प्राचीन भारताची भौगोलिक पार्श्वभूमी
तुम्ही कुठे राहता यावर तुमचे अन्न, कपडे आणि घर ठरते — डोंगरात लोकर आणि नदीकाठी शेती. प्राचीन काळातही माणसाचे जीवन त्याच्या भूमीने घडवले.
प्रदेशातील पर्वत, नद्या, हवामान, माती आणि खनिजे यांना भौगोलिक पार्श्वभूमी म्हणतात. त्यावरून कोणते पीक घ्यायचे, कुठे वस्ती करायची आणि प्रवास कसा करायचा हे ठरते.
मुख्य कल्पना 1 : पर्वत आणि हवामान — हिमालय उत्तरेकडून येणाऱ्या थंड वाऱ्यांपासून देशाला वाचवतो. उत्तरेकडे हवा थंड आणि कोरडी, तर दक्षिणेकडे उष्ण आणि दमट असते; त्यामुळे पिके आणि माणसांच्या सवयी वेगळ्या झाल्या.
मुख्य कल्पना 2 : नद्या आणि सुपीक माती — नद्यांनी आणलेल्या गाळाची माती शेतीला सुपीक असते. गंगा-यमुनेचा प्रदेश आणि मध्य भारताचे पठार शेतीसाठी उत्तम होते. दख्खनच्या पठाराची काळी माती सुपीक असून गोदावरी, कृष्णा आणि त्यांच्या उपनद्यांमुळे महाराष्ट्रात ताम्रपाषाणयुगीन वस्त्या वाढल्या.
मुख्य कल्पना 3 : समुद्रकिनारा आणि व्यापार — पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला बंगालचा उपसागर असल्याने भारतीय लोक दूरच्या देशांशी समुद्रमार्गे व्यापार करू शकले.
- सोपे : गोदावरीकाठी वस्ती का वाढली? — पाणी आणि सुपीक काळी माती मिळते म्हणून.
- मध्यम : कोणता पर्वत उत्तरेकडच्या थंड वाऱ्यांपासून देशाला वाचवतो? — हिमालय.
- परीक्षा-प्रकार : समुद्रकिनाऱ्यामुळे कोणता फायदा झाला? — दूरच्या देशांशी व्यापार.
आकृतीत : पर्वत, नद्या-माती आणि समुद्र यांचा मानवी जीवनावर परिणाम.
भूगोल माणसाचे जीवन घडवतो; भारतातील विविधतेचे कारण भौगोलिक विविधता आहे.
सर्व भारतात एकाच प्रकारची शेती नव्हती; हवामान आणि मातीनुसार पिके बदलत गेली.
पर्वत = संरक्षण; नदी = शेती; समुद्र = व्यापार. आठवणीची युक्ती : ‘प-न-स’ : पर्वत, नदी, समुद्र.
फरक ओळखा
| घटक | उपयोग |
|---|---|
| हिमालय | थंड वाऱ्यांपासून संरक्षण |
| नद्या | सुपीक माती, पाणी, शेती |
| समुद्र | दूरचा व्यापार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भौगोलिक पार्श्वभूमी म्हणजे काय?
- 2हिमालयाचा देशाला काय फायदा होतो?
- 3दख्खनच्या पठाराची माती कोणती?
- 4महाराष्ट्रातील दोन नद्यांची नावे सांगा.
- 5नद्यांमुळे वस्ती का वाढली?
- 6उत्तर आणि दक्षिण भारतातील हवामानातील फरक सांगा.
- 7भौगोलिक विविधतेमुळे संस्कृती कशी वेगळ्या झाल्या? उदाहरण द्या.
- 8तुमच्या गावाची भौगोलिक स्थिती तेथील जीवनावर कसा परिणाम करते? तीन मुद्दे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रदेशातील पर्वत, नद्या, हवामान, माती आणि खनिजे.
- 2थंड वाऱ्यांपासून आणि वादळांपासून संरक्षण.
- 3काळी माती, जी सुपीक आहे.
- 4गोदावरी आणि कृष्णा.
- 5कारण पाणी आणि सुपीक माती शेतीला मिळते.
- 6उत्तरेकडे थंड आणि कोरडे; दक्षिणेकडे उष्ण आणि दमट.
- 7कारण पिके, घरे आणि राहणी हवामानानुसार बदलली; उदा. उत्तरेकडे गहू, किनाऱ्यावर नारळ आणि मासे.
- 8आपल्या गावाप्रमाणे उत्तर लिहावे; उदा. नदी असेल तर शेती, डोंगर असेल तर लाकूड आणि पाणी.
पुराश्मयुग आणि मध्याश्मयुग
बाहेर जेवण मिळाले नाही तर आपण स्वतः स्वयंपाक करतो; पण पुराश्मयुगातील माणसाला रोज फळे, कंद शोधावे लागत. अन्नासाठी तो सतत भटकत असे.
