निष्ठावान सहकारी आणि संघटन कौशल्य
चांगला कप्तान आपल्या संघाला असा तयार करतो की प्रत्येक खेळाडू संघासाठी जीव लावतो. महाराजांनी असेच निष्ठावान सहकारी जमवले.
संघटन कौशल्य म्हणजे माणसांना एकत्र आणून एका ध्येयासाठी काम करायला प्रवृत्त करण्याची कला. सुराज्य म्हणजे सर्वांच्या कल्याणाचे राज्य.
मुख्य कल्पना 1 : अनेक संकटांतून सुटका — स्वराज्य उभारताना महाराजांना अफझलखानाची भेट, पन्हाळ्याचा वेढा, शाहिस्तेखानावरील छापा, आग्र्याहून सुटका अशा अनेक धोकादायक प्रसंगांना तोंड द्यावे लागले; प्रत्येक वेळी ते सुखरूप बाहेर पडले.
मुख्य कल्पना 2 : जीव धोक्यात घालणारे सहकारी — जिवा महाला, शिवा काशीद, बाजीप्रभू देशपांडे, मुरारबाजी देशपांडे, तानाजी मालुसरे, तसेच आग्र्याच्या सुटकेत हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर यांनी स्वराज्यासाठी जिवावर उदार होऊन काम केले.
मुख्य कल्पना 3 : सहकाऱ्यांची काळजी — महाराज सहकाऱ्यांची काळजी घेत. कान्होजी जेधे सुरुवातीपासून स्वराज्याच्या कामात होते; वृद्धापकाळात ते आजारी पडल्यावर औषध किंवा उपचारांत हलगर्जी करू नका, असे महाराजांनी त्यांना कळवले.
- सोपे : सुराज्य म्हणजे काय? — सर्वांच्या कल्याणाचे राज्य.
- मध्यम : पन्हाळ्यातून वेशांतर करून कोण निघाले? — शिवा काशीद.
- परीक्षा-प्रकार : आग्र्याच्या सुटकेत कोणी जिवावर उदार होऊन मदत केली? — हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर.
आकृतीत : महाराज आणि त्यांचे जिवाभावाचे सहकारी.
कान्होजी जेधे वृद्ध आणि आजारी असताना महाराजांनी त्यांना औषधोपचारात हयगय न करण्यास सांगितले. सहकाऱ्यांची अशी काळजीच निष्ठा वाढवते. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
बाजी = खिंड; शिवा = वेश; मुरार = पुरंदर; तानाजी = सिंहगड.
महाराजांनी एकट्याने स्वराज्य उभारले असे नाही; सहकाऱ्यांच्या निष्ठेचाही मोठा वाटा होता.
आठवणीची युक्ती : सहकारी = बळ; काळजी = निष्ठा.
फरक ओळखा
| सहकारी | प्रसंग | कार्य |
|---|---|---|
| बाजीप्रभू देशपांडे | विशाळगडाकडे | शत्रूला खिंडीत रोखले |
| शिवा काशीद | पन्हाळ्याचा वेढा | महाराजांसारखा वेश |
| मुरारबाजी | पुरंदर | किल्ला लढवला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सुराज्य म्हणजे काय?
- 2महाराजांच्या जीवनातील चार धोकादायक प्रसंग लिहा.
- 3आग्र्याच्या सुटकेत कोणी मदत केली?
- 4कान्होजी जेधे यांच्याबद्दल कोणती गोष्ट पाठ्यपुस्तकात आहे?
- 5संघटन कौशल्यामुळे महाराजांना कोणता फायदा झाला?
- 6सहकाऱ्यांची काळजी घेतल्याचा परिणाम काय झाला?
- 7तीन सहकाऱ्यांची नावे आणि त्यांचे कार्य लिहा.
- 8गरजेच्या वेळी मित्राला कशी मदत करता? लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्वांच्या कल्याणाचे राज्य.
- 2अफझलखानाची भेट, पन्हाळ्याचा वेढा, शाहिस्तेखानावरील छापा, आग्र्याहून सुटका.
- 3हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर.
- 4आजारी असताना औषधोपचारात हयगय न करण्याचा सल्ला दिला.
- 5निष्ठावान सहकारी मिळाले आणि स्वराज्य टिकले.
- 6सहकारी जिवावर उदार होऊन काम करू लागले.
