शाहिस्तेखानाची स्वारी आणि सुरतेची मोहीम
एखादा पाहुणा घरात येऊन बसला आणि जायचे नावच घेईना, तर घरच्यांची काय अवस्था होईल? शाहिस्तेखान पुण्यात तसाच दोन वर्षे बसून राहिला.
आदिलशाहीनंतर स्वराज्याला मुघलांचे मोठे संकट आले. मुघल बादशहा औरंगजेबाने आपला मामा शाहिस्तेखान याला स्वराज्यावर पाठवले.
मुख्य कल्पना 1 : शाहिस्तेखानाची स्वारी — फेब्रुवारी १६६० मध्ये शाहिस्तेखान अहमदनगरहून निघून पुणे प्रांतात आला. चाकणच्या किल्ल्याचे किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा यांनी कडवा प्रतिकार केला; शेवटी चाकण मुघलांनी घेतले. खान पुण्यातील लाल महालात राहिला आणि त्याच्या फौजांनी आसपासच्या लोकांना लुटले.
मुख्य कल्पना 2 : लाल महालावर छापा — दोन वर्षे झाली तरी खान पुणे सोडत नव्हता; लोकांचे मनोधैर्य खचत होते. ५ एप्रिल १६६३ रोजी रात्री महाराजांनी निवडक सैनिकांसह लाल महालावर छापा घातला. या छाप्यात शाहिस्तेखानाची बोटे तुटली. अपमानित होऊन तो पुणे सोडून औरंगाबादला गेला.
मुख्य कल्पना 3 : सुरतेची मोहीम — तीन वर्षांत शाहिस्तेखानाने स्वराज्याचा मोठा भाग उद्ध्वस्त केला होता. ही हानी भरून काढण्यासाठी महाराजांनी मुघलांच्या ताब्यातील श्रीमंत बंदर सुरतेवर स्वारी केली. तेथे इंग्रज आणि डच यांच्या वखारी होत्या. सुभेदार इनायतखान प्रतिकार करू शकला नाही. सर्वसामान्य लोकांना त्रास न देता महाराजांनी भरपूर संपत्ती मिळवली.
- सोपे : शाहिस्तेखान पुण्यात कोठे राहिला? — लाल महालात.
- मध्यम : लाल महालावर छापा कधी पडला? — ५ एप्रिल १६६३.
- परीक्षा-प्रकार : सुरत कशासाठी प्रसिद्ध? — श्रीमंत व्यापारी बंदर.
आकृतीत : स्वारी, छापा आणि सुरतेची मोहीम.
लाल महालावर छापा पडण्याआधी काय घडले? दोन वर्षे पुण्यात तळ ठोकलेल्या शाहिस्तेखानाच्या फौजांनी लोकांना लुटले होते. लोकांचा स्वराज्यावरील विश्वास डळमळत होता. तेव्हा महाराजांनी लाल महालावर गुप्तपणे छापा घालण्याची धाडसी योजना आखली.
लाल महालावर छापा पडल्यानंतर काय घडले? छाप्यात बोटे गमावल्यावर शाहिस्तेखान पुणे सोडून औरंगाबादला गेला. औरंगजेब त्याच्यावर नाराज झाला आणि त्याची बदली बंगालला केली. महाराजांवरील लोकांचा विश्वास आणखी वाढला.
५ एप्रिल १६६३ = लाल महाल; खानाची बोटे गेली; सुरत = मुघलांना धक्का.
लाल महालावर महाराजांनी मोठ्या सैन्यासह नाही, तर निवडक सैनिकांसह छापा घातला.
आठवणीची युक्ती : खान = बोटे गेली; सुरत = संपत्ती आली.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| लाल महालावर छापा | १६६३ | खान पुण्याबाहेर, लोकांचा विश्वास |
| सुरतेची मोहीम | १६६४ | संपत्ती; औरंगजेबाची प्रतिष्ठा डळमळली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शाहिस्तेखान कोणाचा मामा होता?
- 2चाकणच्या किल्ल्याचे किल्लेदार कोण होते?
- 3लाल महालावरील छाप्याचा परिणाम सांगा.
- 4सुरत मोहीम महाराजांनी का काढली?
- 5सुरत कोणाच्या ताब्यात होती? तेथे कोणत्या परकीयांच्या वखारी होत्या?
- 6शाहिस्तेखानाच्या स्वारीचा लोकांवर कोणता परिणाम झाला?