ज्या काळात माणसाची हत्यारे मुख्यतः दगडाची होती तो अश्मयुग. त्याचे तीन भाग : पुराश्मयुग, मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग.
मुख्य कल्पना 1 : पुराश्मयुग — माणूस पूर्णपणे निसर्गावर अवलंबून होता; गुहांत किंवा मोठ्या झाडांवर राही. हत्यारे खरबरीत असून शिकार, खरवडणे आणि खणणे यासाठी वापरत. मानवी इतिहासातील सर्वांत मोठा शोध — अग्नी — याच काळात लागला; त्यामुळे अन्न शिजवता आले. नाशिकजवळचे गंगापूर आणि नेवासे-चिरकी ही महाराष्ट्रातील स्थळे प्रसिद्ध आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : मध्याश्मयुग — माणूस नैसर्गिक गुहांत आणि कड्याखालच्या आसऱ्यात गटाने राहू लागला. हत्यारे लहान झाली आणि वेगवेगळ्या दगडांचा वापर सुरू झाला. कुत्रा हा पहिला पाळीव प्राणी; शेळ्या आणि मेंढ्याही पाळल्या. मासेमारी सुरू झाली. जळगाव जिल्ह्यातील पाटणे हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे स्थळ.
मुख्य कल्पना 3 : भटक्या जीवनाकडून स्थिर जीवनाकडे — मध्याश्मयुग हा भटक्या जीवनाकडून स्थिर जीवनाकडे जाणारा संक्रमणकाळ होता.
- सोपे : अग्नीचा शोध कोणत्या युगात लागला? — पुराश्मयुग.
- मध्यम : पहिला पाळीव प्राणी कोणता? — कुत्रा.
- परीक्षा-प्रकार : जळगाव जिल्ह्यातील मध्याश्मयुगीन स्थळ कोणते? — पाटणे.
आकृतीत : पुराश्मयुगात अग्नीचा शोध आणि मध्याश्मयुगात प्राणी पाळणे.
पुराश्मयुग = अग्नी; मध्याश्मयुग = लहान हत्यारे आणि पाळीव प्राणी.
सर्व प्राणी एकदम पाळले गेले नाहीत; आधी कुत्रा, मग शेळ्या आणि मेंढ्या.
पुरा = अग्नी; मध्य = लहान हत्यारे. आठवणीची युक्ती : ‘पुरा पेटवा, मध्य पाळा’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | पुराश्मयुग | मध्याश्मयुग |
|---|---|---|
| हत्यारे | खरबरीत, मोठी | लहान, टोकदार |
| राहणी | गुहा, झाडे | गुहा, तात्पुरते तळ |
| महत्त्वाचे | अग्नीचा शोध | प्राणी पाळणे, मासेमारी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अश्मयुग म्हणजे काय?
- 2अश्मयुगाचे तीन भाग कोणते?
- 3पुराश्मयुगातील सर्वांत मोठा शोध कोणता?
- 4महाराष्ट्रातील दोन पुराश्मयुगीन स्थळे सांगा.
- 5मध्याश्मयुगात कोणते बदल झाले?
- 6अग्नीमुळे माणसाच्या जीवनात कोणते बदल झाले असतील? दोन लिहा.
- 7मध्याश्मयुगाला संक्रमणकाळ का म्हणतात?
- 8पुराश्मयुग आणि मध्याश्मयुग यांची तुलना तीन मुद्द्यांत करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ज्या काळात माणसाची हत्यारे मुख्यतः दगडाची होती तो काळ.
- 2पुराश्मयुग, मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग.
- 3अग्नीचा शोध.
- 4गंगापूर आणि नेवासे-चिरकी.
- 5हत्यारे लहान झाली, कुत्रा पाळला गेला, मासेमारी सुरू झाली.
- 6अन्न शिजवता आले, थंडी आणि प्राण्यांपासून रक्षण झाले.
- 7कारण भटक्या जीवनाकडून स्थिर जीवनाकडे जाण्याची ती सुरुवात होती.
- 8हत्यारे — मोठी आणि लहान; राहणी — गुहा/झाडे आणि गुहा/तळ; महत्त्व — अग्नी आणि प्राणी पाळणे.
नवाश्मयुग : शेती आणि स्थिर जीवन
शेतात एकदा धान्य पिकले की वर्षभर अन्नाची चिंता राहत नाही. नवाश्मयुगातील माणसाने नेमके हेच शिकले — धान्य पिकवणे.
नवाश्मयुगात माणसाने शेती आणि पशुपालन शिकले, घासून गुळगुळीत केलेली हत्यारे बनवली आणि कायमची गावे वसवली.
