समुद्राच्या पाण्याचे तापमान
उन्हाळ्यात समुद्राच्या पाण्याचा वरचा थर कोमट वाटतो, पण थोडे खोल गेलो की पाणी थंड लागते. ध्रुवाजवळ तर पाणी अतिशय थंड असते. म्हणजे समुद्राचे तापमान जागेनुसार आणि खोलीनुसार बदलते.
समुद्राच्या पाण्याचे तापमान हा त्याचा प्रमुख गुणधर्म आहे. पृष्ठभागावरचे तापमान अक्षांश, सागरी प्रवाह आणि इतर घटकांनुसार बदलते आणि खोलीनुसार कमी होते.
मुख्य कल्पना 1 : अक्षांशानुसार तापमान — पृष्ठभागावरचे तापमान विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे कमी होत जाते. विषुववृत्तीय भागात सरासरी सुमारे २५ °C, मध्य अक्षांशात सुमारे १६ °C आणि ध्रुवाजवळ सुमारे २ °C असते. चक्रीवादळे, पाऊस, लाटा, क्षारता, प्रदूषण, ऋतू आणि सागरी प्रवाह यांचाही परिणाम होतो.
मुख्य कल्पना 2 : प्रवाहांचा परिणाम — ज्या ठिकाणी थंड प्रवाह वाहतात तेथे पृष्ठभागाचे तापमान कमी असते आणि उष्ण प्रवाह वाहतात तेथे ते जास्त असते. उघड्या समुद्रापेक्षा बंदिस्त समुद्रांचे तापमान कमी अक्षांशात जास्त असते, कारण त्यांची क्षारता जास्त असते.
मुख्य कल्पना 3 : खोलीनुसार तापमान — सूर्यकिरण पाण्यात ठराविक खोलीपर्यंतच पोहोचतात, त्यामुळे खोलीबरोबर तापमान घटते. सुमारे २००० मीटरपर्यंत ते कमी होते आणि त्यानंतर विषुववृत्तापासून ध्रुवांपर्यंत सर्वत्र सुमारे ४ °C राहते. म्हणून खोल पाणी गोठत नाही. विषुववृत्तीय भागात खोलीबरोबर तापमान झपाट्याने बदलते, ध्रुवीय भागात फरक कमी असतो.
- सोपे : विषुववृत्ताजवळ सरासरी पृष्ठभाग तापमान किती? — सुमारे २५ °C.
- मध्यम : २००० मीटरपेक्षा खोल पाण्याचे तापमान? — सुमारे ४ °C.
- परीक्षा-प्रकार : उष्ण प्रवाह असलेल्या भागात तापमान? — जास्त.
आकृतीत : विषुववृत्ताकडून ध्रुवाकडे तापमान घटते.
जास्त अक्षांश = कमी तापमान; जास्त खोली = कमी तापमान (४ °C पर्यंत).
खोल समुद्रातले पाणी गोठलेले नसते; तिथे सर्वत्र सुमारे ४ °C तापमान असते.
आठवणीची युक्ती : २५ → १६ → २; खोल = ४. आठवणीची युक्ती: "पंचवीस, सोळा, दोन; खोल चार".
फरक ओळखा
| ठिकाण | सरासरी तापमान | कारण |
|---|---|---|
| विषुववृत्तीय | सुमारे २५ °C | सूर्यकिरण सरळ |
| मध्य अक्षांश | सुमारे १६ °C | मध्यम किरण |
| ध्रुवीय | सुमारे २ °C | तिरपे किरण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समुद्राचे पृष्ठभाग तापमान अक्षांशानुसार कसे बदलते?
- 2पृष्ठभाग तापमानावर परिणाम करणारे घटक सांगा.
- 3सागरी प्रवाहांचा तापमानावर काय परिणाम होतो?
- 4खोलीबरोबर समुद्राचे तापमान कसे बदलते?
- 5खोल समुद्राचे पाणी गोठत का नाही?
- 6विषुववृत्तीय आणि ध्रुवीय भागातील खोलीनुसार तापमान फरक सांगा.
- 7बंदिस्त समुद्र जास्त उष्ण का असतात?
- 8समुद्राचे तळ गोठण्याइतके थंड झाले तर काय होईल याबद्दल तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे कमी होते.
- 2चक्रीवादळे, पाऊस, लाटा, प्रवाह, क्षारता, प्रदूषण, ऋतू.
- 3थंड प्रवाहाने तापमान कमी; उष्ण प्रवाहाने जास्त.
- 4सुमारे २००० मीटरपर्यंत घटते; नंतर सुमारे ४ °C.
- 5कारण तिथे तापमान ४ °C च्या खाली जात नाही.
- 6विषुववृत्तीय भागात झपाट्याने; ध्रुवीय भागात कमी.
- 7कारण त्यांची क्षारता जास्त असते.
- 8समुद्रातील सजीवांना आणि प्रवाहांना मोठा फटका बसेल.
क्षारता आणि तिचे घटक
आमटीत मीठ जास्त झाले की चव खारट लागते. पाणी उकळून कमी झाले तरी मीठ तेवढेच राहते म्हणून आमटी अधिक खारट होते. समुद्रातही बाष्पीभवनाने पाणी कमी झाले की क्षारता वाढते.
समुद्राच्या पाण्यातील एकूण विरघळलेल्या क्षारांचे प्रमाण म्हणजे क्षारता. ती १००० भाग पाण्यातील क्षारांच्या वजनाने (‰, प्रति हजार) मोजतात. १ किग्रॅ पाण्यात ४० ग्रॅम क्षार असतील तर क्षारता ४० ‰.