- 7उदा. बाजीप्रभू — घोडखिंड रोखली; शिवा काशीद — वेश घेतला; मुरारबाजी — पुरंदर लढवला.
- 8उदा. अभ्यासात मदत करून, अडचणीत सोबत राहून.
रयतेची काळजी आणि लष्करी धोरण
आपल्या शेतातले पीक कोणी तुडवले तर आपल्याला किती वाईट वाटेल! महाराजांनी सैनिकांना शेतकऱ्यांचे नुकसान करू नये अशी सक्त ताकीद दिली होती.
रयत म्हणजे राज्यातील सामान्य प्रजा. सैन्याची शिस्त म्हणजे सैनिकांनी नियम पाळणे आणि प्रजेला त्रास न देणे.
मुख्य कल्पना 1 : रयतेची काळजी — शाहिस्तेखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी रोहिड खोऱ्याच्या देशमुखाला गावोगाव फिरून लोकांना घाटाखाली सुरक्षित जागी हलवण्यास सांगितले; क्षणभरही उशीर करू नये, नाहीतर मुघल लोकांना पकडतील आणि त्याचा दोष देशमुखावर येईल, असा इशारा दिला.
मुख्य कल्पना 2 : सैन्याबद्दल धोरण — महाराजांनी सैन्यात कडक शिस्त ठेवली. सैनिकांचे पगार वेळेवर आणि रोख देण्याची व्यवस्था केली; जहागिरीच्या पद्धतीला त्यांनी बाजूला ठेवले. मोहिमेत मिळालेली संपत्ती सरकारजमा करावी असा आदेश होता. पराक्रमी सैनिकांचा गौरव होई; मरण पावलेल्या सैनिकांच्या कुटुंबांची आणि जखमींची काळजी घेतली जाई; शरण आलेल्या शत्रूसैनिकांशी चांगले वागले जाई.
मुख्य कल्पना 3 : १६७४ चे पत्र — १६७४ मध्ये महाराजांनी आपल्या लष्करी अधिकाऱ्यांना लिहिलेल्या पत्रात धान्य, चारा, भाजीपाला जबरदस्तीने घेऊन प्रजेला त्रास देऊ नये, नाहीतर लोक घरे सोडून जातील, असे सांगितले. पेरणी-वाढ-कापणीच्या काळात लढाई झाली तर शेतकऱ्यांचे अपार नुकसान होते, म्हणून सैनिकांना अशा कृत्यांपासून रोखले गेले.
- सोपे : सैनिकांचे पगार कसे दिले जात? — वेळेवर आणि रोख.
- मध्यम : मोहिमेतील संपत्तीचे काय करायचे? — सरकारजमा.
- परीक्षा-प्रकार : रोहिड खोऱ्याचा देशमुख काय करणार होता? — लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवणे.
आकृतीत : रयतेची आणि सैनिकांची काळजी.
रोहिड खोऱ्याच्या देशमुखाला पाठवलेल्या पत्रात महाराजांनी रयतेला सुरक्षित हलवण्यास आणि त्यात क्षणाचाही विलंब न करण्यास सांगितले. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
रोख पगार, सरकारजमा लूट, शेताचे नुकसान नाही.
महाराजांनी लूट सैनिकांना वाटून दिली नाही; ती सरकारजमा करण्याचा आदेश होता.
आठवणीची युक्ती : रयत सुखी = राज्य सुखी.
फरक ओळखा
| बाब | महाराजांचे धोरण | परिणाम |
|---|---|---|
| पगार | रोख, वेळेवर | सैनिक संतुष्ट |
| जहागीर | बाजूला ठेवली | सैन्यावर राज्याचा ताबा |
| शेतकरी | नुकसान करू नये | प्रजेचा विश्वास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रयत म्हणजे कोण?
- 2महाराजांनी रोहिड खोऱ्याच्या देशमुखाला कोणता इशारा दिला?
- 3सैन्याच्या शिस्तीबद्दल महाराजांचे धोरण स्पष्ट करा.
- 4जहागिरीऐवजी रोख पगार का दिला जाई?
- 5१६७४ च्या पत्रात कोणते आदेश होते?
- 6सैनिकांनी शेतातली भाजी जबरदस्तीने घेतली तर काय होईल?
- 7शरण आलेल्या शत्रूसैनिकांना महाराज कसे वागवत?
- 8तुमच्या भागात कचरा व्यवस्थापन कसे होते? लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राज्यातील सामान्य प्रजा.