मुख्य कल्पना 1 : शेतीचा शोध — असे मानले जाते की स्त्रियांनी शेतीची सुरुवात केली. टोकदार काठीने जमीन उकरून बिया पेरल्या जात; काठीला छिद्र असलेला दगड बांधून ती जड केली जाई. गहू, ज्वारी, तांदूळ, कडधान्ये आणि कापूस ही पिके घेतली.
मुख्य कल्पना 2 : नवी हत्यारे आणि कला — घासून गुळगुळीत केलेली कुऱ्हाड बनली आणि तिला दांडा बसवण्याचे तंत्र आले. मातीची भांडी, विणकाम आणि प्राणी पाळणे यांमुळे जीवन बदलले.
मुख्य कल्पना 3 : गावे आणि कुटुंब — पेरणीपासून कापणीपर्यंत एका जागी थांबावे लागल्याने लोक नदीकाठी कायमचे राहू लागले आणि गावे तयार झाली. अतिरिक्त धान्य साठवता आल्याने काहींना नवीन कौशल्ये शिकायला वेळ मिळाला. कुटुंबसंस्था आकार घेऊ लागली.
- सोपे : नवाश्मयुगातील माणूस भटकणे का थांबला? — शेतीमुळे एका जागी राहावे लागले.
- मध्यम : शेतीची सुरुवात कोणी केली असे मानले जाते? — स्त्रियांनी.
- परीक्षा-प्रकार : गावे कशी तयार झाली? — लोक शेतीसाठी नदीकाठी कायमचे राहू लागले.
आकृतीत : पेरणी, कापणी, धान्यसाठा आणि कायमचे गाव.
शेती = स्थिर जीवन = गावे; हा नवाश्मयुगाचा मुख्य बदल.
नवाश्मयुगातील लोकांनी शिकार पूर्ण सोडली नाही; ती फक्त मुख्य उपजीविका राहिली नाही.
शेती → साठा → गाव. आठवणीची युक्ती : ‘शे-सा-गा’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मध्याश्मयुग | नवाश्मयुग |
|---|---|---|
| अन्न | नैसर्गिक पिके गोळा करणे | पेरून धान्य पिकवणे |
| हत्यारे | लहान दगडी | घासलेली कुऱ्हाड |
| राहणी | तात्पुरते तळ | कायमची गावे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नवाश्मयुगातील सर्वांत महत्त्वाचा शोध कोणता?
- 2या काळातील दोन पिके सांगा.
- 3गावे कशी निर्माण झाली?
- 4नवाश्मयुगात कोणत्या कला विकसित झाल्या?
- 5अतिरिक्त धान्यामुळे काय बदल झाला?
- 6मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग यांतील फरक सांगा.
- 7नवाश्मयुगातील माणसाने शेती शिकली नसती तर आज जीवन कसे असते? तुमचे मत लिहा.
- 8शेतीमुळे भटके जीवन संपले, हे उदाहरणासह सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेतीचा शोध.
- 2गहू आणि ज्वारी (किंवा तांदूळ, कापूस).
- 3पेरणी ते कापणीपर्यंत एका जागी राहावे लागल्याने लोक नदीकाठी कायमचे राहिले.
- 4मातीची भांडी बनवणे आणि विणकाम.
- 5काहींना नवीन कौशल्ये शिकायला वेळ मिळाला आणि प्रगती झाली.
- 6मध्याश्मयुगात नैसर्गिक पिके गोळा केली; नवाश्मयुगात पेरून धान्य पिकवले; हत्यारे लहान आणि घासलेली; वस्ती तात्पुरती आणि कायमची.
- 7आपल्याला अन्नासाठी रोज भटकावे लागले असते आणि गावे, शहरे आणि शाळा निर्माण झाल्या नसत्या.
- 8एका हंगामात पेरणी ते कापणी या दरम्यान शेताजवळच राहावे लागे; त्यामुळे वस्ती कायमची झाली.
ताम्रपाषाणयुग आणि महाराष्ट्रातील उत्खनन स्थळे
जुन्या लाकडी चाकाऐवजी आता सायकलची धातूची चाके येतात; वाहतूक जलद होते. चाकाचा शोध लागल्याने प्राचीन काळीही वाहतूक आणि व्यापार वाढला.
ज्या काळात माणसाने तांब्याचा वापर शिकला पण दगडी हत्यारेही चालू राहिली तो ताम्रपाषाणयुग (तांबे + दगड).
मुख्य कल्पना 1 : तांबे, चाक आणि व्यापार — तांब्याचा शोध लागला आणि चाकाचा शोध लागल्याने वाहतूक वेगवान झाली. सुतारकाम आणि धातूकाम यांसारखे कौशल्याचे व्यवसाय वाढले; दूरचा व्यापार वाढला आणि व्यापारी केंद्रे उभी राहिली.