- 7नकाशात सुरतेचा मार्ग शोधून तो वर्गात सांगा.
- 8पाहुणे घरात फार दिवस राहिल्यास काय होते? इतिहासाच्या प्रसंगाशी जोडून लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1औरंगजेबाचा.
- 2फिरंगोजी नरसाळा.
- 3खानाची बोटे तुटली; तो पुणे सोडून गेला; औरंगजेब नाराज झाला.
- 4शाहिस्तेखानाने केलेली हानी भरून काढण्यासाठी आणि मुघलांना धडा शिकवण्यासाठी.
- 5मुघलांच्या; इंग्रज आणि डच.
- 6लुटीमुळे लोकांचे मनोधैर्य खचले.
- 7उदा. पुणे–नाशिक–सुरत मार्ग.
- 8जास्त काळ राहणाऱ्या परक्या सैन्याचा लोकांना त्रास होतो.
जयसिंगाची स्वारी आणि पुरंदरचा तह
दोन बलवान संघांपुढे एकाच वेळी खेळणे कठीण असते; तेव्हा खेळाडू काही गुण सोडून पुढचा सामना जिंकण्याची तयारी करतो. पुरंदरचा तह असाच एक विचारपूर्वक निर्णय होता.
तह म्हणजे दोन पक्षांत लढाई थांबवण्याचा लिखित करार. मिर्झाराजे जयसिंग आणि शिवाजी महाराज यांच्यात जून १६६५ मध्ये ‘पुरंदरचा तह’ झाला.
मुख्य कल्पना 1 : जयसिंगाची स्वारी — महाराजांच्या वाढत्या हालचाली रोखण्यासाठी औरंगजेबाने अनुभवी राजपूत सरदार मिर्झाराजे जयसिंग याला पाठवले. त्याने गोव्याचे आणि वसईचे पोर्तुगीज, वेंगुर्ल्याचे डच, सुरतेचे इंग्रज आणि जंजिऱ्याचे सिद्दी यांना महाराजांविरुद्ध एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला.
मुख्य कल्पना 2 : पुरंदरचा वेढा — जयसिंग आणि दिलेरखान यांनी पुरंदरला वेढा घातला. किल्लेदार मुरारबाजी देशपांडे यांनी अत्यंत शौर्याने लढत दिली आणि वीरमरण पत्करले.
मुख्य कल्पना 3 : तहाच्या अटी — परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून महाराजांनी जयसिंगाशी प्रत्यक्ष भेटून बोलणी केली. १६६५ मध्ये (११ जून) तह झाला. महाराजांनी २३ किल्ले आणि वार्षिक चार लाख होन उत्पन्नाचा प्रदेश मुघलांना दिला आणि आदिलशाहीविरुद्ध मदतीचे आश्वासन दिले. औरंगजेबाने तह मान्य केला.
- सोपे : तहात किती किल्ले दिले? — २३.
- मध्यम : पुरंदरचा बचाव कोणी केला? — मुरारबाजी देशपांडे.
- परीक्षा-प्रकार : तहाचे वर्ष? — १६६५.
आकृतीत : स्वारीपासून तहापर्यंतचा क्रम.
पुरंदरचा तह होण्याआधी काय घडले? जयसिंगाने पुरंदरला वेढा घातला आणि मुरारबाजींनी शेवटपर्यंत किल्ला लढवला. त्यांच्या वीरमरणानंतर परिस्थिती गंभीर झाली, कारण स्वराज्याचे अनेक भाग मुघल फौजांनी उद्ध्वस्त केले होते.
पुरंदरचा तह झाल्यानंतर काय घडले? तहानंतर २३ किल्ले मुघलांकडे गेले आणि महाराजांनी जयसिंगाला आदिलशाहीविरुद्धच्या मोहिमेत मदत केली. पुढे जयसिंगाने महाराजांना आग्र्याला भेटीस जाण्याचा प्रस्ताव दिला.
जून १६६५; २३ किल्ले; ४ लाख होन; मुरारबाजी.
तह म्हणजे पराभव नाही; पुढची तयारी करण्यासाठी घेतलेला वेळ होता.
आठवणीची युक्ती : तह = २३ किल्ले = ६५.
फरक ओळखा
| मुद्दा | माहिती | महत्त्व |
|---|---|---|
| जयसिंग | मुघल सरदार | स्वारीचे नेतृत्व |
| मुरारबाजी | पुरंदरचे किल्लेदार | शौर्य, वीरमरण |
| तह | २३ किल्ले दिले | संघर्षास विराम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जयसिंगाला औरंगजेबाने का पाठवले?
