गावजीवन आणि सामाजिक स्थिती
आपल्या शाळेत प्रत्येकाची वेगळी जबाबदारी असते: कोणी वर्ग सांभाळतो, कोणी हिशेब. त्या काळच्या गावातही प्रत्येकाचे ठरलेले काम होते.
बलुतेदार म्हणजे गावकऱ्यांसाठी ठरलेली सेवा देणारे आणि त्याबद्दल धान्य किंवा वस्तूंच्या रूपात मोबदला घेणारे कारागीर. गावात बारा बलुतेदार असत.
मुख्य कल्पना 1 : पाटील आणि कुलकर्णी — गावपातळीवर शेती आणि शेतीवर आधारित व्यवसाय हे उत्पन्नाचे मुख्य साधन होते. गावाच्या रक्षणाची जबाबदारी पाटलावर होती आणि महसुलाचा हिशेब कुलकर्णी पाहत असे. पाटलाला त्याच्या कामाबद्दल इनाम म्हणून जमीन आणि गावाच्या महसुलाचा काही भाग मिळत असे.
मुख्य कल्पना 2 : बलुतेदार आणि कामाची वाटणी — गावकऱ्यांसाठी केलेल्या कामाबद्दल बलुतेदारांना वस्तू किंवा धान्याच्या रूपात मोबदला मिळे. लोहार, सुतार, कुंभार, सोनार असे बारा बलुतेदार गावासाठी काम करत. गावातील कामे कली आणि पांढरी अशी विभागली होती; शेतकरी कलीत म्हणजे शेतात काम करत आणि इतर पांढरीत म्हणजे गावात.
मुख्य कल्पना 3 : एकोपा आणि राहणीमान — गावाचा कारभार परस्पर समजुतीने चालवणे महत्त्वाचे मानले जाई; संयुक्त कुटुंबपद्धती रूढ होती. बहुतेक लोक खेड्यात राहत आणि गावे बहुधा स्वयंपूर्ण होती; फक्त मीठ बाहेरून आणावे लागे. शेतकऱ्यांच्या गरजा मर्यादित होत्या; ते ज्वारी, बाजरी, गहू, नाचणी, मका, तांदूळ अशी पिके घेत. रोजच्या आहारात भाकरी, कांदा, चटणी आणि तोंडीलावणे असे. रोजच्या देवाणघेवाणीत वस्तुविनिमय पद्धत होती. खेड्यातील घरे साधी माती-विटांची असत; शहरांत एक-दोन मजली वाडे दिसत.
- सोपे : गावाच्या रक्षणाची जबाबदारी कोणाची? — पाटलाची.
- मध्यम : महसुलाचा हिशेब कोण पाही? — कुलकर्णी.
- परीक्षा-प्रकार : बलुतेदार किती? — बारा.
आकृतीत : गावातील प्रमुख व्यक्ती आणि कामांची वाटणी.
पाठ्यपुस्तकानुसार बारा बलुतेदारांना त्यांच्या सेवेबद्दल गावकरी वर्षाकाठी धान्य देत असत; यालाच ‘बलुतं’ म्हणतात.
पाटील = रक्षण; कुलकर्णी = हिशेब; १२ बलुतेदार; कली = शेत.
बलुतेदारांना पैसे नव्हे, धान्य किंवा वस्तू मिळत; विनिमय पद्धत होती.
आठवणीची युक्ती : पाटील संरक्षक, कुलकर्णी लेखनिक.
फरक ओळखा
| व्यक्ती | काम | मोबदला |
|---|---|---|
| पाटील | गावाचे रक्षण | इनाम जमीन + महसूल भाग |
| कुलकर्णी | महसुलाचा हिशेब | वेतन/इनाम |
| बलुतेदार | सेवा | धान्य/वस्तू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाटलाची कामे कोणती?
- 2कुलकर्णी काय करत असे?
- 3बलुतेदारांना मोबदला कसा मिळे?
- 4कली आणि पांढरी म्हणजे काय?
- 5गावे स्वयंपूर्ण कशी होती?
- 6शेतकऱ्यांचा रोजचा आहार कोणता होता?
- 7वस्तुविनिमय पद्धत म्हणजे काय?
- 8तुमच्या गावातील पाच व्यवसायांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गावाचे रक्षण करणे.
- 2महसुलाचा हिशेब ठेवत असे.
- 3धान्य किंवा वस्तूंच्या रूपात.
