हडप्पा संस्कृतीचा कालखंड आणि विस्तार
आज आपल्या शहरांना रुंद रस्ते, पाणी आणि गटारांची सोय असते. सुमारे साडेचार हजार वर्षांपूर्वीही भारतात अशी नियोजित शहरे होती — ती हडप्पा संस्कृतीची.
हडप्पा संस्कृती ही सिंधू नदीच्या खोऱ्यात विकसित झालेली प्राचीन नागरी संस्कृती आहे; तिला सिंधू संस्कृतीही म्हणतात. जिथे संस्कृती प्रथम सापडली त्या हडप्पा स्थळाच्या नावावरून हे नाव पडले.
मुख्य कल्पना 1 : तीन टप्पे — आरंभीचा हडप्पा काळ (सुमारे इ.स.पू. ३३०० ते २६००) — गावांकडून शहरांकडे वाटचाल. प्रगल्भ हडप्पा काळ (सुमारे इ.स.पू. २६०० ते १९००) — सर्वाधिक भरभराट; मोहेंजोदारो, हडप्पा, धोलावीरा, लोथल ही प्रमुख केंद्रे. उत्तर हडप्पा काळ (सुमारे इ.स.पू. १९०० ते १३००) — हळूहळू ऱ्हास.
मुख्य कल्पना 2 : विस्तार — संस्कृती सुमारे १५ लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरली होती. उत्तरेला जम्मू-काश्मीरमधील मांडा, पश्चिमेला बलुचिस्तान, पूर्वेला उत्तर प्रदेशातील आलमगीरपूर आणि दक्षिणेला महाराष्ट्रातील दायमाबादपर्यंत तिचे अवशेष सापडतात.
मुख्य कल्पना 3 : प्रमुख स्थळे — हडप्पा, मोहेंजोदारो, कालिबंगन, लोथल, धोलावीरा, राखीगढी, बनावली आणि चान्हुदारो. अनेक वस्त्या सिंधू नदीकाठी आणि सुपीक प्रदेशात होत्या.
- सोपे : प्रगल्भ हडप्पा काळ किती वर्षे टिकला? — २६०० − १९०० = सुमारे ७०० वर्षे.
- मध्यम : सर्वांत दक्षिणेकडील हडप्पा स्थळ कोणते? — दायमाबाद (महाराष्ट्र).
- परीक्षा-प्रकार : संस्कृतीला हडप्पा नाव का मिळाले? — पहिली उत्खनने तेथे झाली म्हणून.
आकृतीत : आरंभीचा, प्रगल्भ आणि उत्तर हडप्पा काळ (इ.स.पू.).
हडप्पा संस्कृतीचा शोध लागण्याआधी काय घडले? एकोणिसाव्या शतकात लाहोर-मुलतान रेल्वेचे काम करणाऱ्या ठेकेदारांनी हडप्पाच्या टेकाडांतील भाजक्या विटा रुळांखाली भर म्हणून वापरल्या. विटांसोबत कोरलेले शिक्के सापडले. १८५३ मध्ये ॲलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी तिथे पाहणी केली; एक शिक्का त्यांच्या लक्षात राहिला, पण त्याचे महत्त्व तेव्हा कळले नाही.
हडप्पा संस्कृतीचा शोध लागल्यानंतर काय घडले? १९२१ मध्ये दयाराम साहनी यांनी हडप्पा येथे पद्धतशीर उत्खनन सुरू केले आणि १९२२ पासून राखालदास बॅनर्जी यांनी मोहेंजोदारोत काम केले. दोन्ही ठिकाणची शिक्के आणि विटा सारख्या असल्याचे दिसले. २० सप्टेंबर १९२४ ला जॉन मार्शल यांनी ‘इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूज’ मध्ये जगाला या विसरलेल्या संस्कृतीची घोषणा केली.
प्रगल्भ काळ = सुमारे इ.स.पू. २६०० ते १९००; उत्खनन सुरू = १९२१; घोषणा = १९२४.
सिंधू संस्कृती फक्त सिंधू नदीकाठी नव्हती; ती गुजरात, राजस्थान, हरियाणा आणि महाराष्ट्रापर्यंत पसरली होती.
आरंभ ३३०० – प्रगल्भ २६०० – उत्तर १९००. आठवणीची युक्ती : ३३, २६, १९ — तीन टप्पे, तीन संख्या.
