इतिहासाची पुनर्रचना आणि साधनांचे प्रकार
आजीच्या कपाटातील जुना फोटो, एखादे जुने भांडे आणि आजोबांच्या गोष्टी — यांतून तुमच्या घराचा इतिहास समजतो. देशाचा इतिहासही अशाच पुराव्यांतून उलगडतो.
इतिहासाची साधने म्हणजे भूतकाळाचा पुरावा देणाऱ्या वस्तू, लेख आणि आठवणी. त्यांचे तीन प्रकार : प्राथमिक, दुय्यम आणि मौखिक साधने.
मुख्य कल्पना 1 : प्राथमिक साधने — ती त्याच काळातली असतात. उदा. शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, जुनी कागदपत्रे, शस्त्रे, जुनी मंदिरे. त्या काळाची खरी माहिती यांतून मिळते.
मुख्य कल्पना 2 : दुय्यम साधने — प्राथमिक साधनांचा अभ्यास करून संशोधकांनी लिहिलेली माहिती. उदा. इतिहासाची पुस्तके, लेख, माहितीपट, विश्वकोश, तज्ज्ञांची व्याख्याने.
मुख्य कल्पना 3 : मौखिक साधने — पिढ्यानपिढ्या तोंडी सांगितलेल्या गोष्टी. उदा. लोककथा, ओवी, पोवाडे, लोकगीते, म्हणी, वडीलधाऱ्यांच्या आठवणी. लिखित पुरावा नसलेल्या काळाच्या रोजच्या जीवनाची माहिती यांतून मिळते.
- सोपे : जुने नाणे कोणते साधन? — प्राथमिक.
- मध्यम : इतिहासाच्या पुस्तकातील धडा कोणते साधन? — दुय्यम.
- परीक्षा-प्रकार : गावातल्या पोवाड्यातून मिळणारी माहिती कोणत्या प्रकारची? — मौखिक. इतिहासकार ती इतर साधनांशी पडताळून पाहतात.
आकृतीत : प्राथमिक, दुय्यम आणि मौखिक साधने आणि प्रत्येकाचे उदाहरण.
इतिहास हा पुराव्यांवर आधारलेला असतो; पुराव्यांना ‘साधने’ म्हणतात.
मौखिक साधने खोटी असतात असे नाही; फक्त इतिहासकार ती तपासून आणि इतर साधनांशी जुळवून वापरतात.
प्राथमिक = त्याच काळातले; दुय्यम = अभ्यासातून लिहिलेले; मौखिक = तोंडी. आठवणीची युक्ती : ‘त्याच-अभ्यास-तोंडी’.
फरक ओळखा
| प्रकार | काय | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्राथमिक | त्या काळातले थेट पुरावे | शिलालेख, नाणी |
| दुय्यम | अभ्यासातून तयार झालेली माहिती | पुस्तके, विश्वकोश |
| मौखिक | पिढ्यानपिढ्या तोंडी | ओवी, पोवाडे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1इतिहासाची साधने म्हणजे काय?
- 2साधनांचे तीन प्रकार कोणते?
- 3प्राथमिक साधनांची दोन उदाहरणे द्या.
- 4दुय्यम साधन म्हणजे काय?
- 5मौखिक साधने उपयुक्त का आहेत?
- 6इतिहासाची तुलना ‘जिगसॉ पझल’शी का केली आहे?
- 7तुमच्या घरातील तीन वस्तूंचे प्रकार ओळखा आणि ती कोणती साधने ठरतील ते लिहा.
- 8मौखिक साधने वापरताना इतिहासकारांनी काळजी का घ्यावी? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भूतकाळाचा पुरावा देणाऱ्या वस्तू, लेख आणि आठवणी.
- 2प्राथमिक, दुय्यम आणि मौखिक.
- 3शिलालेख आणि नाणी (किंवा ताम्रपट, शस्त्रे).
- 4प्राथमिक साधनांच्या अभ्यासातून संशोधकांनी लिहिलेली माहिती.
- 5कारण लिखित पुरावा नसलेल्या काळाचे रोजचे जीवन, परंपरा आणि संस्कृती त्यातून कळते.
- 6कारण जुन्या वस्तू या पझलच्या तुकड्यांसारख्या असतात; त्या जुळवून भूतकाळाचे चित्र तयार होते.