- 4शेतात काम करणे म्हणजे कली; गावात काम म्हणजे पांढरी.
- 5फक्त मीठ बाहेरून आणावे लागे.
- 6भाकरी, कांदा, चटणी.
- 7पैशाऐवजी वस्तूंची देवाणघेवाण.
- 8उदा. शेती, सुतारकाम, कुंभार, दुकान, शिक्षण.
राहणीमान, रूढी आणि सण
आजही सण म्हटले की घराघरात आनंद असतो. मराठेशाहीतही सण आणि जत्रा लोकांच्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग होत्या.
सीमोल्लंघन म्हणजे दसऱ्याच्या दिवशी गावाची किंवा राज्याची सीमा ओलांडणे; मराठे दसऱ्यानंतर मोहिमा सुरू करत.
मुख्य कल्पना 1 : वेशभूषा आणि आहार — श्रीमंत लोकांच्या आहारात भात, डाळ, पोळ्या, भाज्या, कोशिंबिरी, दूध आणि दह्याचे पदार्थ प्रामुख्याने असत. पुरुष धोतर, कुडता, अंगरखा आणि मुंडासे वापरत; स्त्रिया नऊवारी साडी आणि चोळी वापरत.
मुख्य कल्पना 2 : सण आणि जत्रा — लोक गुढीपाडवा, नागपंचमी, बैलपोळा, दसरा, दिवाळी, मकरसंक्रांत, होळी, ईद असे सण साजरे करत. पेशवाईत अनेक घरांत गणेशोत्सव साजरा होई; पेशवे स्वतः गणेशभक्त असल्याने त्याला महत्त्व आले. दसरा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो; त्या दिवशी शस्त्रपूजा, सीमोल्लंघन आणि आपट्याची पाने वाटणे असे. दिवाळीत बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज यांना विशेष महत्त्व होते. बहुतेक गावांत जत्रा भरत; जत्रांत कुस्त्यांचे सामने असत. तमाशा हा लोकप्रिय करमणुकीचा प्रकार होता.
मुख्य कल्पना 3 : रूढी, श्रद्धा आणि खेळ — बालविवाह रूढ होते; अनेक बायका करणे मान्य होते; विधवाविवाहाची थोडी उदाहरणे आहेत. प्रत्येक लहान कामासाठी आणि लढाई सुरू करण्यासाठीही मुहूर्त शोधले जात. लोक स्वप्ने आणि शकुनांवर विश्वास ठेवत; वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव होता. कुस्ती आणि युद्धकला लोकप्रिय होत्या; मल्लखांब, दांडपट्टा, लाठी, बोथाटी यांचा सराव होई. हुतुतू, खो-खो, आट्यापाट्या हे मैदानी खेळ आणि बुद्धिबळ, गंजिफा, सोंगट्या हे बैठे खेळ लोकप्रिय होते.
- सोपे : पुरुषांचा पोशाख कोणता? — धोतर, कुडता, अंगरखा, मुंडासे.
- मध्यम : गणेशोत्सव कधीपर्यंत चाले? — भाद्रपद चतुर्थी ते अनंत चतुर्दशी.
- परीक्षा-प्रकार : मैदानी खेळ कोणते? — हुतुतू, खो-खो, आट्यापाट्या.
आकृतीत : वर्षभरातील सण आणि जत्रा.
पाठ्यपुस्तकानुसार दसऱ्यानंतर मराठे मोहिमा सुरू करत; शस्त्रपूजा आणि सीमोल्लंघन यावेळी होत असे.
दसरा = शस्त्रपूजा + सीमोल्लंघन; जत्रा = कुस्ती; गणेशोत्सव = पेशवाई.
मराठेशाहीतील सर्व रूढी आजच्या काळात योग्य नाहीत; शिक्षण आणि विज्ञानाने त्या बदलल्या.
आठवणीची युक्ती : दसरा = सीमा ओलांडा, मोहीम सुरू.
फरक ओळखा
| खेळ | प्रकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| मैदानी | सांघिक | हुतुतू, खो-खो |
| बैठे | बुद्धीचे | बुद्धिबळ, गंजिफा |
| शारीरिक | युद्धकला | मल्लखांब, दांडपट्टा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मराठेशाहीतील प्रमुख सण कोणते?
- 2पेशवाईत गणेशोत्सवाला महत्त्व का आले?
- 3दसऱ्याला कोणत्या चालीरीती होत्या?
