत हक्क आणि राजकीय मान्यता मिळाली.
- 8२५ रुपये.
पेशवा पहिले बाजीराव आणि निजाम
खेळात एकदा कमजोर संघाला हरवले की बाकीच्या संघांवरही दबदबा बसतो. बाजीरावांनी पालखेडला निजामाला हरवले आणि दरारा निर्माण केला.
पेशवा म्हणजे मराठा राज्याचा प्रधानमंत्री. पहिले बाजीराव यांनी १७२० ते १७४० अशी वीस वर्षे पेशवेपद सांभाळले.
मुख्य कल्पना 1 : बाजीरावांची धोरणे — बाळाजी विश्वनाथांच्या निधनानंतर शाहू महाराजांनी त्यांचे पुत्र बाजीराव यांना १७२० मध्ये पेशवा केले. मुघल सत्ता कमजोर झाल्याने उत्तरेत साम्राज्य वाढवायला जास्त वाव आहे हे बाजीरावांनी ओळखले आणि शाहू महाराजांनी त्यांच्या धोरणाला पाठिंबा दिला.
मुख्य कल्पना 2 : पालखेडला निजामाचा पराभव — मुघल बादशहा फर्रुखसियरने निजाम-उल-मुल्कला दख्खनचा सुभेदार नेमले. १७१३ मध्ये निजामाने हैदराबाद येथे स्वतंत्र सत्ता स्थापण्याचा प्रयत्न केला. मराठ्यांना चौथाई-सरदेशमुखी गोळा करण्याचा हक्क बादशहाने दिला होता, पण निजामाचा त्याला विरोध होता; त्याने पुणे परगण्याचा काही भाग घेतला. बाजीरावांनी त्याला रोखण्याचे ठरवले आणि औरंगाबादजवळ पालखेड येथे त्याचा पराभव केला. निजामाने मराठ्यांचा चौथाई-सरदेशमुखीचा हक्क मान्य केला.
मुख्य कल्पना 3 : माळव्याकडे — आजच्या मध्य प्रदेशातील माळवा मुघल साम्राज्याचा भाग होता. बाजीरावांनी आपले बंधू चिमाजीअप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली मल्हारराव होळकर, राणोजी शिंदे आणि उदाजी पवार यांना माळव्यात पाठवले. त्यांनी तेथे मराठ्यांची ठाणी मजबूत केली. पुढे होळकर, शिंदे आणि पवार यांची स्वतंत्र संस्थाने इंदूर, ग्वाल्हेर आणि धार येथे उभी राहिली.
- सोपे : पालखेडची लढाई कोणाविरुद्ध? — निजामाविरुद्ध.
- मध्यम : बाजीराव पेशवा केव्हा झाले? — १७२० मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : माळव्यात कोणते तीन सरदार गेले? — होळकर, शिंदे, पवार.
आकृतीत : पेशवेपदापासून माळव्यापर्यंतचे टप्पे.
पालखेडच्या लढाईआधी काय घडले? निजामाने हैदराबादला स्वतंत्र सत्ता स्थापण्याचा प्रयत्न केला आणि मराठ्यांचा चौथाई-सरदेशमुखीचा हक्क मानण्यास नकार देत पुणे परगण्याचा काही भाग घेतला.
पालखेडच्या लढाईनंतर काय घडले? पालखेडच्या विजयानंतर निजामाने मराठ्यांचा हक्क मान्य केला; मराठ्यांना दख्खनमध्ये मोठे स्थान मिळाले आणि बाजीरावांना उत्तरेकडे वळायला मोकळीक मिळाली.
पाठ्यपुस्तकानुसार पालखेडच्या लढाईनंतर निजामाने मराठ्यांचा चौथाई-सरदेशमुखीचा हक्क मान्य केला.
२० वर्षे पेशवा; पालखेड = निजाम; माळवा = होळकर-शिंदे-पवार.
पालखेडची लढाई मुघल बादशहाविरुद्ध नव्हती; ती निजामाविरुद्ध होती.
आठवणीची युक्ती : पालखेड = निजाम; माळवा = तिघे.
फरक ओळखा
| ठिकाण | विरोधक/क्षेत्र | परिणाम |
|---|---|---|
| पालखेड | निजाम | निजामाचा पराभव |
| माळवा | मुघल प्रदेश | मराठा ठाणी मजबूत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पेशवा म्हणजे कोण?
- 2बाजीराव पेशवा केव्हा झाले?
- 3निजामाने कोणता प्रयत्न केला?
- 4पालखेडची लढाई कोठे आणि कोणामध्ये झाली?
- 5पालखेडच्या विजयाचा परिणाम सांगा.
- 6माळव्याला कोण गेले?
- 7होळकर, शिंदे, पवार यांची संस्थाने कोठे उभी राहिली?
- 8बाजीरावांच्या उत्तर भारतातील धोरणाबद्दल दोन वाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मराठा राज्याचा प्रधानमंत्री.
- 2१७२० मध्ये.
- 3हैदराबादला स्वतंत्र सत्ता स्थापण्याचा.
- 4औरंगाबादजवळ; बाजीराव आणि निजाम यांच्यात.
- 5निजामाने मराठ्यांचा हक्क मान्य केला.
- 6चिमाजीअप्पांच्या नेतृत्वाखाली होळकर, शिंदे, पवार.
- 7इंदूर, ग्वाल्हेर आणि धार येथे.
- 8मुघल कमजोर झाल्याने उत्तरेत विस्ताराला वाव होता; शाहूंनी पाठिंबा दिला.
