धडा ५: स्वराज्याची स्थापना

निजामशाही संपण्याआधी काय घडले? मुघल आणि आदिलशाह यांनी मिळून निजामशाहीवर हल्ला केला. शहाजीराजांनी शेवटपर्यंत प्रतिकार केला, पण १६३६ मध्ये निजामशाही संपली.

निजामशाही संपल्यानंतर काय घडले? निजामशाही संपल्यावर शहाजीराजे आदिलशाहीचे सरदार झाले आणि पुणे परिसराची जहागीर त्यांना मिळाली. याच जहागिरीत शिवाजी महाराजांनी पुढे स्वराज्याचा पाया घातला.

जन्म १६३०; निजामशाही अंत १६३६; पुणे जहागीर = स्वराज्याची भूमी.

रोहिडेश्वराच्या शपथेआधी काय घडले? सुमारे १६४२ मध्ये शहाजीराजांनी पुण्याच्या जहागिरीत दादोजी कोंडदेव यांच्या देखरेखीखाली बालशिवाजी आणि जिजाऊ यांना पाठवले. शिवाजी महाराज मावळातील मुलांमध्ये वाढले.

रोहिडेश्वराच्या शपथेनंतर काय घडले? सुमारे १६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी तोरणा किल्ला घेतला आणि परंपरेनुसार तेथे सापडलेल्या खजिन्यातून राजगड उभारण्यास मदत झाली. (सन सुमारे आहेत; पाठ्यपुस्तकाशी पडताळा.)

बारा मावळ = पुणे जहागीर; राजमुद्रा = वाढणारी चंद्रकोर.

जावळी जिंकण्याआधी काय घडले? जावळीचे मोरे आदिलशाहीचे बलवान सरदार होते आणि स्वराज्याच्या मार्गात मोठा अडथळा होते; त्यांच्या ताब्यातील खोऱ्यातून सातारा-कोकण असा मार्ग जाई.

जावळी जिंकल्यानंतर काय घडले? जावळी जिंकल्यावर महाराजांचे सामर्थ्य आणि संपत्ती वाढली; त्यांनी प्रतापगड बांधला आणि कोकणात कल्याण-भिवंडीकडे वळले. यामुळे आदिलशाहीला आव्हान अधिक तीव्र झाले.

४ किल्ले (तोरणा, रायगड, कोंढाणा, पुरंदर); जावळी १६५६; पहिली राजधानी राजगड.

अफझलखानाचा वध होण्याआधी काय घडले? जावळी आणि कोकणातील विजयांनी आदिलशाहीला आव्हान दिले; तेव्हा राज्याचा कारभार पाहणाऱ्या बडी साहिबाने सर्वात अनुभवी सरदार अफझलखानाला महाराजांना आवरायला पाठवले.

अफझलखानाचा वध झाल्यानंतर काय घडले? अफझलखानाच्या पराभवानंतर महाराजांनी पन्हाळा, वसंतगड आणि खेळणा हे किल्ले जिंकले. आदिलशाही अधिक चिडली आणि १६६० मध्ये तिने सिद्दी जौहरला पाठवले.

१० नोव्हेंबर १६५९ = प्रतापगड; १३ जुलै १६६० = पावनखिंड; पन्हाळा परत = तह.