धडा ९: मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध

मुख्य कल्पना 1 : संभाजी महाराजांची ओळख — संभाजी महाराज शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र; जन्म १४ मे १६५७, पुरंदर किल्ल्यावर. त्यांना शिवाजी महाराजांकडून नागरी प्रशासन आणि लष्करी मोहिमांचे उत्तम शिक्षण मिळाले; चौदाव्या वर्षापासून ते कारभारात आणि सैन्याच्या नेतृत्वात रस घेऊ लागले. फ्रेंच प्रवासी अबे कॅरे यांनी त्यांच्या लढाऊ कौशल्याचे कौतुक केले आहे.

मुख्य कल्पना 2 : औरंगजेबाची दक्षिण स्वारी — औरंगजेबाचा मुलगा शहाजादा अकबर बापाविरुद्ध बंड करून अपयशी झाल्यावर दख्खनमध्ये संभाजी महाराजांच्या आश्रयाला आला. त्याला शह देण्यासाठी १६८२ मध्ये औरंगजेब प्रचंड सैन्य आणि तोफखाना घेऊन स्वतः दक्षिणेत उतरला. त्याने जंजिऱ्याच्या सिद्दीला मराठ्यांवर चढाई करण्यास सांगितले आणि पोर्तुगीजांनाही आपल्या बाजूला वळवले.

मुख्य कल्पना 3 : रामसेजचा वेढा आणि इतर मोहिमा — औरंगजेबाने वाटले की मराठ्यांचे किल्ले घेतले की त्यांचे राज्य संपेल; म्हणून त्याने नाशिकजवळील रामसेज किल्ल्याला वेढा घातला. औरंगजेबाचे सैन्य प्रचंड, मराठ्यांचे लहान; तरीही ते चिकाटीने लढले. संभाजी महाराजांनी १६८२ मध्ये सिद्दीविरुद्ध मोहीम काढली (दंडाराजपुरी वेढा), पण मुघलांच्या स्वारीमुळे ती सोडावी लागली. १६८३ मध्ये पोर्तुगीजांच्या रेवदंडा किल्ल्यावर हल्ला केला; येसाजी कंक यांनी गोव्याच्या लढाईत मोठे शौर्य दाखवले, पण मुघलांनी दक्षिण कोकणावर चढाई केल्याची बातमी येताच महाराजांना गोव्याची मोहीम सोडून परतावे लागले.

• सोपे : मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध किती वर्षे चालले? — सुमारे २७ वर्षे.
• मध्यम : औरंगजेब दक्षिणेत कधी आला? — १६८२ मध्ये.
• परीक्षा-प्रकार : रामसेज कोठे आहे? — नाशिकजवळ.

आकृतीत : जन्मापासून गोवा मोहिमेपर्यंतचे टप्पे.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : आदिलशाही-कुतुबशाहीचा अंत — मराठ्यांविरुद्धची मोहीम यशस्वी न झाल्याने औरंगजेबाने ती थांबवली आणि आदिलशहा व कुतुबशहाच्या राज्यांकडे वळून ती जिंकली. त्यांची संपत्ती आणि सैन्य मुघलांना मिळाले आणि औरंगजेब अधिक बलवान झाला.

मुख्य कल्पना 2 : हंबीरराव मोहितेंचा मृत्यू — मग त्याने सर्व शक्ती मराठ्यांना हरवण्यावर केंद्रित केली आणि चारही बाजूंनी चढाई केली. मराठा सरसेनापती हंबीरराव मोहिते मुघलांशी झालेल्या चकमकीत मारले गेले; या धक्क्याने संभाजी महाराजांचे लष्करी बळ कमी झाले.