- 2लोकांना सुरक्षित हलवा; क्षणभर उशीर नको, नाहीतर दोष तुझ्यावर येईल.
- 3रोख वेळेवर पगार, लूट सरकारजमा, पराक्रमी सैनिकांचा गौरव, कुटुंबांची काळजी.
- 4जेणेकरून सैन्यावर राज्याचा ताबा राहील आणि सैनिक संतुष्ट राहतील.
- 5प्रजेला त्रास देऊ नये; नाहीतर लोक घरे सोडून जातील.
- 6शेतकरी उपाशी राहतील आणि घरे सोडतील.
- 7चांगल्या प्रकारे वागवत.
- 8उदा. कचरा गोळा करणे, वर्गीकरण आणि प्रक्रिया (ग्रामपंचायत/महापालिका).
सहिष्णू धोरण आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा
वर्गात वेगवेगळ्या धर्मांची मुले एकत्र शिकतात आणि एकमेकांचे सण साजरे करतात. महाराजांच्या राज्यातही सर्व धर्मांना सारखा मान मिळे.
सहिष्णुता म्हणजे दुसऱ्याच्या धर्मांचा आदर करणे. स्वातंत्र्याची प्रेरणा म्हणजे कोणत्याही परकीय सत्तेचे वर्चस्व न मानण्याची भावना.
मुख्य कल्पना 1 : सर्वधर्मीय प्रजा — आदिलशाह, मुघल आणि सिद्दी हे इस्लामी सत्ताधीश महाराजांचे शत्रू होते; पण स्वराज्यातील मुस्लिमांना महाराज आपली प्रजा मानत. अफझलखानाच्या भेटीच्या वेळी सिद्दी इब्राहिम विश्वासू सेवक होता; सिद्दी हिलाल सरदार होता; दौलतखान आरमारातील महत्त्वाचा अधिकारी होता.
मुख्य कल्पना 2 : धार्मिक धोरण — जिंकलेल्या शत्रूप्रदेशात मुस्लिम प्रार्थनास्थळांना दिलेल्या सोयी महाराजांनी चालू ठेवल्या. समकालीन इतिहासकार खाफीखान लिहितो की मोहिमेत मशिदीला इजा पोहोचवू नये आणि कुराणाची प्रत हाती आल्यास आदराने मुस्लिमांना द्यावी, असे कडक नियम शिवाजीने घालून दिले होते.
मुख्य कल्पना 3 : स्वातंत्र्याची प्रेरणा — महाराजांच्या प्रयत्नांचे विशेष मूल्य म्हणजे स्वातंत्र्य. कोणत्याही दुसऱ्या सत्तेचे वर्चस्व न मानणारे स्वतंत्र, सार्वभौम अस्तित्व निर्माण करणे हे त्यांचे ध्येय होते. मुघलांच्या सेवेत असलेला छत्रसाल जेव्हा महाराजांना भेटला तेव्हा महाराजांनी त्याला बुंदेलखंडात स्वतंत्र राज्य उभारण्याची प्रेरणा दिली.
- सोपे : सिद्दी हिलाल कोण होता? — महाराजांच्या सैन्यातील सरदार.
- मध्यम : खाफीखान कोण? — समकालीन मुघल इतिहासकार.
- परीक्षा-प्रकार : छत्रसालाला महाराजांनी काय सांगितले? — बुंदेलखंडात स्वतंत्र राज्य उभारण्याची प्रेरणा दिली.
आकृतीत : सहिष्णुता आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा.
छत्रसाल महाराजांना भेटण्याआधी काय घडले? मुघलांच्या सेवेत असलेला बुंदेला सरदार छत्रसाल मुघलांच्या बाजूने लढत होता; पुढे त्याला वाटले की आपली भूमिका योग्य नाही आणि तो दख्खनमध्ये महाराजांना भेटला. महाराजांनी त्याला आपल्याकडे न ठेवता बुंदेलखंडात जाऊन स्वतःच्या लोकांसाठी लढण्याचा सल्ला दिला.
छत्रसाल महाराजांना भेटल्यानंतर काय घडले? छत्रसालने बुंदेलखंडात आपले राज्य उभारले आणि १६७५ मध्ये पन्ना येथे सत्ता स्थापली. सुमारे पन्नास वर्षांनी, १७२९ मध्ये, मुघल सरदार बंगशच्या हल्ल्यात अडचणीत आल्यावर त्याने बाजीराव पेशव्यांकडे मदत मागितली आणि त्यांना आपल्या राज्याचा तिसरा भाग दिला.