फरक ओळखा
| टप्पा | काळ (इ.स.पू.) | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| आरंभीचा | ३३००–२६०० | गावांकडून शहरांकडे |
| प्रगल्भ | २६००–१९०० | भरभराट, नियोजित शहरे |
| उत्तर | १९००–१३०० | ऱ्हास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हडप्पा संस्कृतीला सिंधू संस्कृती का म्हणतात?
- 2हडप्पा येथे उत्खनन कधी सुरू झाले?
- 3हडप्पा संस्कृतीचे तीन टप्पे सांगा.
- 4हडप्पा संस्कृतीचे चार प्रमुख स्थळे लिहा.
- 5महाराष्ट्रातील कोणते स्थळ हडप्पा संस्कृतीशी जोडलेले आहे?
- 6हडप्पाच्या विटा रेल्वेसाठी वापरल्या गेल्याचा काय तोटा झाला असेल?
- 7संस्कृतीच्या शोधाची घोषणा कोणी, कधी आणि कुठे केली?
- 8हडप्पा संस्कृतीच्या विस्ताराचे वर्णन तुमच्या शब्दांत करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण तिचे अनेक अवशेष सिंधू नदीच्या खोऱ्यात सापडले.
- 2१९२१ मध्ये.
- 3आरंभीचा, प्रगल्भ आणि उत्तर हडप्पा काळ.
- 4हडप्पा, मोहेंजोदारो, लोथल आणि धोलावीरा.
- 5दायमाबाद.
- 6अनेक प्राचीन इमारतींचे अवशेष नष्ट झाले आणि पुरावे कमी झाले.
- 7जॉन मार्शल यांनी २० सप्टेंबर १९२४ ला ‘इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूज’ मध्ये.
- 8सुमारे १५ लाख चौरस किमी; उत्तरेला मांडा, पश्चिमेला बलुचिस्तान, पूर्वेला आलमगीरपूर आणि दक्षिणेला दायमाबाद.
नगररचना, घरे आणि महास्नानगृह
आपल्या शाळेचा नकाशा आखीव असतो — वर्ग, मैदान, पाणी, स्वच्छतागृह वेगळे. हडप्पाची शहरेही अशीच आखलेली होती.
हडप्पाची शहरे चौकोनी जाळ्यासारख्या रुंद रस्त्यांनी विभागलेली, भाजक्या विटांची घरे आणि झाकलेली गटारे असलेली नियोजित शहरे होती.
मुख्य कल्पना 1 : रस्ते आणि शहराचे भाग — रस्ते रुंद आणि जाळ्यासारखे होते; त्यांनी बनलेल्या चौकोनी भागांत घरे बांधली. शहराचे दोन किंवा अधिक भाग असून प्रत्येकाला स्वतंत्र तटबंदी होती. वायव्येकडील उंच भागाला ‘बालेकिल्ला’ म्हणतात; तिथे प्रशासक राहत असावेत. त्याच्या दक्षिणेला सामान्य लोकांची वस्ती होती.
मुख्य कल्पना 2 : विटा आणि घरे — विटा एकाच प्रमाणात बनवलेल्या — लांबी, रुंदी आणि जाडीचे प्रमाण १ : २ : ४. भिंत बांधताना दोन विटा आडव्या आणि दोन उभ्या अशा आलटून पालटून रचल्या जात, त्यामुळे भिंती मजबूत होत. घराच्या मध्यभागी अंगण, भोवती खोल्या; विहीर आणि स्नानगृह प्रवेशाजवळ.
मुख्य कल्पना 3 : गटारे आणि महास्नानगृह — प्रत्येक घरातील सांडपाणी भाजलेल्या मातीच्या नळांतून बाहेर जाई आणि रस्त्यावरची गटारे विटांची व झाकलेली होती — आरोग्याबद्दलची जाणीव दिसते. मोहेंजोदारो येथील महास्नानगृहाचा हौद सुमारे १२ मीटर लांब, ७ मीटर रुंद आणि २.५ मीटर खोल होता; काही संशोधकांच्या मते तिथे धार्मिक विधी होत.
- सोपे : वीट ५ सेमी जाड असेल तर प्रमाण १ : २ : ४ नुसार रुंदी आणि लांबी किती? — १० सेमी आणि २० सेमी.