मुख्य कल्पना 3 : बंदिवास आणि निधन — औरंगजेबाने मुकर्रबखानाला कोल्हापूर प्रांताचा प्रमुख केले होते. संभाजी महाराज कोकणात संगमेश्वर येथे आहेत हे कळताच मुकर्रबखानाने छापा घातला आणि त्यांना पकडले. बादशहापुढे नेल्यावर महाराजांनी त्याचा निर्भयपणे सामना केला; बादशहाच्या हुकुमाने ११ मार्च १६८९ रोजी त्यांना क्रूरपणे ठार केले गेले. स्वाभिमानाशी तडजोड न करता त्यांनी शांतपणे मृत्यूला सामोरे जाण्याचे धैर्य दाखवले. त्यांच्या बलिदानातून प्रेरणा घेऊन मराठ्यांनी लढा अधिक तीव्र केला.

मुख्य कल्पना 4 : प्रशासन आणि ग्रंथलेखन — अनेक रणांगणांवर व्यस्त असूनही संभाजी महाराजांनी शिवाजी महाराजांसारखी जलद न्यायव्यवस्था आणि महसूलव्यवस्था चालू ठेवली. प्रजेला छळणाऱ्या आणि स्वराज्याविरुद्ध बंड करणाऱ्या जमीनदारांना कठोर शिक्षा केली. महाराणी येसूबाईंना प्रशासकीय अधिकार दिले आणि त्यांना स्वतःची मुद्रा दिली. संस्कृत आणि इतर अनेक भाषा ते उत्तम जाणत होते; राजनीतीवरील प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास करून त्यांनी ‘बुधभूषणम्’ ग्रंथात त्यांचे सार लिहिले.

• सोपे : संभाजी महाराजांना कोठे पकडले? — संगमेश्वर.
• मध्यम : निधन कधी झाले? — ११ मार्च १६८९.
• परीक्षा-प्रकार : महाराजांचा ग्रंथ कोणता? — बुधभूषणम्.

आकृतीत : हंबीररावांच्या मृत्यूपासून निधनापर्यंत.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : येसूबाईंचा निर्णय — औरंगजेबाने झुल्फिकारखानाला रायगडाला वेढा घालण्यास पाठवले. रायगडावर राजाराम महाराज, ताराबाई, येसूबाई आणि त्यांचा मुलगा शाहू होते; सर्व राजघराण्याने एका जागी राहणे धोक्याचे होते. येसूबाईंनी कोणत्याही परिस्थितीत मुघलांना शरण न जाण्याचा निर्धार केला. ठरले की राजाराम महाराजांनी रायगडावरून निसटावे, गरज पडल्यास जिंजीसारख्या दूरच्या ठिकाणी जावे आणि रायगडाचा लढा येसूबाईंच्या नेतृत्वाखाली चालू राहावा. स्वतःच्या मुलाला नव्हे तर राजाराम महाराजांना छत्रपती करणे हा त्यांचा निर्णय त्यांच्या स्वराज्यप्रेमाचे आणि निःस्वार्थीपणाचे उदाहरण आहे.

मुख्य कल्पना 2 : जिंजीकडे प्रयाण — ५ एप्रिल १६८९ रोजी राजाराम महाराज काही सहकाऱ्यांसह वेढलेल्या रायगडावरून निसटले. जिंजीचा किल्ला अजिंक्य होता. प्रल्हाद निराजी, खंडो बल्लाळ, रूपाजी भोसले या निष्ठावान सरदारांसह ते जिंजीला पोहोचले. जाताना त्यांनी रामचंद्रपंत अमात्य, शंकराजी नारायण सचिव, संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांना मुघलांशी लढण्याची जबाबदारी दिली. नोव्हेंबर १६८९ मध्ये मुघलांनी रायगड घेतला आणि येसूबाई व शाहू यांना पकडले.

