अष्टप्रधान मंडळ
शाळा चालवण्यासाठी मुख्याध्यापक एकटे सर्व काम करत नाहीत; अभ्यास, खेळ, हिशेब, शिस्त यांचे वेगळे विभाग असतात. महाराजांनीही कारभार आठ विभागांत वाटला.
अष्टप्रधान मंडळ म्हणजे आठ मंत्र्यांचे मंडळ. प्रत्येक मंत्र्याकडे एका विभागाची जबाबदारी असे. मंत्र्याला नेमण्याचा किंवा काढण्याचा अधिकार फक्त महाराजांकडे होता.
मुख्य कल्पना 1 : मंडळाची रचना — राज्याभिषेकाच्या वेळी महाराजांनी आठ प्रधानांचे मंडळ नेमले. मंत्री आपापल्या खात्याच्या कारभाराबद्दल महाराजांना उत्तरदायी होते. त्यांची निवड गुणवत्ता आणि कर्तृत्व पाहून होई.
मुख्य कल्पना 2 : आठ प्रधान आणि त्यांचे काम — पंतप्रधान (प्रधान) — मोरोपंत पिंगळे: कारभार आणि जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था. अमात्य — रामचंद्र निळकंठ मुजुमदार: जमाखर्च. सचिव — अण्णाजी दत्तो: राजाज्ञा तयार करणे. मंत्री — दत्ताजी त्र्यंबक वाकनीस: पत्रव्यवहार. सेनापती — हंबीरराव मोहिते: सैन्य आणि राज्याचे संरक्षण. सुमंत — रामचंद्र त्र्यंबक डबीर: परराष्ट्र संबंध. न्यायाधीश — निराजी रावजी: न्यायदान. पंडितराव — मोरेश्वर पंडितराव: धार्मिक बाबी.
मुख्य कल्पना 3 : वेतन, जहागीर नाही — महाराजांनी मंत्र्यांना जहागीर, वतन किंवा इनाम दिले नाही; त्याऐवजी भरघोस वेतन दिले. यामुळे मंत्री जमिनीचे धनी न होता राज्याचे सेवक राहिले.
- सोपे : मंडळात किती मंत्री? — आठ.
- मध्यम : जमाखर्च कोण पाहत? — अमात्य.
- परीक्षा-प्रकार : न्यायदान कोणाकडे? — न्यायाधीश.
आकृतीत : अष्टप्रधान मंडळातील चार प्रमुख खाती.
अष्टप्रधान मंडळ नेमण्याआधी काय घडले? तीस वर्षांहून अधिक संघर्षानंतर महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. आता स्वराज्य नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, रायगड आणि ठाणे जिल्ह्यांपर्यंत पसरले होते; इतके मोठे राज्य एकट्याने चालवणे शक्य नव्हते.
अष्टप्रधान मंडळ नेमल्यानंतर काय घडले? राज्याभिषेकाच्या वेळीच महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळ नेमले आणि कारभार आठ खात्यांत वाटला. पुढे दक्षिण दिग्विजयानंतर स्वराज्य आंध्र प्रदेश आणि तमिळनाडूपर्यंत पोहोचले.
८ मंत्री, ८ खाती; पगार, जहागीर नाही.
मंत्र्यांना नेमण्याचा आणि काढण्याचा अधिकार फक्त महाराजांना होता, मंत्र्यांना स्वतः नाही.
आठवणीची युक्ती : प्रधान, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, न्यायाधीश, पंडितराव.
फरक ओळखा
| मंत्री | पदनाम | काम |
|---|---|---|
| मोरोपंत पिंगळे | प्रधान | कारभार |
| हंबीरराव मोहिते | सेनापती | सैन्य संघटन |
| निराजी रावजी | न्यायाधीश | न्यायदान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अष्टप्रधान मंडळ म्हणजे काय?
- 2चार मंत्र्यांची पदे आणि कामे लिहा.
- 3मंत्र्यांना जहागीर का दिली नाही?
- 4मंत्र्यांना नेमण्याचा अधिकार कोणाला होता?
- 5महाराजांनी आठ खात्यांत कारभार का वाटला?
- 6परराष्ट्र संबंध कोणत्या मंत्र्याकडे होते?