- 2मुरारबाजी देशपांडे यांच्याबद्दल लिहा.
- 3पुरंदरच्या तहाच्या तीन अटी लिहा.
- 4तह म्हणजे काय?
- 5महाराजांनी तह का केला? कारणे लिहा.
- 6जयसिंगाने कोणत्या परकीय सत्तांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला?
- 7तहानंतर पुढे काय घडले?
- 8कधी कधी माघार घेणे हेही शहाणपण का असते? उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1महाराजांच्या वाढत्या हालचाली रोखण्यासाठी.
- 2पुरंदरचे किल्लेदार; वेढ्यात शौर्याने लढून वीरमरण पत्करले.
- 3२३ किल्ले आणि चार लाख होन उत्पन्नाचा प्रदेश देणे; आदिलशाहीविरुद्ध मदत.
- 4दोन पक्षांतील लढाई थांबवण्याचा लिखित करार.
- 5परिस्थिती गंभीर होती, स्वराज्याचे नुकसान वाढत होते आणि पुढच्या तयारीसाठी वेळ हवा होता.
- 6पोर्तुगीज, डच, इंग्रज आणि सिद्दी.
- 7महाराज आग्र्याला गेले.
- 8उदा. खेळात एक गुण सोडून पुढचा सामना जिंकणे.
आग्र्याची भेट आणि सुटका
कधी कधी निमंत्रण असते पण स्वागत नसते. औरंगजेबाने महाराजांना आग्र्याला बोलावले, पण दरबारात योग्य मान दिला नाही.
नजरकैद म्हणजे व्यक्तीला एका जागी पहाऱ्यात ठेवणे. आग्र्यात महाराज नजरकैदेत असताना त्यांनी चतुराईने सुटका करून घेतली.
मुख्य कल्पना 1 : आग्र्याला जाण्याचे कारण — पुरंदरच्या तहानंतर जयसिंगाची आदिलशाहीवरील मोहीम यशस्वी झाली नाही. महाराजांनी काही काळ तरी दख्खनच्या राजकारणापासून दूर राहावे असे जयसिंग आणि औरंगजेबाला वाटले. जयसिंगाने महाराजांना आग्र्याला भेटीचे सुचवले आणि सुरक्षिततेची हमी दिली.
मुख्य कल्पना 2 : आग्र्यात काय घडले — महाराज संभाजीराजे आणि काही विश्वासू माणसांसह आग्र्याला गेले. औरंगजेबाने दरबारात त्यांना योग्य मान दिला नाही; महाराजांनी नाराजी व्यक्त केली. बादशहाने त्यांना नजरकैदेत ठेवले.
मुख्य कल्पना 3 : सुटका — नजरकैदेतही खचून न जाता महाराजांनी सुटकेची योजना आखली. ते आग्र्याहून चतुराईने निसटले आणि काही दिवसांत सुखरूप राजगडावर पोहोचले. परतताना संभाजीराजांना त्यांनी मथुरेत ठेवले; नंतर त्यांना राजगडावर सुखरूप आणले गेले. या काळात जिजाबाई आणि सहकाऱ्यांनी स्वराज्याचा कारभार सांभाळला.
- सोपे : महाराजांसोबत आग्र्याला कोण गेले? — संभाजीराजे आणि विश्वासू माणसे.
- मध्यम : आग्र्याहून सुटल्यावर महाराज कोठे पोहोचले? — राजगडावर.
- परीक्षा-प्रकार : संभाजीराजांना कोठे ठेवले होते? — मथुरेत.
आकृतीत : आग्र्याची भेट ते राजगड, चार टप्पे.
आग्र्याला जाण्याआधी काय घडले? पुरंदरच्या तहानंतर जयसिंगाने महाराजांना आग्र्याला जाऊन औरंगजेबाला भेटण्याचे सुचवले आणि सुरक्षिततेची हमी दिली. महाराजांनी स्वराज्याचा कारभार जिजाबाई आणि सहकाऱ्यांवर सोपवून प्रवास केला.
आग्र्याहून सुटल्यानंतर काय घडले? सुटकेनंतर महाराजांनी लगेच मुघलांशी लढाई सुरू केली नाही. काही काळाने त्यांनी तहात दिलेले किल्ले परत घेण्याची मोठी योजना आखली.