- 4जत्रांमध्ये काय होत असे?
- 5कोणत्या रूढी आज योग्य नाहीत?
- 6मराठेशाहीतील खेळांची यादी करा.
- 7श्रीमंतांच्या आहारात काय असे?
- 8तुमच्या भागातील एका सणाबद्दल दहा ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गुढीपाडवा, नागपंचमी, बैलपोळा, दसरा, दिवाळी, संक्रांत, होळी, ईद.
- 2कारण पेशवे स्वतः गणेशभक्त होते.
- 3शस्त्रपूजा, सीमोल्लंघन, आपट्याची पाने वाटणे.
- 4कुस्त्यांचे सामने, तमाशा, करमणूक.
- 5बालविवाह आणि अंधश्रद्धा यांसारख्या रूढी.
- 6कुस्ती, मल्लखांब, हुतुतू, खो-खो, बुद्धिबळ, गंजिफा.
- 7भात, डाळ, पोळ्या, भाज्या, दूध, दही.
- 8उदा. गणेशोत्सव किंवा दिवाळी.
शिक्षण, प्रवास, धर्म आणि स्त्रियांचे जीवन
आज आपण बस, रेल्वेने प्रवास करतो; पूर्वी बैलगाडी आणि पायी प्रवास होता. त्या काळची शिक्षणपद्धतीही आजच्यापेक्षा वेगळी होती.
मोडी म्हणजे मराठी लिहिण्याची पूर्वीच्या काळातील एक लिपी; बहुतेक व्यवहार मोडीत होत.
मुख्य कल्पना 1 : शिक्षण आणि प्रवास — पाठशाळा आणि मदरसे ही शिक्षणाची केंद्रे होती. वाचन, लेखन आणि गणित घरी शिकवले जाई. बहुतेक व्यवहारांत मोडी लिपी वापरत. प्रवास रस्त्यांनी, घाटांतून आणि नद्यांवरील पुलांमधून होई. कापड, धान्य, किराणा बैलांच्या पाठीवर लादून नेला जाई. नद्यांत लहान होड्या वापरत. निरोप्ये आणि उंटस्वार पत्रे आणत-नेत.
मुख्य कल्पना 2 : धर्म आणि आचार — या काळात हिंदू आणि मुस्लिम हे दोन प्रमुख धर्म दिसत. शिवाजी महाराजांचे धार्मिक धोरण उदार होते; प्रत्येकाने आपापल्या धर्माचे पालन करावे आणि दुसऱ्यावर लादू नये अशी सर्वसाधारण समज होती. शासनाकडून पाठशाळा, मंदिरे, मदरसे आणि मशिदींना अनुदान मिळे. दोन्ही धर्मांचे लोक एकमेकांच्या सणांत सहभागी होत. वारकरी, महानुभाव, दत्त, नाथ आणि रामदासी हे संप्रदाय रूढ होते.
मुख्य कल्पना 3 : स्त्रियांचे जीवन — त्या काळी स्त्रियांचे जीवन कष्टमय होते. त्यांचे जग प्रथम माहेरच्या आणि नंतर सासरच्या घरापुरते मर्यादित होते; त्यांच्या शिक्षणाकडे दुर्लक्ष होई. काही अपवादात्मक स्त्रियांनी साक्षरता, प्रशासन आणि युद्धकौशल्यात प्रगती केली; त्यात वीरमाता जिजाबाई, महाराणी येसूबाई, महाराणी ताराबाई, उमाबाई दाभाडे, गोपिकाबाई आणि पुण्यश्लोक अहिल्याबाई यांचा समावेश होतो. बालविवाह, विषम विवाह, वैधव्य, केशवपन, सती, बहुपत्नीत्व अशा प्रथांमुळे स्त्रियांच्या जीवनावर कडक बंधने होती.
- सोपे : शिक्षणाची केंद्रे कोणती? — पाठशाळा आणि मदरसे.
- मध्यम : व्यवहाराची लिपी कोणती? — मोडी.
- परीक्षा-प्रकार : पत्रे कोण नेत? — निरोप्ये आणि उंटस्वार.
आकृतीत : शिक्षण, धर्म आणि स्त्रियांचे जीवन.
पाठ्यपुस्तकानुसार शासनाने पाठशाळा, मंदिरे, मदरसे आणि मशिदींना अनुदान दिले; दोन्ही धर्मांचे लोक एकमेकांच्या उत्सवांत सहभागी होत.