- 7उदा. जुना फोटो — प्राथमिक; घरातील आजीच्या गोष्टी — मौखिक; कुटुंबाबद्दल छापलेले पुस्तक — दुय्यम.
- 8कारण गोष्टी बदलत जातात; त्या इतर पुराव्यांशी जुळतात का हे पाहावे लागते.
भौतिक आणि लिखित साधने
शाळेतील जुन्या वर्गखोलीत सापडलेली एखादी चावी आणि जुन्या वहीतील नोंद — दोन्हीतून शाळेचा इतिहास कळतो; एक पाहता येते, दुसरे वाचता येते.
भौतिक साधने म्हणजे डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू (नाणी, भांडी, शस्त्रे, इमारती). लिखित साधने म्हणजे लिहिलेले पुरावे (शिलालेख, ताम्रपट, ग्रंथ, प्रवासवर्णने).
मुख्य कल्पना 1 : भौतिक साधने काय सांगतात — उत्खननात सापडलेली धान्ये, बिया आणि प्राण्यांची हाडे यांवरून लोक काय खात ते कळते. शस्त्रे आणि किल्ले यांवरून संरक्षण व युद्धपद्धती, तर नाणी व मुद्रांवरून राजांची नावे, अर्थव्यवस्था आणि कला कळते.
मुख्य कल्पना 2 : इतिहासकाळ आणि प्रागैतिहासिक काळ — ज्या काळाचे लिखित पुरावे मिळतात तो ‘इतिहासकाळ’. ज्या काळात लिपी विकसित झाली नव्हती तो ‘प्रागैतिहासिक काळ’; त्याची माहिती मुख्यतः भौतिक साधनांतून मिळते.
मुख्य कल्पना 3 : लिखित साधने — व्यापारी, प्रवासी, राजे आणि विद्वान यांनी लिहिलेल्या नोंदींतून लिपी, भाषा, रीतिरिवाज आणि राजकारण कळते. आदेश जमीनदानासाठी ताम्रपटांवर तर धम्म-संदेश शिलालेखांवर कोरले जात.
- सोपे : उत्खननात गव्हाचे दाणे सापडले; काय कळते? — त्या लोकांना गहू माहीत होता आणि ते पिकवत किंवा खात.
- मध्यम : नाण्यावर राजाचे नाव असेल तर काय कळते? — राज्यकर्त्याचे नाव आणि अर्थव्यवस्था.
- परीक्षा-प्रकार : प्रागैतिहासिक काळाचे लेखी पुरावे का नाहीत? — कारण तेव्हा लिपी विकसित झाली नव्हती.
आकृतीत : भौतिक साधने (वस्तू) आणि लिखित साधने (लेख).
ब्राह्मी लिपी उलगडण्याआधी काय घडले? ब्राह्मी लिपीत कोरलेले लेख अनेक खांबांवर आणि खडकांवर होते, पण शेकडो वर्षे कोणाला ते वाचता येत नव्हते. कोलकात्यातील एशियाटिक सोसायटीचे सचिव जेम्स प्रिन्सेप यांच्याकडे देशभरातून लेखांच्या प्रती येत. सांचीसारख्या ठिकाणच्या अनेक लहान लेखांच्या शेवटी तीच दोन अक्षरे दिसतात हे त्यांच्या लक्षात आले. त्यांनी अंदाज केला की तो ‘दानं’ हा शब्द आहे, आणि त्या एका चावीने अक्षरे उलगडत गेली.
ब्राह्मी लिपी उलगडल्यानंतर काय घडले? १८३७ मध्ये प्रिन्सेप यांनी ब्राह्मी लिपी उलगडली. लेखांतील राजा स्वतःला ‘देवानांपिय पियदसी’ म्हणतो हे त्यांना कळले; सुरुवातीला त्यांना तो श्रीलंकेचा राजा वाटला. मग श्रीलंकेत अभ्यास करणाऱ्या जॉर्ज टर्नर यांनी तेथील पाली ग्रंथांवरून हा राजा अशोक असल्याचा दुवा दिला. पुढे १९१५ मध्ये कर्नाटकातील मस्की येथे सापडलेल्या लेखात ‘अशोक’ हे नावच आले आणि शंका मिटली.
भौतिक = डोळ्यांना दिसणारे; लिखित = वाचता येणारे; दोन्ही प्राथमिक साधने आहेत.