- 7मंत्र्यांची निवड कशी केली जाई?
- 8आपल्या शाळेतील विविध विभाग आणि त्यांचे काम लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आठ मंत्र्यांचे मंडळ; प्रत्येकाकडे एका विभागाची जबाबदारी.
- 2प्रधान — कारभार; अमात्य — जमाखर्च; सेनापती — सैन्य; न्यायाधीश — न्याय.
- 3जेणेकरून ते राज्याचे सेवक राहतील; त्याऐवजी पगार दिला.
- 4फक्त महाराजांना.
- 5राज्य मोठे झाले होते आणि कामाची विभागणी आवश्यक होती.
- 6सुमंत.
- 7गुणवत्ता आणि कर्तृत्व पाहून.
- 8उदा. परीक्षा विभाग, ग्रंथालय, क्रीडा विभाग.
शेती, गावची अर्थव्यवस्था आणि व्यापार
आपल्या घरातली भाजी शेतकऱ्यामुळे येते, कपडे कारागिरामुळे मिळतात. गावातली सर्व कामे एकमेकांवर अवलंबून असतात. महाराजांनी ही साखळी जपण्यावर लक्ष दिले.
बलुतं म्हणजे शेतकऱ्यांनी आपल्या उत्पन्नातून कारागिरांना ठरावीक वाटा देण्याची पद्धत. गाव हे स्वयंपूर्ण घटक होते.
मुख्य कल्पना 1 : शेतीविषयक धोरण — शेती हा गावांचा प्रमुख व्यवसाय होता. जमीन महसूल व्यवस्था लावण्याचे काम महाराजांनी अनुभवी अण्णाजी दत्तो यांना दिले. ठरवल्यापेक्षा जास्त महसूल घेऊ नये अशी सक्त ताकीद अधिकाऱ्यांना होती. पडीक जमीन लागवडीखाली आणण्यास उत्तेजन दिले. अतिवृष्टी, दुष्काळ किंवा शत्रूच्या स्वारीने पीक गेले तर महसूल आणि इतर करांत सूट दिली जाई; शेतकऱ्यांना बैल, नांगर आणि चांगले बियाणे द्यावे अशी सूचना होती.
मुख्य कल्पना 2 : गावची अर्थव्यवस्था — शेतीला पूरक अनेक व्यवसाय गावात होते. कारागीर वस्तू बनवून स्थानिक लोकांच्या गरजा भागवत. शेतकरी आपल्या उत्पन्नाचा ठरावीक वाटा कारागिरांना देत; त्याला ‘बलुतं’ म्हणत.
मुख्य कल्पना 3 : व्यापार आणि उद्योग — व्यापार वाढल्याशिवाय राज्य समृद्ध होत नाही, हे महाराजांना माहीत होते. व्यापारी नवनवीन वस्तू आणतात आणि वस्तू विपुल मिळतात. आज्ञापत्रात व्यापाऱ्यांना ‘राज्याचे भूषण’ म्हटले आहे. महाराजांनी उद्योगांचे संरक्षण केले; पोर्तुगीज प्रदेशातून येणाऱ्या मिठावर जबर जकात लावली, जेणेकरून कोकणातील स्थानिक मिठाची विक्री वाढावी.
- सोपे : महसूल व्यवस्था कोणाकडे सोपवली? — अण्णाजी दत्तो.
- मध्यम : बलुतं म्हणजे काय? — शेतकऱ्याचा कारागिराला मिळणारा ठरावीक वाटा.
- परीक्षा-प्रकार : पोर्तुगीज मिठावर जकात का? — स्थानिक मीठ उद्योग वाचवण्यासाठी.
आकृतीत : शेती, कारागीर, व्यापार आणि उद्योग संरक्षण.
कोकणातील मीठ उद्योग: व्यापारी पोर्तुगीज प्रदेशातून मीठ आणून स्वराज्यात विकत असत, त्यामुळे स्थानिक मिठाचा व्यापार बिघडला. म्हणून महाराजांनी आयात मिठावर जबर जकात लावली. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
शेतकरी-सवलत; बलुतं; व्यापार = भूषण; मीठ जकात.
बलुतं हे पैशातील कर नव्हते; ते उत्पन्नातील वाटा होता.