सर्व धर्म सारखे; मशीद = इजा नको; स्वातंत्र्य = कोणाचेही वर्चस्व नको.
महाराजांचा लढा कोणत्या धर्माविरुद्ध नव्हता; तो परकीय सत्तेच्या वर्चस्वाविरुद्ध होता.
आठवणीची युक्ती : स्वराज्य = सर्वांचे; मशीद = सुरक्षित.
फरक ओळखा
| व्यक्ती | भूमिका | महत्त्व |
|---|---|---|
| सिद्दी इब्राहिम | विश्वासू सेवक | सर्वधर्मीय सहकारी |
| सिद्दी हिलाल | सरदार | सैन्यातील स्थान |
| दौलतखान | आरमाराधिकारी | आरमाराची ताकद |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सहिष्णुता म्हणजे काय?
- 2महाराजांच्या सैन्यातील मुस्लिम अधिकाऱ्यांची नावे लिहा.
- 3खाफीखानाने काय नोंदवले आहे?
- 4महाराजांचे धार्मिक धोरण सहिष्णू होते हे कशावरून समजते?
- 5छत्रसाल महाराजांना कोठे भेटला आणि महाराजांनी त्याला काय सांगितले?
- 6छत्रसालाला मदतीसाठी बाजीरावांकडे का जावे लागले?
- 7स्वातंत्र्याची प्रेरणा देणाऱ्या महाराजांच्या कार्याचे मूल्य स्पष्ट करा.
- 8आपल्या शाळेत सर्व धर्मांचे सण कसे साजरे होतात? लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दुसऱ्याच्या धर्माचा आदर करणे.
- 2सिद्दी इब्राहिम, सिद्दी हिलाल, दौलतखान.
- 3मशिदीला इजा करू नये आणि कुराण आदराने मुस्लिमांना द्यावे, असे शिवाजीने नियम केले.
- 4प्रार्थनास्थळांच्या सोयी चालू ठेवल्या; मुस्लिम सरदार आणि सेवक होते.
- 5दख्खनमध्ये; बुंदेलखंडात स्वतंत्र राज्य उभारण्याची प्रेरणा दिली.
- 6मुघल सरदार बंगशच्या हल्ल्यामुळे तो अडचणीत आला होता.
- 7कोणत्याही परकीय सत्तेचे वर्चस्व मान्य न करता स्वतंत्र अस्तित्व.
- 8उदा. ईद, दिवाळी, नाताळ एकत्र साजरे करतो.
महाराजांचे मोठेपण आणि पुढच्या पिढ्यांना प्रेरणा
आपण एखाद्या माणसाला मोठे का म्हणतो? त्याच्या फक्त विजयांमुळे नाही, तर त्याच्या विचारांमुळे आणि वागण्यामुळे. महाराजांचे मोठेपण असेच सर्वांगीण होते.
आदर्श म्हणजे ज्याचे अनुकरण करावे असा नमुना. महाराज बुद्धिमान, अनेक भाषा आणि लिपी जाणणारे, नेतृत्व, व्यवस्थापन, दूरदृष्टी, सत्यनिष्ठा आणि समता असे अनेक गुण असलेले होते.
मुख्य कल्पना 1 : गुणांची ओळख — जिजाबाई आणि शहाजीराजांच्या शिकवणीमुळे स्वराज्याचे आणि नीतीचे संस्कार त्यांच्या मनात खोल रुजले. त्यांच्या स्वभावात चारित्र्य आणि शक्ती, उदारता आणि पराक्रम यांचा संगम होता. स्त्रियांशी गैरवर्तन करणाऱ्यांना ते कडक शिक्षा करीत; शेतकरी, कारागीर, सैनिक, व्यापारी अशा सर्वांची काळजी घेत.
मुख्य कल्पना 2 : नवे विचार आणि बारकावे — त्याकाळी समुद्र ओलांडण्यास धार्मिक विरोध होता, तरी महाराजांनी सिंधुदुर्गासारखे जलदुर्ग बांधले आणि आरमार उभारले. धर्मांतर करून गेलेल्यांना स्वधर्मात परत घेण्यालाही विरोध असतानाही त्यांनी तसे केले. शेतकऱ्यांच्या शेतातून भाजी जबरदस्तीने घेण्यास मनाई आणि झाडे तोडण्यावर निर्बंध असे आदेश त्यांनी दिले. किल्ल्यावरचा कचरा ठरावीक जागी जाळून त्याच्या राखेवर भाजीपाला पिकवावा, असेही त्यांनी सांगितले.