पाठशाळा-मदरसा = शिक्षण; मोडी = लिपी; उदार धोरण.
सर्व स्त्रिया निरक्षर होत्या असे नाही; काही अपवादात्मक स्त्रियांनी प्रशासन आणि युद्धात कर्तृत्व दाखवले.
आठवणीची युक्ती : पाठशाळा + मदरसा; मोडी; उदार धोरण.
फरक ओळखा
| मुद्दा | त्या काळी | आज |
|---|---|---|
| प्रवास | बैलगाडी, होडी | बस, रेल्वे, विमान |
| लिपी | मोडी | देवनागरी |
| संदेश | निरोप्ये | मोबाइल, इंटरनेट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाठशाळा आणि मदरशांत काय शिकवले जाई?
- 2मोडी लिपी म्हणजे काय?
- 3त्या काळी प्रवास कसा होई?
- 4शिवाजी महाराजांचे धार्मिक धोरण कसे होते?
- 5कोणते संप्रदाय प्रचलित होते?
- 6स्त्रियांच्या जीवनावर कोणती बंधने होती?
- 7कर्तबगार स्त्रियांची नावे लिहा.
- 8आजच्या एका कर्तबगार स्त्रीविषयी माहिती गोळा करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाचन, लेखन आणि गणित.
- 2मराठी लिहिण्याची पूर्वीची लिपी.
- 3रस्ते, घाट, पूल आणि बैलांच्या पाठीवरून वाहतूक.
- 4उदार; प्रत्येकाने आपला धर्म पाळावा, लादू नये.
- 5वारकरी, महानुभाव, दत्त, नाथ, रामदासी.
- 6शिक्षणाकडे दुर्लक्ष आणि विविध प्रथांची बंधने.
- 7जिजाबाई, येसूबाई, ताराबाई, उमाबाई, गोपिकाबाई, अहिल्याबाई.
- 8उदा. खेळाडू, शास्त्रज्ञ किंवा डॉक्टर.
मराठेशाहीतील कला आणि स्थापत्य
आपल्या गावातील जुने मंदिर किंवा घाट पाहिला की त्या काळातील कारागिरांचे कौशल्य दिसते. मराठेशाहीतील वास्तू आजही तशाच कौशल्याची साक्ष देतात.
मराठेशाही म्हणजे साधारण १६३० ते १८१० हा कालखंड. वाडा म्हणजे लाकूड, वीट आणि दगडाने बांधलेले जुने मोठे निवासस्थान; हेमाडपंती म्हणजे चुन्याशिवाय दगड रचून बांधलेली मंदिरशैली.
मुख्य कल्पना 1 : वाडे आणि घाट — गाव वसवताना एकमेकांना काटकोनात छेदणारे रस्ते, बाजूंना दगडी बांधकाम आणि नदीकाठी विस्तृत घाट अशी सर्वसाधारण रचना असे. पेशवेकाळात अहमदनगर आणि विजापूरसारखी पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था बांधली गेली. पुण्यातील शनिवारवाडा आणि विश्रामबागवाडा, नाशिकचा सरकारवाडा, कोपरगावचा रघुनाथरावांचा वाडा, साताऱ्याच्या छत्रपतींचे वाडे हे मध्ययुगीन वाडा संस्कृतीचे प्रतीक आहेत. वाड्यांच्या बांधणीत भाजलेल्या आणि न भाजलेल्या विटा, लाकडी खांब, तुळ्या, घडीव दगड, कमानी, चुना, गोल कौले, माती आणि बांबू वापरले गेले. नद्यांवर किंवा संगमांवर दगडी घाट बांधणे हे मराठेशाहीचे वैशिष्ट्य आहे; टोके येथील प्रवरा संगमावरील घाट विशेष उल्लेखनीय आहे.
मुख्य कल्पना 2 : मंदिरे आणि शिल्पे — या काळातील मंदिरे यादवकाळातील हेमाडपंती शैलीत बांधली गेली. कोल्हापूरच्या अंबाबाई मंदिराचे शिखर, जोतिबा डोंगरावरील मंदिरे, शिखर-शिंगणापूरचे शंभू महादेव मंदिर आणि वेरूळचे घृष्णेश्वर मंदिर ही शिल्पकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. प्रतापगडावरील भवानी मंदिर आणि गोव्यातील सप्तकोटेश्वर मंदिर शिवाजी महाराजांनी बांधले. पेशवेकाळातील इतर मंदिरांत नाशिकचे काळाराम मंदिर, त्र्यंबकेश्वरचे शिवमंदिर आणि नेवाशाचे मोहिनीराज मंदिर यांचा समावेश आहे. पेशव्यांनी पार्वती मंदिरासाठी पार्वती आणि गणपतीच्या धातूच्या मूर्ती खास बनवून घेतल्या; लाकडी शिल्पेही दिसतात.