आठवणीची युक्ती : बलुतं = गावातील देवाणघेवाण.
फरक ओळखा
| घटक | धोरण | फायदा |
|---|---|---|
| शेती | महसूल सूट, बैल-बियाणे | शेतकरी टिकले |
| कारागीर | बलुतं | गाव स्वयंपूर्ण |
| मीठ | आयातीवर जकात | स्थानिक उद्योग संरक्षित |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बलुतं म्हणजे काय?
- 2शेतीविषयक धोरणातील तीन गोष्टी लिहा.
- 3महसूल कमी कधी केला जाई?
- 4महाराजांनी मिठावर जकात का लावली?
- 5व्यापाऱ्यांबद्दल महाराजांचे मत काय होते?
- 6गाव स्वयंपूर्ण का मानले जाई?
- 7तुमच्या गावात किंवा शहरात कोणते उद्योग आहेत? यादी करा.
- 8स्थानिक उद्योगाचे संरक्षण का करावे? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेतकऱ्यांनी कारागिरांना उत्पन्नातून दिलेला ठरावीक वाटा.
- 2जास्त महसूल न घेणे; पडीक जमीन लागवडीस आणणे; बैल-बियाणे देणे.
- 3अतिवृष्टी, दुष्काळ किंवा शत्रूच्या स्वारीत पीक गेल्यावर.
- 4स्थानिक मीठ व्यापार टिकवण्यासाठी.
- 5व्यापारी हे राज्याचे भूषण आहेत.
- 6कारागीर गावाच्या गरजा भागवत आणि शेतकरी त्यांना वाटा देत.
- 7उदा. कापड, मसाले, मासेमारी, मीठ.
- 8कारण त्यामुळे रोजगार टिकतो आणि देश आत्मनिर्भर होतो.
लष्करी संघटना आणि गुप्तचर खाते
क्रिकेट संघात फलंदाज, गोलंदाज, क्षेत्ररक्षक असे वेगळे खेळाडू असतात आणि कर्णधार सर्वांना सूचना देतो. सैन्यातही पायदळ आणि घोडदळ अशा वेगळ्या तुकड्या असतात.
पायदळ म्हणजे पायी चालणारे सैनिक; घोडदळ म्हणजे घोड्यावरील सैनिक. गुप्तचर खाते म्हणजे शत्रूच्या हालचालींची गुप्त माहिती गोळा करणारा विभाग.
मुख्य कल्पना 1 : पायदळ — स्वराज्याच्या सैन्याचे दोन मुख्य भाग होते: पायदळ आणि घोडदळ. पायदळात हवालदार, जुमलेदार असे अधिकारी असत आणि सर्वात मोठा अधिकारी ‘सरनोबत’ होता.
मुख्य कल्पना 2 : घोडदळ — घोडदळात शिलेदार आणि बारगीर असे दोन प्रकार होते. शिलेदाराचा घोडा आणि शस्त्रे स्वतःची असत; बारगीराला राज्य घोडा आणि शस्त्रे देई. बारगीरांची संख्या जास्त होती. घोडदळाचा सर्वोच्च अधिकारी सरनोबत होता; नेताजी पालकर, प्रतापराव गुजर, हंबीरराव मोहिते हे प्रसिद्ध सरनोबत.
मुख्य कल्पना 3 : गुप्तचर खाते — शत्रूच्या हालचालींची अचूक आणि वेळेवर माहिती मिळावी म्हणून गुप्तचर खाते होते. महाराजांची गुप्तचर यंत्रणा अत्यंत कार्यक्षम होती. प्रमुख बहिर्जी नाईक अत्यंत कुशल होते; सुरतेवरील छाप्याआधी त्यांनी सुरतेची अचूक आणि सविस्तर माहिती गोळा केली.
- सोपे : पायदळातील अधिकारी कोणते? — हवालदार, जुमलेदार.
- मध्यम : शिलेदार म्हणजे कोण? — स्वतःचा घोडा-शस्त्रे असलेला सैनिक.
- परीक्षा-प्रकार : गुप्तचर प्रमुख कोण? — बहिर्जी नाईक.
आकृतीत : पायदळ, घोडदळ, सरनोबत आणि गुप्तचर.