मुख्य कल्पना 2 : महाराष्ट्रातील स्थळे — तापी, गोदावरी, कृष्णा, भीमा आणि प्रवरा या नद्यांच्या काठी ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे सापडली. दायमाबाद (अहिल्यानगर), इनामगाव (पुणे जिल्हा), जोर्वे (अहिल्यानगर) आणि नेवासे ही प्रमुख स्थळे आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : जोर्वे संस्कृती आणि इनामगाव — जोर्वे येथे सर्वप्रथम सापडलेली संस्कृती लाल भांड्यांवर काळ्या रंगाची नक्षी, तांब्याच्या बांगड्या आणि मण्यांसाठी ओळखली जाते. इनामगाव हे सुनियोजित ताम्रपाषाणयुगीन गाव होते; तेथे घरे, धान्य साठवण्याची कणगी आणि गहू, ज्वारी, तांदूळ, कडधान्ये यांचे पुरावे मिळाले. बालकाचे दफन दोन मडक्यांच्या तोंडांना तोंड जोडून करण्याची परंपरा हे या काळाचे वैशिष्ट्य.
- सोपे : ताम्रपाषाणयुग हे नाव का? — तांबे आणि दगड दोन्ही वापरले म्हणून.
- मध्यम : जोर्वे संस्कृतीची ओळख कशी? — लाल भांड्यांवर काळी नक्षी.
- परीक्षा-प्रकार : चाकामुळे काय बदलले? — वाहतूक जलद झाली आणि व्यापार वाढला.
आकृतीत : महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे : दायमाबाद, इनामगाव आणि जोर्वे.
दायमाबादची कांस्यशिल्पे सापडण्याआधी काय घडले? दायमाबाद हे प्रवरा नदीच्या काठावरचे टेकाड बी. पी. बोपर्डीकर यांनी १९५८ मध्ये शोधले आणि १९५८-५९ मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने तेथे पहिले उत्खनन केले. हे टेकाड ताम्रपाषाणयुगीन वस्ती होते हे तेव्हाच कळले होते, पण पुढे काय सापडेल याची कल्पना कोणालाच नव्हती.
दायमाबादची कांस्यशिल्पे सापडल्यानंतर काय घडले? १९७४ मध्ये एका स्थानिक शेतकऱ्याला, छबू लक्ष्मण भिल यांना, खोदताना चार मोठी कांस्यशिल्पे सापडली — बैलांनी ओढलेला रथ आणि त्यावरचा चालक, हत्ती, गेंडा आणि रेडा. त्यांचे एकूण वजन ६० किलोपेक्षा जास्त असून ती ‘लॉस्ट-वॅक्स’ पद्धतीने घडवलेली आहेत. ही शिल्पे आज दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयात आहेत.
ताम्र = तांबे; पाषाण = दगड; दोन्ही मिळून ताम्रपाषाणयुग.
ताम्रपाषाणयुगात दगडी हत्यारे बंद झाली नाहीत; तांबे आणि दगड दोन्ही वापरले जात.
दायमाबाद = कांस्यशिल्पे; इनामगाव = नियोजित गाव; जोर्वे = लाल भांड्यावर काळी नक्षी. आठवणीची युक्ती : ‘दा-इ-जो’ = कांस्य, गाव, भांडी.
फरक ओळखा
| स्थळ | ओळख |
|---|---|
| दायमाबाद | कांस्यशिल्पे (रथ, हत्ती, गेंडा, रेडा) |
| इनामगाव | सुनियोजित वसाहत |
| जोर्वे | लाल भांड्यांवर काळी नक्षी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ताम्रपाषाणयुग म्हणजे काय?
- 2चाकाच्या शोधाचा काय परिणाम झाला?
- 3महाराष्ट्रातील तीन ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे सांगा.
- 4दायमाबादची कांस्यशिल्पे कोणती?
- 5जोर्वे संस्कृतीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 6बालकांच्या दफनाची पद्धत कशी होती?
- 7दायमाबादची शिल्पे कशी आणि कोणाला सापडली?
- 8नदीकाठी ताम्रपाषाणयुगीन वस्त्या का वाढल्या? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तांबे आणि दगड दोन्ही वापरले जाणारे युग.
- 2वाहतूक जलद झाली आणि व्यापार वाढला.
- 3दायमाबाद, इनामगाव आणि जोर्वे.
- 4रथ चालवणारा माणूस, हत्ती, गेंडा आणि रेडा.
- 5लाल भांड्यांवर काळी नक्षी, तांब्याच्या बांगड्या आणि मणी.
- 6दोन मडक्यांची तोंडे जोडून त्यात बालकाला पुरले जाई.
- 7१९७४ मध्ये शेतकरी छबू लक्ष्मण भिल यांना खोदताना सापडली.
- 8पाणी, सुपीक माती आणि वाहतुकीची सोय नदीकाठी मिळते.