मुख्य कल्पना 3 : चित्रकला, साहित्य आणि नाटक — शनिवारवाड्याच्या भिंतींवरील चित्रे पेशवेकाळातील महत्त्वाची आहेत. रघो, तानाजी, अनुपराव, शिवराम, मानकोजी हे त्या काळातील महत्त्वाचे चित्रकार; सवाई माधवराव पेशव्यांच्या काळात गंगाराम तांबट प्रसिद्ध होते. चित्रांचे विषय दशावतार, गणपती, शंकर, रामायण, महाभारत, सण असे होते; पोथ्यांतील चित्रे, लघुचित्रे आणि व्यक्तिचित्रेही रंगवली गेली. साहित्यात संतांच्या रचना, पौराणिक कथा, टीका-साहित्य, ओवी, अभंग, आख्यानकाव्ये, चरित्रे, आरत्या, पोवाडे, बखरी, ऐतिहासिक पत्रे यांचा समावेश होतो. दक्षिणेत तंजावर येथे सतराव्या शतकाच्या अखेरीस मराठी नाटके उदयास आली; सरफोजीराजांनी या कलेला प्रोत्साहन दिले. गाणी, संगीत आणि नृत्य हा या नाटकांचा महत्त्वाचा भाग होता.
- सोपे : पेशवेकाळातील प्रसिद्ध वाडा? — शनिवारवाडा, पुणे.
- मध्यम : प्रसिद्ध घाट कोठे? — टोके, प्रवरा संगम.
- परीक्षा-प्रकार : मराठी नाटके कोठे उदयास आली? — तंजावर.
आकृतीत : वाडे, घाट, मंदिरे, चित्रे आणि साहित्य.
पाठ्यपुस्तकानुसार पुण्याजवळ दिवेघाट, हडपसर येथील मस्तानी तलाव हे पेशवेकाळातील पाणीव्यवस्थेचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे.
वाडा = लाकूड + वीट + दगड; घाट = टोके; मंदिर = हेमाडपंती.
सर्व मंदिरे हेमाडपंती नाहीत; काही मराठेशाहीतील मंदिरे वेगळ्या पद्धतीची होती.
आठवणीची युक्ती : वाडा-घाट-मंदिर-चित्र = ४ वारसे.
फरक ओळखा
| कला | उदाहरण | ठिकाण |
|---|---|---|
| वाडा | शनिवारवाडा | पुणे |
| घाट | टोके घाट | प्रवरा संगम |
| मंदिर | काळाराम मंदिर | नाशिक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मराठेशाही म्हणजे कोणता कालखंड?
- 2वाड्यांच्या बांधणीत कोणते साहित्य वापरले?
- 3घाटांचे वैशिष्ट्य काय?
- 4हेमाडपंती मंदिरशैली म्हणजे काय?
- 5शिवाजी महाराजांनी बांधलेली दोन मंदिरे सांगा.
- 6पेशवेकाळातील चित्रकारांची नावे सांगा.
- 7तंजावरच्या नाटकांबद्दल लिहा.
- 8तुमच्या परिसरातील एका ऐतिहासिक वास्तूची माहिती गोळा करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे १६३० ते १८१०.
- 2भाजलेल्या-न भाजलेल्या विटा, लाकूड, दगड, चुना, कौले.
- 3नद्यांच्या काठी किंवा संगमावर दगडी घाट.
- 4चुन्याशिवाय दगड रचून बांधलेली यादवकालीन पद्धत.
- 5प्रतापगडावरील भवानी मंदिर आणि गोव्यातील सप्तकोटेश्वर मंदिर.
- 6रघो, तानाजी, अनुपराव, शिवराम, मानकोजी, गंगाराम तांबट.
- 7सतराव्या शतकाच्या अखेरीस उदयास आली; सरफोजीराजांनी प्रोत्साहन दिले.
- 8उदा. जवळचा किल्ला, मंदिर किंवा वाडा.