सुरतेच्या मोहिमेआधी बहिर्जी नाईक यांच्या गुप्तचरांनी सुरतेची अचूक माहिती आणली, त्यामुळे महाराजांनी सर्वसामान्य लोकांना त्रास न देता श्रीमंतांकडून संपत्ती मिळवली. (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा)
पायदळ + घोडदळ; शिलेदार = स्वतःचा घोडा; बारगीर = राज्याचा घोडा.
सरनोबत हे फक्त घोडदळाचे नाही, तर पायदळाचेही सर्वोच्च अधिकारी पद आहे.
आठवणीची युक्ती : शिलेदार = स्वतः; बारगीर = बाहेरून (राज्याकडून).
फरक ओळखा
| प्रकार | अधिकारी / सैनिक | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| पायदळ | हवालदार, जुमलेदार | पायी सैनिक |
| शिलेदार | स्वतःचा घोडा | स्वतंत्र सैनिक |
| बारगीर | राज्याचा घोडा | संख्येने जास्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्वराज्याच्या सैन्याचे मुख्य भाग कोणते?
- 2शिलेदार आणि बारगीर यांच्यातील फरक सांगा.
- 3दोन प्रसिद्ध सरनोबतांची नावे लिहा.
- 4गुप्तचर खात्याचे काम काय?
- 5बहिर्जी नाईक यांचे कार्य सांगा.
- 6गुप्तचर खाते स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी का आवश्यक होते?
- 7भारताच्या तीन सैन्यदलांची नावे लिहा.
- 8सैनिकांचे आपल्या जीवनातील महत्त्व तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पायदळ आणि घोडदळ.
- 2शिलेदाराचा घोडा-शस्त्रे स्वतःची; बारगीराला राज्य देई.
- 3नेताजी पालकर, प्रतापराव गुजर, हंबीरराव मोहिते (कोणतेही दोन).
- 4शत्रूच्या हालचालींची माहिती गोळा करून महाराजांना देणे.
- 5गुप्तचर प्रमुख; सुरतेची अचूक माहिती आणली.
- 6शत्रूच्या हालचाली आधी कळल्याने तयारी करता येई.
- 7भूदल, नौदल आणि वायुदल.
- 8उदा. सीमेचे रक्षण, आपत्तीत मदत.
किल्ले, आरमार आणि प्रजेचे कल्याण
आपल्या घराभोवती भिंत आणि दाराला कुलूप असते तसे राज्यालाही संरक्षण लागते. महाराजांनी जमिनीवर किल्ले आणि समुद्रावर आरमार उभे केले.
किल्ले जमिनीवरून राज्याचे संरक्षण करतात, तर आरमार म्हणजे नौदल समुद्रावरून. आज्ञापत्रातील वाक्याप्रमाणे ‘हे राज्य किल्ल्यांमुळेच निर्माण झाले’.
मुख्य कल्पना 1 : किल्ले — किल्ल्यामुळे आसपासच्या प्रदेशावर नजर ठेवता येई, परकीय स्वारीत लोक आश्रय घेत आणि धान्य, युद्धसाहित्य, दारूगोळा आणि सैन्य साठवता येई. स्वराज्यात सुमारे ३०० किल्ले होते. प्रतापगड, पावनगड, राजगड असे डोंगरी किल्ले बांधले. प्रत्येक किल्ल्यावर किल्लेदार, सबनीस आणि कारखानीस असे अधिकारी असत; कारखानीस धान्य आणि युद्धसाहित्याची देखभाल करी.
मुख्य कल्पना 2 : जलदुर्ग — मालवण येथील सिंधुदुर्ग हा उत्कृष्ट जलदुर्ग बांधला; पायाला मजबुती यावी म्हणून पाच खंडी शिसे ओतले. सिद्दीच्या सत्तेला शह देण्यासाठी राजापुरीसमोर पद्मदुर्ग बांधला; पद्मदुर्गामुळे सिद्दीच्या राजापुरीच्या तोडीची दुसरी राजापुरी निर्माण केली, असे महाराजांनी पत्रात म्हटले आहे.