- मध्यम : बालेकिल्ल्यात कोण राहत असावेत? — प्रशासक.
- परीक्षा-प्रकार : महास्नानगृहाच्या हौदाचे क्षेत्रफळ किती? — १२ × ७ = ८४ चौ.मी.
आकृतीत : बालेकिल्ला, खालचे शहर आणि झाकलेली गटारे.
१९२१–२२ च्या उत्खननांआधी काय घडले? १८५६ मध्ये रेल्वेमार्ग बांधताना ब्रिटिश अभियंत्यांनी हडप्पाच्या टेकाडांतील जुन्या भाजक्या विटा खोदून रुळांखाली भरणीसाठी वापरल्या. तिथे प्राचीन शहर गाडले गेले आहे हे कोणाला माहीत नव्हते.
१९२१–२२ च्या उत्खननांनंतर काय घडले? १९२१ मध्ये दयाराम साहनी यांनी हडप्पा येथे आणि १९२२ मध्ये राखालदास बॅनर्जी यांनी मोहेंजोदडो येथे खोदकाम सुरू केले. १९२४ मध्ये सर जॉन मार्शल यांनी जगाला एका विसरलेल्या प्राचीन संस्कृतीची घोषणा केली; तिची शहरे सरळ रस्ते आणि गटारांनी नीट आखलेली होती.
हडप्पाची शहरे जाळीदार रस्ते, भाजक्या विटा आणि झाकलेली गटारे यांसाठी प्रसिद्ध.
बालेकिल्ला म्हणजे शहराचा खालचा भाग नव्हे; तो उंच, सुरक्षित भाग असतो.
विटा १ : २ : ४; हौद १२ × ७ × २.५ मी. आठवणीची युक्ती : ‘१-२-४ वीट, १२-७-२.५ हौद’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| रस्ते | रुंद, जाळीसारखे |
| विटा | भाजक्या, प्रमाण १ : २ : ४ |
| गटारे | विटांची, झाकलेली |
| महास्नानगृह | मोहेंजोदारो, सुमारे १२ × ७ × २.५ मी. |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बालेकिल्ला म्हणजे काय?
- 2हडप्पाच्या विटांचे प्रमाण किती होते?
- 3हडप्पाच्या रस्त्यांची रचना कशी होती?
- 4महास्नानगृह कुठे आहे?
- 5गटारे झाकलेली का असावीत?
- 6घरांची रचना कशी होती? तीन गोष्टी सांगा.
- 7हडप्पाच्या नगररचनेतून आपण आज कोणते धडे घेऊ शकतो?
- 8हडप्पाचे शहर आणि तुमचे शहर/गाव यांची तुलना तीन मुद्द्यांत करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शहराचा उंच, तटबंदी असलेला सुरक्षित भाग.
- 2१ : २ : ४.
- 3रुंद रस्ते जाळीसारखे आणि त्यांतून तयार झालेले चौकोनी भाग.
- 4मोहेंजोदारो येथे.
- 5दुर्गंधी आणि रोग टाळण्यासाठी.
- 6अंगण, भोवती खोल्या, विहीर आणि स्नानगृह, भाजक्या विटा.
- 7आखीव रस्ते, गटारे आणि स्वच्छतेची काळजी घेणे.
- 8आपल्या गावाप्रमाणे उत्तर लिहावे; उदा. रस्ते आखीव आहेत का, गटारे झाकलेली आहेत का, पाणी कसे मिळते.
राहणीमान, शेती, कला आणि व्यापार
बाजारात आपण वस्तू देऊन किंवा पैसे देऊन खरेदी करतो. हडप्पाचे लोक दूरदूरच्या देशांतील लोकांशीही मणी आणि दागिन्यांचा व्यापार करत.
हडप्पाचे लोक शेती, कारागिरी आणि व्यापार करत; त्यांची वस्त्रे, दागिने, खेळणी आणि शिक्के त्यांच्या जीवनाची माहिती देतात.