सर्व प्राचीन लेख एकाच लिपीत नाहीत; अशोकाचे लेख मुख्यतः ब्राह्मीत, पण काही खरोष्ठी आणि आरमाईक लिपीतही आहेत.
भौतिक = पाहा; लिखित = वाचा. आठवणीची युक्ती : ‘पाहा आणि वाचा’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | भौतिक साधने | लिखित साधने |
|---|---|---|
| स्वरूप | वस्तू, इमारती | लेख, ग्रंथ |
| उदाहरण | नाणी, भांडी, शस्त्रे | शिलालेख, ताम्रपट |
| काय कळते | जीवन, कला, संरक्षण | भाषा, लिपी, प्रशासन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भौतिक साधने म्हणजे काय?
- 2लिखित साधनांची दोन उदाहरणे द्या.
- 3प्रागैतिहासिक काळ म्हणजे काय?
- 4नाण्यांवरून कोणती माहिती मिळते?
- 5ब्राह्मी लिपी कोणी उलगडली आणि कधी?
- 6ताम्रपटांचा उपयोग काय होता?
- 7प्रिन्सेप यांना पहिली चावी कशी मिळाली? तुमच्या शब्दांत सांगा.
- 8भौतिक आणि लिखित साधनांतील फरक तीन मुद्द्यांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू, उदा. नाणी, भांडी, शस्त्रे, इमारती.
- 2शिलालेख आणि ताम्रपट (किंवा ग्रंथ, प्रवासवर्णने).
- 3ज्या काळात लिपी विकसित झाली नव्हती तो काळ.
- 4राजाचे नाव, अर्थव्यवस्था, धर्म आणि कला.
- 5जेम्स प्रिन्सेप; १८३७ मध्ये.
- 6जमीनदान आणि कर-सवलतीचे राजाज्ञा कोरण्यासाठी.
- 7अनेक लेखांच्या शेवटी तीच दोन अक्षरे होती; त्यांनी ‘दानं’ असा अंदाज केला आणि तेथून अक्षरे उलगडली.
- 8स्वरूप : वस्तू विरुद्ध लेख; उदाहरण : नाणी विरुद्ध शिलालेख; माहिती : जीवन-कला विरुद्ध भाषा-प्रशासन.
प्राचीन भारतीय इतिहासाची साधने
जुन्या पाककृतीची वही किंवा पूर्वजांनी लिहिलेली पत्रे वाचली की त्या काळचे जीवन कळते. प्राचीन ग्रंथ आणि शिलालेख आपल्याला असेच भूतकाळात नेतात.
प्राचीन काळ म्हणजे अश्मयुगापासून सुमारे इसवी सनाच्या आठव्या शतकापर्यंतचा काळ. अश्मयुगाची माहिती उत्खननातून आणि नंतरच्या काळाची माहिती लिखित साधनांतून मिळते.
मुख्य कल्पना 1 : वेद आणि धार्मिक ग्रंथ — वेद हे भारतीय इतिहासाचे सर्वांत प्राचीन साधन. आधी ते तोंडी पाठ करून जपले, नंतर लिहिले गेले. चार वेद : ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद. नंतर ब्राह्मणे, आरण्यके आणि उपनिषदे रचली गेली; तसेच रामायण आणि महाभारत ही महाकाव्ये.
मुख्य कल्पना 2 : बौद्ध आणि जैन ग्रंथ — बौद्ध ग्रंथांना ‘त्रिपिटक’ म्हणतात; ते पाली भाषेत आहेत आणि बुद्धांची शिकवण, भिक्षूंचे नियम व तत्त्वज्ञान त्यात आहे. जैन ग्रंथ ‘आगम’ म्हणून ओळखले जातात; ते अर्धमागधी भाषेत असून महावीरांची शिकवण व अहिंसेचे महत्त्व त्यात आहे.
मुख्य कल्पना 3 : अशोकाचे लेख आणि प्रवासवर्णने — सम्राट अशोकाने आपले विचार शिलालेख आणि स्तंभलेखांतून प्रजेला सांगितले; ते मुख्यतः ब्राह्मी लिपीत आहेत. परदेशी प्रवाशांची प्रवासवर्णने त्या काळातील शिक्षण, धर्म आणि रोजच्या जीवनाची माहिती देतात.