मुख्य कल्पना 3 : आरमार आणि प्रजेचे कल्याण — पश्चिम किनाऱ्यावर गोव्याचे पोर्तुगीज, जंजिऱ्याचे सिद्दी आणि सुरत-राजापूरचे इंग्रज स्वराज्याच्या विस्तारात अडथळे आणत. म्हणून महाराजांनी आरमार उभारले; ज्याच्याकडे आरमार, त्याचा समुद्रावर ताबा हे त्यांनी जाणले. आरमारात सुमारे चारशे नौका होत्या; गुरब, गलबत आणि पाल ही युद्धनौका; कल्याण-भिवंडी, विजयदुर्ग आणि मालवण येथे जहाजे बांधली. मायनाक भंडारी आणि दौलतखान हे प्रमुख आरमार सेनानी. महाराजांचे ध्येय प्रजेला स्वातंत्र्याचा आनंद मिळवून देणे हे होते; त्यासाठी शिस्तबद्ध कारभार आणि प्रजेच्या कल्याणाची काळजी आवश्यक आहे हे त्यांनी जाणले.
- सोपे : सिंधुदुर्ग कोठे? — मालवण.
- मध्यम : किल्ल्यावर धान्याची देखभाल कोण करी? — कारखानीस.
- परीक्षा-प्रकार : प्रमुख आरमार सेनानी कोण? — मायनाक भंडारी, दौलतखान.
आकृतीत : किल्ले आणि आरमाराचे बळ.
आरमार उभारण्याआधी काय घडले? पश्चिम किनाऱ्यावर पोर्तुगीज, सिद्दी आणि इंग्रज यांच्या हालचालींमुळे स्वराज्याच्या विस्तारात अडथळे येत होते. महाराजांनी ओळखले की समुद्रावर ताबा नसेल तर किनारा सुरक्षित राहणार नाही.
आरमार उभारल्यानंतर काय घडले? आरमारात सुमारे चारशे नौका झाल्या आणि सिंधुदुर्ग, पद्मदुर्ग, विजयदुर्ग असे जलदुर्ग उभे राहिले. सिद्दीच्या सत्तेला शह देण्यासाठी राजापुरीसमोर पद्मदुर्ग बांधला.
३०० किल्ले; ४०० नौका; सिंधुदुर्ग = मालवण; पद्मदुर्ग = राजापुरी.
सर्व किल्ले महाराजांनी स्वतः बांधले असे नाही; काही जिंकले आणि दुरुस्त केले.
आठवणीची युक्ती : किल्ले = जमिनीवर; आरमार = समुद्रावर.
फरक ओळखा
| घटक | उदाहरण | उपयोग |
|---|---|---|
| गिरिदुर्ग | प्रतापगड, राजगड | जमिनीवर संरक्षण |
| जलदुर्ग | सिंधुदुर्ग, पद्मदुर्ग | समुद्र आणि किनारा |
| आरमार | गुरब, गलबत, पाल | पश्चिम किनाऱ्याचे संरक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1किल्ले महत्त्वाचे का होते?
- 2किल्ल्यावर कोणते अधिकारी असत?
- 3सिंधुदुर्ग किल्ल्याची दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
- 4पद्मदुर्ग कोठे आणि का बांधला?
- 5महाराजांनी आरमार का उभारले?
- 6आरमारातील तीन प्रकारच्या नौका सांगा.
- 7महाराजांच्या कारभाराचे ध्येय काय होते?
- 8भारतीय नौदलातील तीन युद्धनौकांची माहिती मिळवून लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1निरीक्षण, संरक्षण आणि धान्य-शस्त्रसाठा यासाठी.
- 2किल्लेदार, सबनीस आणि कारखानीस.
- 3मालवणजवळ; पायाला पाच खंडी शिसे ओतले.
- 4राजापुरीसमोर; सिद्दीच्या सत्तेला शह देण्यासाठी.
- 5पोर्तुगीज, सिद्दी, इंग्रजांना आळा घालण्यासाठी आणि किनाऱ्याच्या रक्षणासाठी.
- 6गुरब, गलबत, पाल.
- 7प्रजेला स्वातंत्र्याचा आनंद आणि कल्याण मिळवून देणे.
- 8उदा. आयएनएस विक्रांत, आयएनएस विराट वगैरे (शिक्षकांच्या मदतीने).