मुख्य कल्पना 1 : अन्न, कपडे आणि दागिने — गहू, सातू, वाटाणा, तीळ, नाचणी, मसूर आणि कडधान्ये हे मुख्य अन्न; काही ठिकाणी दूध, मांस आणि मासेही. स्त्री-पुरुष गुडघ्यापर्यंतचा खालचा आणि वरचा असे वस्त्र वापरत; ते कापूस जाणत. मणी, गळ्यातील हार, कानातले, बांगड्या अशा दागिन्यांसाठी माती, दगड, शंख, तांबे, चांदी आणि सोने वापरले जाई.
मुख्य कल्पना 2 : शेती आणि कारागिरी — गहू आणि सातू ही मुख्य पिके होती. कालिबंगन (राजस्थान) येथे नांगरलेल्या शेताचे पुरावे सापडले; तेथील नांगरटीच्या खुणा आजच्या शेतांशी जुळतात. कारागीर धातू, माती आणि सोन्याच्या वस्तू बनवत आणि कापड विणत.
मुख्य कल्पना 3 : व्यापार आणि शिक्के — मेसोपोटेमिया (आजचा इराक) आणि इजिप्तशी व्यापार चाले. मणी, दागिने, भांडी आणि कापूस निर्यात होई; बदल्यात धातू आणि मौल्यवान दगड आयात होत. फायन्स आणि कार्नेलियन (लाल दगडी) मणी निर्यातीत महत्त्वाचे होते. व्यापारासाठी वापरलेल्या शिक्क्यांवर बैल, हत्ती, गेंडा, वाघ असे प्राणी आणि एकशिंगी प्राण्याची आकृती दिसते. लोथल येथे गोदी सापडली.
- सोपे : हडप्पाचे मुख्य पीक कोणते? — गहू आणि सातू.
- मध्यम : नांगरलेले शेत कुठे सापडले? — कालिबंगन.
- परीक्षा-प्रकार : हडप्पाचे लोक कोणत्या देशांशी व्यापार करत? — मेसोपोटेमिया आणि इजिप्त.
आकृतीत : हडप्पाचा मेसोपोटेमियाशी व्यापार : दागिने जात आणि धातू-दगड येत.
शेती — गहू, सातू; व्यापार — मेसोपोटेमिया; शिक्के — प्राण्यांची चित्रे.
हडप्पाचे लोक फक्त शेतकरी नव्हते; ते कारागीर आणि व्यापारीही होते.
शेती, कारागिरी, व्यापार — तीन आधार. आठवणीची युक्ती : ‘शे-का-व्या’.
फरक ओळखा
| क्षेत्र | उदाहरण |
|---|---|
| शेती | गहू, सातू, कापूस |
| कला | मणी, दागिने, मातीची खेळणी |
| व्यापार | मेसोपोटेमिया, इजिप्त; शिक्के |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हडप्पाचे मुख्य अन्न कोणते होते?
- 2कालिबंगन येथे कोणता पुरावा सापडला?
- 3हडप्पाचे लोक कोणत्या वस्तू निर्यात करत?
- 4फायन्स म्हणजे काय?
- 5शिक्क्यांवर कोणती चित्रे आढळतात?
- 6हडप्पाच्या कपड्यांबद्दल काय माहिती मिळते?
- 7मातीची खेळणी कोणती सापडली? तीन उदाहरणे द्या.
- 8व्यापारामुळे हडप्पाच्या शहरांना काय फायदा झाला असेल? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गहू, सातू, वाटाणा, तीळ, नाचणी, मसूर आणि कडधान्ये.
- 2नांगरलेल्या शेताचा पुरावा.
- 3मणी, दागिने, भांडी आणि कापूस.
- 4काचेसारखा निळा-हिरवा पदार्थ, ज्यापासून बांगड्या आणि मणी बनवत.
- 5बैल, हत्ती, गेंडा, वाघ आणि एकशिंगी प्राणी.
- 6स्त्री-पुरुष गुडघ्यापर्यंतचे खालचे आणि वरचे वस्त्र वापरत; कापूस माहीत होता.
- 7बैल, कुत्रा, हत्ती, चाके असलेली गाडी आणि भोवरा (कोणतीही तीन).
- 8श्रीमंती वाढली, कारागिरांना काम मिळाले आणि नव्या वस्तू मिळाल्या.
हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाची कारणे
दुकानात गिऱ्हाईक येणे बंद झाले, तर दुकान चालत नाही. हडप्पाच्या शहरांचेही व्यापार कमी झाल्याने असेच झाले असावे.