सुटकेची घटना १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी घडली, अशी नोंद आहे. मिठाईचे मोठे पेटारे रोज सरदारांना आणि ब्राह्मणांना पाठवले जात होते. त्याच पेटाऱ्यांतून महाराज आणि संभाजीराजे बाहेर पडले, असे सांगितले जाते. (दिनांक आणि तपशील पुस्तकाशी तपासा)
१६६६; आग्रा → नजरकैद → सुटका → राजगड.
महाराज आग्र्याहून लढून सुटले नाहीत; चतुराईने निसटले.
आठवणीची युक्ती : आग्रा = अपमान → कैद → चतुराई.
फरक ओळखा
| टप्पा | काय झाले | परिणाम |
|---|---|---|
| भेट | दरबारात मान नाही | महाराजांची नाराजी |
| नजरकैद | बादशहाचा निर्णय | सुटकेची योजना |
| सुटका | राजगडावर आगमन | नव्या मोहिमेची तयारी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नजरकैद म्हणजे काय?
- 2महाराज आग्र्याला का गेले?
- 3आग्र्याला त्यांच्यासोबत कोण होते?
- 4औरंगजेबाने महाराजांना नजरकैदेत का ठेवले?
- 5सुटकेनंतर संभाजीराजांना कोठे ठेवले होते?
- 6महाराज आग्र्यात असताना स्वराज्याचा कारभार कोणी पाहिला?
- 7आग्र्याहून सुटल्यानंतर महाराजांनी पुढे काय केले?
- 8संकटात धीर न सोडता मार्ग काढणे का महत्त्वाचे आहे? लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एका जागी पहाऱ्यात ठेवणे.
- 2जयसिंगाच्या सुचवण्याने; तह आणि दख्खनमधील राजकारणामुळे.
- 3संभाजीराजे आणि काही विश्वासू माणसे.
- 4दरबारातील नाराजीमुळे बादशहाने त्यांना ताब्यात ठेवले.
- 5मथुरेत.
- 6जिजाबाई आणि महाराजांचे सहकारी.
- 7तहात दिलेले किल्ले परत घेण्याची योजना आखली.
- 8शांत डोक्याने विचार केल्यास चांगला उपाय सुचतो.
किल्ले परत, राज्याभिषेक आणि दक्षिण मोहीम
हरवलेली वस्तू परत मिळवायला शांत डोके आणि पक्की योजना लागते. महाराजांनी तहात दिलेले किल्ले परत मिळवण्यासाठी अशीच योजना आखली.
राज्याभिषेक म्हणजे राजाला औपचारिकपणे सिंहासनावर बसवण्याचा विधी. ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.
मुख्य कल्पना 1 : किल्ले परत घेणे — महाराजांनी एकीकडे तयार सैन्य पाठवून किल्ले घेतले आणि दुसरीकडे मुघलांच्या दख्खनमधील प्रदेशांवर हल्ले करून त्यांना अस्थिर ठेवले. त्यांनी मुघलांच्या अहमदनगर आणि जुन्नर प्रदेशांवर हल्ला केला; सिंहगड, पुरंदर, लोहगड, माहुली, कर्नाळा, रोहिडा हे किल्ले परत घेतले. सुरतेवर दुसऱ्यांदा स्वारी केली आणि परतताना वणी-दिंडोरी येथे मुघल सरदार दाऊदखानाचा पराभव केला. मोरोपंत पिंगळे यांनी त्र्यंबकगड घेतला.
मुख्य कल्पना 2 : राज्याभिषेक — तीस वर्षांहून अधिक संघर्षानंतर स्वराज्याला सार्वभौम राज्य म्हणून मान्यता मिळावी म्हणून औपचारिक राज्याभिषेक आवश्यक होता. ६ जून १६७४ रोजी गागाभट्ट या पंडिताकडून रायगडावर राज्याभिषेक झाला. महाराज ‘छत्रपती’ झाले. नवा शक (राज्याभिषेक शक) सुरू झाला. सोन्याचा ‘होन’ आणि तांब्याचा ‘शिवराई’ हे नाणे पाडले. २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी निश्चलपुरी गोसावी यांच्या मार्गदर्शनाने दुसरा राज्याभिषेक झाला; वैदिक आणि तांत्रिक अशा दोन्ही परंपरांचा त्यांनी सन्मान केला.