मुख्य कल्पना 3 : संताजी-धनाजी आणि जिंजीचा वेढा — औरंगजेबाने अनेक मराठा सरदारांना वतन आणि जहागिरींचे आमिष दाखवून आपल्याकडे वळवले होते; राजाराम महाराजांनीही तोच उपाय केला: जो सरदार मुघल प्रदेश जिंकेल तो त्याची जहागीर होईल. त्यामुळे अनेक सरदार पुढे आले. संताजी आणि धनाजी यांच्या गनिमी हल्ल्यांपुढे मुघलांचा प्रचंड तोफखाना निरुपयोगी ठरला. झुल्फिकारखानाने जिंजीला वेढा घातला; मराठ्यांनी सुमारे आठ वर्षे किल्ला लढवला आणि बाहेरून संताजी-धनाजी मुघलांवर तुटून पडले. राजाराम महाराज वेढ्यातून निसटून महाराष्ट्रात परतले; पुढे जिंजी मुघलांनी घेतला. २ मार्च १७०० रोजी राजाराम महाराज सिंहगडावर आजारपणाने निधन पावले.

• सोपे : राजाराम महाराज रायगडावरून कधी निघाले? — ५ एप्रिल १६८९.
• मध्यम : येसूबाईंनी कोणाला छत्रपती केले? — राजाराम महाराजांना.
• परीक्षा-प्रकार : राजाराम महाराजांचे निधन कोठे झाले? — सिंहगडावर.

आकृतीत : रायगडाच्या वेढ्यापासून जिंजीपर्यंतचे टप्पे.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : ताराबाईंचे नेतृत्व — राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर औरंगजेबाला वाटले की त्याने मराठ्यांवर विजय मिळवला; पण तसे नव्हते. महाराणी ताराबाईंनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत स्वराज्याच्या लढ्याचे नेतृत्व स्वीकारले. त्यांनी प्रशासन एकहाती सांभाळले आणि सरदारांना स्वराज्याच्या कामी प्रोत्साहन दिले. मराठा सरदार सिरोंज, मंदसौर आणि माळव्यापर्यंत मुघलांशी लढले. खाफीखानाने नोंदवले आहे की ताराबाईंनी मोठी कामे केली आणि नेतृत्वगुण दाखवले.

मुख्य कल्पना 2 : सुरक्षा-लॉकरचे तंत्र — औरंगजेब किल्ल्यांना वेढा घालून ते जिंकत असे. पावसाळा जवळ आला की मराठ्यांचा किल्लेदार औरंगजेबाच्या बाजूला गेल्याचे नाटक करी, लाच घेई आणि किल्ला मुघलांना देई. ती लाच तो मराठा खजिन्यात जमा करी. औरंगजेबाने किल्ल्यात धान्य आणि दारूगोळा भरला की ताराबाई तो किल्ला पुन्हा जिंकत. या कौशल्याला ‘सेफ डिपॉझिट लॉकर पद्धत’ म्हणतात.

मुख्य कल्पना 3 : औरंगजेबाचा अंत — मराठ्यांच्या जोरदार मोहिमांमुळे औरंगजेब निराश झाला. मुघल-मराठा संघर्ष सुमारे २५ वर्षे चालला तरी मुघल मराठ्यांना हरवू शकले नाहीत. १७०७ मध्ये अहमदनगर येथे औरंगजेबाचा मृत्यू झाला आणि त्याबरोबर मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध संपले. हा लढा मुघल बादशहाच्या साम्राज्यविस्ताराची हाव आणि मराठ्यांची स्वातंत्र्यप्रेरणा यांच्यातील संघर्ष होता; त्यात मराठ्यांचा विजय झाला. औरंगजेबानंतरच्या राजकीय पोकळीत मराठे पुढाकार घेणारे ठरले; म्हणून अठरावे शतक ‘मराठ्यांचे शतक’ म्हणून ओळखले जाते.

• सोपे : औरंगजेबाचा मृत्यू कोठे झाला? — अहमदनगर.
• मध्यम : गनिमी कावा म्हणजे काय? — अचानक हल्ला करण्याची पद्धत.
• परीक्षा-प्रकार : अठरावे शतक कोणाचे शतक? — मराठ्यांचे.

आकृतीत : ताराबाईंचे नेतृत्व आणि औरंगजेबाचा अंत.

फरक ओळखा