- सोपे : सर्वांत प्राचीन साधन कोणते? — वेद.
- मध्यम : त्रिपिटक कोणत्या भाषेत आहे? — पाली.
- परीक्षा-प्रकार : जैन आगम ग्रंथ कोणत्या भाषेत आहेत? — अर्धमागधी.
आकृतीत : वेद, बौद्ध-जैन ग्रंथ आणि शिलालेख — प्राचीन इतिहासाची साधने.
त्रिपिटक = पाली = बौद्ध; आगम = अर्धमागधी = जैन.
वेद सुरुवातीपासून लिहिलेले नव्हते; ते आधी तोंडी पाठांतराने जपले गेले.
त्रिपिटक–पाली, आगम–अर्धमागधी. आठवणीची युक्ती : ‘त्रि-पा, आ-अ’ : त्रिपिटकाला पाली, आगमाला अर्धमागधी.
फरक ओळखा
| ग्रंथ | भाषा | परंपरा |
|---|---|---|
| त्रिपिटक | पाली | बौद्ध |
| आगम | अर्धमागधी | जैन |
| वेद | वैदिक संस्कृत | वैदिक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्राचीन काळ कोणत्या कालावधीचा मानला जातो?
- 2चार वेदांची नावे सांगा.
- 3त्रिपिटकात काय आहे?
- 4आगम कोणत्या धर्माचे ग्रंथ आहेत?
- 5अशोकाने आपले विचार प्रजेला कसे कळवले?
- 6अशोकाचे लेख कोणकोणत्या लिप्यांत आहेत?
- 7परदेशी प्रवाशांची प्रवासवर्णने उपयुक्त का आहेत?
- 8वेद आधी तोंडी का जपले असतील? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अश्मयुगापासून सुमारे इसवी सनाच्या आठव्या शतकापर्यंत.
- 2ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद.
- 3बुद्धांची शिकवण, भिक्षूंचे नियम आणि तत्त्वज्ञान.
- 4जैन धर्माचे.
- 5शिलालेख आणि स्तंभलेखांतून.
- 6मुख्यतः ब्राह्मी, काही खरोष्ठी आणि आरमाईकमध्ये.
- 7कारण त्या काळचे शिक्षण, धर्म आणि रोजचे जीवन त्यातून कळते.
- 8तेव्हा लिपी विकसित नव्हती किंवा लेखनाची साधने कमी होती, आणि पाठांतराची पद्धत विकसित होती.
महाराष्ट्रातील संग्रहालये आणि वारसास्थळे
आजी-आजोबांच्या जुन्या वस्तू आपण जपून ठेवतो. जुन्या वस्तू आणि वास्तू जपण्याचे काम समाज संग्रहालये आणि वारसास्थळांमार्फत करतो.
संग्रहालयात ऐतिहासिक वस्तू जपून मांडलेल्या असतात. वारसास्थळे ही जपायलाच हवीत अशी ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक ठिकाणे असतात; काहींना युनेस्कोने जागतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली आहे.
मुख्य कल्पना 1 : महाराष्ट्रातील संग्रहालये — मुंबईचे छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय, पुण्याचे डेक्कन कॉलेजचे संग्रहालय आणि राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, नागपूरचे मध्यवर्ती संग्रहालय, कोल्हापूरचे शाहू संग्रहालय, साताऱ्याचे शिवाजी महाराज संग्रहालय आणि नाशिक जवळचे शांती-कृष्ण पैसा व इतिहास संग्रहालय प्रसिद्ध आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : जागतिक वारसा स्थळे — अजिंठा आणि वेरुळ लेणी १९८३ मध्ये, घारापुरी लेणी १९८७ मध्ये आणि छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस १९९७ मध्ये जागतिक वारसा यादीत आली. सह्याद्रीचा पश्चिम घाट २०१२ मध्ये नैसर्गिक वारसा म्हणून मान्य झाला. ‘मराठा लष्करी भूप्रदेश’ या नावाने १२ किल्ल्यांना मान्यता मिळाली; त्यातले ११ महाराष्ट्रात आणि जिंजी तमिळनाडूत.
मुख्य कल्पना 3 : जपणे आपले कर्तव्य — वारसास्थळे इतिहासाची साक्ष देतात आणि अभिमान जागवतात. तिथे कचरा न करणे, भिंतींवर नावे न कोरणे आणि इतरांनाही तसे सांगणे हे आपले काम आहे.