मुख्य कल्पना 3 : दक्षिण मोहीम आणि महाराजांचे निधन — ऑक्टोबर १६७७ मध्ये महाराज दक्षिणेच्या मोहिमेवर निघाले. गोवळकोंड्यात कुतुबशहाशी मैत्रीचा तह केला. नंतर बंगळूर, होसकोट, जिंजी, वेल्लोर हे किल्ले आणि आदिलशाहीचा काही प्रदेश जिंकला; रघुनाथ नारायण हणमंते यांना कारभारी नेमले. पुढे जिंजीचा किल्ला फार उपयोगी ठरला; औरंगजेब महाराष्ट्रात आल्यावर राजाराम महाराजांनी तेथे आश्रय घेऊन कारभार चालवला. ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर महाराजांचे निधन झाले.
- सोपे : राज्याभिषेक कोणत्या दिवशी? — ६ जून १६७४.
- मध्यम : राज्याभिषेक कोणी केला? — गागाभट्ट.
- परीक्षा-प्रकार : दक्षिणेतील कोणता किल्ला पुढे उपयोगी ठरला? — जिंजी.
आकृतीत : किल्ले परत घेण्यापासून निधनापर्यंतचे चार टप्पे.
राज्याभिषेक होण्याआधी काय घडले? आग्र्याहून परतल्यावर महाराजांनी लगेच मुघलांशी लढाई सुरू केली नाही, पण तहात दिलेले किल्ले परत घेण्याची पक्की योजना आखली. सरदारांनी मोहिमा आखल्या आणि सुमारे चार महिन्यांत अनेक किल्ले परत आले, असे सभासद नमूद करतात.
राज्याभिषेकानंतर काय घडले? राज्याभिषेकानंतर शिवराज्याभिषेक शक सुरू झाले आणि राजपत्रांवर नवा मायना आला. तीन वर्षांनी महाराजांनी दक्षिण मोहीम काढली आणि जिंजीसारख्या किल्ल्यांचा स्वराज्यात समावेश केला.
राज्याभिषेकाच्या वेळी सुमारे १७ वर्षांचे संभाजीराजे हजर होते. त्यांनी ‘बुधभूषणम्’ या ग्रंथात समारंभाचे वर्णन केले आहे; त्यात आलेल्या पंडितांना अगणित धन, वस्त्रे, हत्ती-घोडे दान दिल्याचा उल्लेख आहे. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
६ जून १६७४ = राज्याभिषेक; १६७७ दक्षिण मोहीम; ३ एप्रिल १६८० निधन.
राज्याभिषेक दोन वेळा झाले; पहिला ६ जून आणि दुसरा २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी.
आठवणीची युक्ती : ६-६-७४ = राज्याभिषेक.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | महत्त्व |
|---|---|---|
| राज्याभिषेक | १६७४ | सार्वभौम राज्याची मान्यता |
| दक्षिण मोहीम | १६७७ | जिंजीचा किल्ला |
| निधन | १६८० | एका युगाचा अंत |
किल्ले परत, राज्याभिषेक आणि दक्षिण मोहीम
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1राज्याभिषेक कोठे आणि कधी झाला?
- 2राज्याभिषेकामुळे कोणते नवे बदल झाले?
- 3राज्याभिषेक दोन वेळा का केला?
- 4दक्षिण मोहिमेतील तीन किल्ल्यांची नावे लिहा.
- 5जिंजीचा किल्ला पुढे का उपयोगी ठरला?
- 6‘राज्यव्यवहारकोश’ म्हणजे काय?
- 7आग्र्याहून सुटल्यानंतर किल्ले परत घेण्याच्या मोहिमेतील दोन घटना लिहा.
- 8आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यदिनासाठी आपण कशी तयारी करतो? लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रायगडावर, ६ जून १६७४ रोजी.
- 2महाराज छत्रपती झाले; नवा शक सुरू झाला; होन आणि शिवराई नाणी पाडली.
- 3वैदिक आणि तांत्रिक अशा दोन्ही परंपरांचा सन्मान करण्यासाठी.
- 4बंगळूर, होसकोट, जिंजी, वेल्लोर.
- 5औरंगजेब महाराष्ट्रात आल्यावर राजाराम महाराजांनी तेथे आश्रय घेतला.
- 6पर्शियन शब्दांना संस्कृत प्रतिशब्द देणारा कोश.
- 7सिंहगड, पुरंदर परत घेतले; वणी-दिंडोरीत दाऊदखानाचा पराभव.
- 8उदा. ध्वजवंदन, कार्यक्रम, देशभक्तिपर गीते.