बुंदेलखंड, दिल्ली आणि बाजीरावांची अखेरची वर्षे
मित्र संकटात असेल आणि त्याने हाक मारली, तर धावून जाणे हीच खरी मैत्री. छत्रसालांच्या हाकेला बाजीराव असेच धावले.
बुंदेलखंड म्हणजे आजच्या मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेशचा काही भाग; झाशी, पन्ना आणि सागर यांच्या आसपासचा प्रदेश.
मुख्य कल्पना 1 : बुंदेलखंडात छत्रसालांना मदत — राजा छत्रसाल यांनी बुंदेलखंडात स्वतःचे राज्य स्थापले होते. मुघल सुभेदार महंमदखान बंगश याने त्यांच्यावर हल्ला केला. छत्रसालांनी बाजीरावांकडे मदत मागितली. बाजीरावांनी बंगशचा पराभव केला आणि बुंदेलखंडात आपले वर्चस्व स्थापन केले. कृतज्ञता म्हणून छत्रसालांनी बाजीरावांना आपला पुत्र मानून आपल्या राज्याचा एक तृतीयांश भाग दिला, असे सांगितले जाते.
मुख्य कल्पना 2 : दिल्लीवर स्वारी — १७३७ मध्ये बाजीराव उत्तरेकडे निघाले आणि दिल्लीजवळ पोहोचले. मुघल बादशहाला मराठ्यांच्या ताकदीची जाणीव झाली. त्यानंतर निजामाने बादशहाच्या मदतीला येऊन बाजीरावांशी भोपाळजवळ लढत दिली; बाजीरावांनी त्याचा पराभव केला (१७३७-३८). (वर्ष स्रोतानुसार थोडे वेगळे; पुस्तकाशी तपासा)
मुख्य कल्पना 3 : वसईची मोहीम आणि बाजीरावांचे निधन — चिमाजीअप्पांनी १७३९ मध्ये पोर्तुगीजांकडून वसई किल्ला जिंकला. याच काळात इराणचा नादिरशहा भारतावर चाल करून आला; त्याने दिल्ली लुटली. यातून निर्माण झालेल्या अस्थिरतेत मराठा सत्तेचे महत्त्व वाढले. एप्रिल १७४० मध्ये रावेरखेडी येथे बाजीरावांचे निधन झाले. त्यांनी २० वर्षांच्या कारकिर्दीत मराठ्यांच्या सीमा उत्तरेपर्यंत नेल्या.
- सोपे : बाजीरावांनी बुंदेलखंडात कोणाचा पराभव केला? — बंगशचा.
- मध्यम : वसई कोणी जिंकली? — चिमाजीअप्पांनी (१७३९).
- परीक्षा-प्रकार : बाजीरावांचे निधन कोठे झाले? — रावेरखेडी.
आकृतीत : बुंदेलखंडपासून निधनापर्यंतचे टप्पे.
छत्रसालांच्या मदतीसाठी बाजीराव जाण्याआधी काय घडले? मुघल सुभेदार बंगश याने बुंदेलखंडातील राजा छत्रसाल यांच्यावर हल्ला केला. छत्रसालांनी मदतीसाठी बाजीरावांना संदेश पाठवला.
बाजीरावांनी बंगशचा पराभव केल्यानंतर काय घडले? बाजीरावांनी बंगशचा पराभव केला आणि बुंदेलखंडात मराठ्यांचा प्रभाव वाढला; पुढे झाशी, सागर या भागात मराठा सत्ता स्थिरावली.
छत्रसालांचे बाजीरावांना उद्देशून केलेले दोहे पाठ्यपुस्तकात आहेत; ते पुस्तकातच वाचा. (कवितेचा मजकूर येथे दिलेला नाही)
बंगश = छत्रसाल; ३७ = दिल्ली; ३९ = वसई; ४० = निधन.
बाजीरावांनी दिल्ली जिंकली नाही; त्यांनी दिल्लीजवळ जाऊन मराठ्यांची ताकद दाखवली.
आठवणीची युक्ती : ३७-३९-४०: दिल्ली-वसई-निधन.
फरक ओळखा
| वर्ष | घटना | व्यक्ती |
|---|---|---|
| १७३७ | दिल्लीवर स्वारी | बाजीराव |
| १७३९ | वसई विजय | चिमाजीअप्पा |
| १७४० | बाजीरावांचे निधन | रावेरखेडी |
बुंदेलखंड, दिल्ली आणि बाजीरावांची अखेरची वर्षे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1बुंदेलखंड कोठे आहे?
- 2छत्रसालांनी बाजीरावांना मदत का मागितली?
- 3बाजीरावांनी बंगशचा पराभव केल्यावर काय झाले?
- 4बाजीरावांनी दिल्लीवर स्वारी का केली?
- 5वसईची मोहीम कोणी जिंकली?
- 6नादिरशहाच्या स्वारीचा मराठ्यांवर काय परिणाम झाला?
- 7बाजीरावांच्या कारकिर्दीचे वर्णन करा.
- 8मित्रासाठी धावून जाण्याचा तुमचा एक अनुभव लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आजच्या मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेशच्या काही भागात; झाशी-पन्ना-सागर.
- 2बंगशने त्यांच्यावर हल्ला केला होता.
- 3बुंदेलखंडात मराठ्यांचा प्रभाव वाढला.
- 4मुघल सत्तेची कमजोरी दाखवून मराठ्यांची ताकद दाखवण्यासाठी.
- 5चिमाजीअप्पांनी, १७३९ मध्ये.
- 6अस्थिरतेत मराठा सत्तेचे महत्त्व वाढले.
- 7२० वर्षे पेशवा; पालखेड, माळवा, बुंदेलखंड, दिल्ली स्वारी, वसई.
- 8उदा. मित्राला अडचणीत मदत केली.