- सोपे : अजिंठा-वेरुळ केव्हा जागतिक वारसा झाले? — १९८३.
- मध्यम : मराठा लष्करी भूप्रदेशातील किल्ल्यांपैकी किती महाराष्ट्रात? — ११.
- परीक्षा-प्रकार : सातारा येथे कोणते संग्रहालय आहे? — शिवाजी महाराज संग्रहालय.
आकृतीत : महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे आणि ती यादीत आल्याची वर्षे.
अजिंठा लेणी पुन्हा सापडण्याआधी काय घडले? अजिंठा लेणी सुमारे इसवी सनापूर्वी दुसऱ्या शतकापासून इसवी सनाच्या सहाव्या शतकापर्यंत खोदली गेली. नंतर ती सोडून दिली गेली आणि जंगलाने झाकली गेली. चिनी प्रवाशांना ती माहीत होती, पण बाहेरच्या जगाला ती विसरली गेली होती.
अजिंठा लेणी पुन्हा सापडल्यानंतर काय घडले? २८ एप्रिल १८१९ ला मद्रास रेजिमेंटचा अधिकारी कॅप्टन जॉन स्मिथ वाघोरा नदीच्या घोड्याच्या नालीसारख्या दरीत वाघाची शिकार करत होता; तेव्हा एका मदतनीसाने त्याला उंचावर एक गुहा दाखवली. आत गेल्यावर त्याला भिंतीवर रंगीत चित्रे दिसली. त्याने एका चित्रावर आपले नाव आणि तारीख खरवडली; ती आजही दहा क्रमांकाच्या गुहेत दिसते. ही बातमी पसरली; १८४४ मध्ये मेजर रॉबर्ट गिल यांना चित्रांच्या प्रती काढण्याचे काम मिळाले आणि पुढे ही लेणी जगप्रसिद्ध झाली.
अजिंठा-वेरुळ १९८३; घारापुरी १९८७; सी.एस.एम.टी. १९९७; पश्चिम घाट २०१२.
पश्चिम घाट हा वारसा मानवनिर्मित नाही, तो नैसर्गिक वारसा आहे; लेणी आणि किल्ले हे सांस्कृतिक वारसे आहेत.
८३ – ८७ – ९७ – १२ (२०१२). आठवणीची युक्ती : चार खुणांची एक ओळ : लेणी, लेणी, स्थानक, घाट.
फरक ओळखा
| स्थळ | वर्ष | प्रकार |
|---|---|---|
| अजिंठा-वेरुळ | १९८३ | सांस्कृतिक |
| घारापुरी | १९८७ | सांस्कृतिक |
| पश्चिम घाट | २०१२ | नैसर्गिक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संग्रहालय म्हणजे काय?
- 2महाराष्ट्रातील दोन संग्रहालयांची नावे सांगा.
- 3अजिंठा-वेरुळ कधी जागतिक वारसा झाले?
- 4पश्चिम घाट कोणत्या प्रकारचा वारसा आहे?
- 5‘मराठा लष्करी भूप्रदेश’ म्हणजे काय?
- 6अजिंठा लेणी कशी पुन्हा समोर आली?
- 7वारसास्थळ जपण्यासाठी तुम्ही काय कराल? तीन गोष्टी लिहा.
- 8जॉन स्मिथने चित्रावर नाव कोरले, तर ते योग्य होते का? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऐतिहासिक वस्तू जपून लोकांना दाखवण्याची जागा.
- 2मुंबईचे छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय आणि पुण्याचे राजा दिनकर केळकर संग्रहालय.
- 3१९८३ मध्ये.
- 4नैसर्गिक वारसा.
- 5मराठ्यांच्या लष्करी रचनेचे प्रतीक असलेले १२ किल्ले, ज्यांना जागतिक वारसा मान्यता मिळाली.
- 6१८१९ मध्ये वाघाच्या शिकारीवेळी कॅप्टन जॉन स्मिथला योगायोगाने ती गुहा सापडली.
- 7कचरा न टाकणे, भिंतींवर नावे न लिहिणे, इतरांना जपण्यास सांगणे.
- 8नाही; ऐतिहासिक चित्रांना ते नुकसान ठरते आणि वारसा जपणे हे आपले कर्तव्य आहे.