मुख्य कल्पना 3 : पुढच्या काळातील प्रेरणा — राष्ट्रीय चळवळीत महाराज प्रेरणास्थान होते. महात्मा जोतिराव फुले यांनी १८६९ मध्ये त्यांच्यावर पोवाडा रचला; लोकमान्य टिळकांनी शिवजयंतीतून राष्ट्रीय जागृती केली; लाला लजपतराय यांनी पुस्तक लिहिले; तमिळ कवी सुब्रमण्य भारती आणि रवींद्रनाथ टागोर यांनी काव्य रचले; सर यदुनाथ सरकार यांनी आपल्या ग्रंथात त्यांच्या कार्याची प्रशंसा केली; पंडित नेहरू म्हणाले की महाराज एकट्या महाराष्ट्राचे नव्हते, तर संपूर्ण भारतीय राष्ट्राचे होते.
- सोपे : फुल्यांनी पोवाडा कधी रचला? — १८६९.
- मध्यम : शिवजयंतीतून जागृती कोणी केली? — लोकमान्य टिळक.
- परीक्षा-प्रकार : कचऱ्याच्या राखेवर काय पिकवा असे सांगितले? — भाजीपाला.
आकृतीत : महाराजांचा जीवनप्रवास आणि पुढील काळातील प्रेरणा.
शिवाजी महाराजांच्या निधनाआधी काय घडले? ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर त्यांचा छत्रपती म्हणून राज्याभिषेक झाला.
शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर काय घडले? ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर त्यांचे निधन झाले. औरंगजेब १६८१ मध्ये लवकर विजय मिळेल या अपेक्षेने दख्खनमध्ये आला, पण मराठ्यांनी २७ वर्षे, १७०७ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत, लढा चालू ठेवला.
फुले १८६९; टिळक शिवजयंती; नेहरू = राष्ट्राचे.
महाराज फक्त योद्धा नव्हते; ते नवा नीतिमान आणि सुसंस्कृत समाज घडवणारे शिल्पकारही होते.
आठवणीची युक्ती : योद्धा + प्रशासक + शिल्पकार = आदर्श.
फरक ओळखा
| व्यक्ती | योगदान | माध्यम |
|---|---|---|
| महात्मा फुले | महाराजांचा गौरव | पोवाडा |
| लोकमान्य टिळक | राष्ट्रीय जागृती | शिवजयंती |
| रवींद्रनाथ टागोर | स्वराज्य प्रयत्नांचे कौतुक | काव्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वातील पाच गुण लिहा.
- 2महाराजांनी समुद्रप्रवासाबद्दलच्या विरोधाला न जुमानता कोणते कार्य केले?
- 3झाडे तोडण्याबाबत महाराजांचे धोरण काय होते?
- 4पंडित नेहरूंनी महाराजांबद्दल काय म्हटले?
- 5राष्ट्रीय चळवळीत महाराज प्रेरणास्थान का ठरले?
- 6महाराजांनी किल्ल्यावरील कचऱ्याबाबत कोणता आदेश दिला?
- 7झाडे लावणे का आवश्यक आहे?
- 8तुमच्या परिसरातील प्रसिद्ध व्यक्तींच्या नावावरून ठेवलेल्या ठिकाणांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बुद्धिमत्ता, अनेक भाषांचे ज्ञान, नेतृत्व, दूरदृष्टी, सत्यनिष्ठा, समता (कोणतेही पाच).
- 2जलदुर्ग बांधले आणि आरमार उभारले.
- 3झाडे तोडण्यावर निर्बंध घातले.
- 4महाराज एका महाराष्ट्राचे नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय राष्ट्राचे होते.
- 5परकीय सत्तेविरुद्ध स्वातंत्र्याची प्रेरणा देणाऱ्या त्यांच्या कार्यामुळे.
- 6ठरावीक जागी जाळा आणि राखेवर भाजीपाला पिकवा.
- 7हवा शुद्ध राहते, पाऊस पडतो, मातीचे संरक्षण होते.
- 8उदा. गांधी रोड, टिळक नगर, आंबेडकर चौक.