हडप्पा संस्कृतीचा ऱ्हास अचानक झाला नाही; नद्यांचे बदलणे, नैसर्गिक आपत्ती आणि व्यापार कमी होणे अशा कारणांमुळे शहरे हळूहळू ओस पडली, असे संशोधक मानतात.
मुख्य कल्पना 1 : नदीचा प्रवाह बदलणे — नदीचा प्रवाह बदलल्यास पाण्याची टंचाई होते आणि शेती व जीवन बाधित होते.
मुख्य कल्पना 2 : नैसर्गिक आपत्ती — मोठे पूर, दुष्काळ किंवा भूकंप यांसारख्या आपत्तींनी शहरांचे नुकसान झाले असावे.
मुख्य कल्पना 3 : व्यापाराची घट — सुमारे इ.स.पू. २३०० नंतर सुमेरशी व्यापार मंदावला. अक्कडचा राजा सार्गोनच्या काळात दोन्ही संस्कृतींतील सागरी व्यापार बहरला होता; त्याच्यानंतर मेसोपोटेमियात राजकीय अस्थिरता आली आणि व्यापार थांबला. त्यामुळे हडप्पाची अर्थव्यवस्था अडचणीत येऊन लोक शहरे सोडून जाऊ लागले. शहरे नाहीशी झाली, तरी हडप्पाचा प्रभाव संपला नाही.
- सोपे : नदी बदलल्यामुळे सर्वप्रथम कशाची कमतरता भासली? — पाण्याची.
- मध्यम : सार्गोन कुठला राजा? — अक्कडचा.
- परीक्षा-प्रकार : व्यापार कमी झाल्याचा काय परिणाम झाला? — अर्थव्यवस्था अडचणीत आली आणि लोक शहरे सोडू लागले.
आकृतीत : नदी बदलणे, नैसर्गिक आपत्ती आणि व्यापार मंदावणे.
ऱ्हास हळूहळू झाला; कारणे ‘असावीत’ — संशोधकांचे अंदाज आहेत, निश्चित सिद्धांत नाहीत.
हडप्पा संस्कृती एका रात्रीत नष्ट झाली असे नाही; लोक हळूहळू शहरे सोडून गेले.
नदी – आपत्ती – व्यापार. आठवणीची युक्ती : ‘न-आ-व्या’ : तीन कारणे.
फरक ओळखा
| कारण | परिणाम |
|---|---|
| नदी बदलली | पाण्याची टंचाई, शेती कमी |
| आपत्ती | शहरांचे नुकसान |
| व्यापार मंदावला | अर्थव्यवस्था अडचणीत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाची कोणतीही दोन कारणे सांगा.
- 2नदीचा प्रवाह बदलल्याने काय परिणाम होतो?
- 3सार्गोन कोण होता?
- 4व्यापार कमी का झाला?
- 5ऱ्हासानंतर लोक कुठे गेले असावेत?
- 6हडप्पा संस्कृतीचा प्रभाव का संपला नाही?
- 7संस्कृतीचा ऱ्हास अचानक न होता हळूहळू झाला, हे कसे म्हणता येईल?
- 8आजच्या शहरांनी हडप्पाकडून पाणी आणि स्वच्छतेबद्दल काय शिकावे? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नदीचा प्रवाह बदलणे आणि व्यापार मंदावणे (किंवा पूर, दुष्काळ).
- 2पाण्याची टंचाई होते आणि शेती बाधित होते.
- 3अक्कड साम्राज्याचा बलशाली राजा, ज्याच्या काळात मेसोपोटेमियाशी सागरी व्यापार बहरला.
- 4मेसोपोटेमियात राजकीय अस्थिरता आल्याने.
- 5शहरांकडून जवळच्या गावांकडे आणि इतर प्रदेशांकडे.
- 6कारण तिचे अवशेष आपल्याला इतिहास, परंपरा आणि जीवनाची माहिती देतात आणि ती आपल्या संस्कृतीचा पाया आहे.
- 7कारण व्यापार घटला, लोक शहरे सोडत गेले आणि वस्त्या ओस पडल्या — हे हळूहळू घडले.
- 8आखीव रस्ते, झाकलेली गटारे आणि स्वच्छता यांचे महत्त्व; जपून पाणी वापरणे.