मुख्य कल्पना 1 : क्षारांचे उपयोग — मीठ अन्नात वापरतात, रसायने आणि औषधे बनवायला वापरतात आणि पदार्थ टिकवायला वापरतात. क्षारतेमुळे पाण्याची उत्प्लावकता वाढते आणि जलवाहतुकीला फायदा होतो. पण क्षारता सहन होण्याच्या मर्यादेपलीकडे गेली तर पाण्यातील जीवन नष्ट होते.
मुख्य कल्पना 2 : क्षारता कशी बदलते? — सूर्याच्या उष्णतेने बाष्पीभवन होते; पाणी बाष्प होऊन कमी होते पण क्षार तेवढेच राहतात, त्यामुळे क्षारता वाढते. ज्या समुद्रात बाष्पीभवन गोड्या पाण्याच्या पुरवठ्यापेक्षा जास्त असते तिथे क्षारता जास्त; गोड्या पाण्याचा पुरवठा बाष्पीभवनापेक्षा जास्त असेल तिथे क्षारता कमी. दोन्ही कमी असतील तर क्षारतेवर फार परिणाम होत नाही.
मुख्य कल्पना 3 : क्षारता मोजण्याची साधने — क्षारता प्रति हजार भागांत (‰) सांगतात. ती मोजण्यासाठी हायड्रोमीटर, रिफ्रॅक्टोमीटर आणि सॅलिनोमीटर ही साधने वापरतात. समुद्राची सरासरी क्षारता सुमारे ३५ ‰ आहे.
- सोपे : १ किग्रॅ पाण्यात ३५ ग्रॅम क्षार; क्षारता? — ३५ ‰.
- मध्यम : ५ किग्रॅ पाण्यात २०० ग्रॅम क्षार; क्षारता? — ४० ‰.
- परीक्षा-प्रकार : बाष्पीभवन वाढले तर क्षारता काय होते? — वाढते.
आकृतीत : बाष्पीभवनाने क्षारता वाढते.
क्षारता = क्षारांचे ग्रॅम ÷ पाण्याचे किग्रॅ (प्रति हजार).
बाष्पीभवनात मीठ उडून जात नाही; फक्त पाणी बाष्प होते आणि मीठ मागे राहते.
आठवणीची युक्ती : बाष्पीभवन ↑ → क्षारता ↑; गोडे पाणी ↑ → क्षारता ↓. आठवणीची युक्ती: "उष्णता वाढली, मीठ वाढले".
फरक ओळखा
| स्थिती | परिणाम | उदाहरण |
|---|---|---|
| बाष्पीभवन > गोडे पाणी | क्षारता जास्त | उष्ण वाळवंटी किनारे |
| गोडे पाणी > बाष्पीभवन | क्षारता कमी | मोठ्या नद्या मिळणारे समुद्र |
| दोन्ही कमी | फारसा फरक नाही | ध्रुवीय भाग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1क्षारता म्हणजे काय?
- 2क्षारता कशी मोजतात?
- 3३ किग्रॅ पाण्यात १२० ग्रॅम क्षार असतील तर क्षारता किती?
- 4बाष्पीभवनाने क्षारता का वाढते?
- 5कोणत्या समुद्रात क्षारता कमी असते?
- 6क्षारतेचे उपयोग सांगा.
- 7क्षारता जास्त झाल्यास कोणते धोके असतात?
- 8क्षारता मोजण्याची तीन साधने सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1समुद्राच्या पाण्यातील विरघळलेल्या क्षारांचे प्रमाण.
- 2प्रति हजार भागांतील क्षारांच्या वजनाने (‰).
- 3४० ‰.
- 4पाणी कमी होते पण क्षार तेवढेच राहतात.
- 5जिथे गोड्या पाण्याचा पुरवठा बाष्पीभवनापेक्षा जास्त असतो.
- 6अन्न, रसायने, औषधे, टिकवणे, उत्प्लावकता.
- 7पाण्यातील जीवन नष्ट होऊ शकते.
- 8हायड्रोमीटर, रिफ्रॅक्टोमीटर, सॅलिनोमीटर.
क्षारतेचे वितरण
जगाच्या नकाशावर काही समुद्र जास्त खारे आणि काही कमी खारे असतात. एखाद्या भांड्यात उन्हात ठेवलेले खारट पाणी लवकर आटते; तसेच उष्ण भागातील समुद्राचे होते.
समुद्राची सरासरी क्षारता सुमारे ३५ ‰ आहे, पण ती अक्षांश, तापमान, बाष्पीभवन, पाऊस आणि नद्यांच्या पुरवठ्यानुसार जागोजागी वेगळी असते.
मुख्य कल्पना 1 : अक्षांशानुसार क्षारता — उष्ण कटिबंधात तापमान जास्त आणि बाष्पीभवन जास्त म्हणून क्षारता जास्त (सुमारे ३७ ‰). विषुववृत्तीय शांत पट्ट्यात आकाश ढगाळ असते, रोज संवहनी पाऊस पडतो आणि काँगो, ॲमेझॉनसारख्या मोठ्या नद्या समुद्राला मिळतात; म्हणून क्षारता थोडी कमी (सुमारे ३४ ‰). २५° ते ३५° अक्षांशात पाऊस आणि नद्यांचा पुरवठा कमी आणि उष्ण वाळवंटे असल्याने क्षारता जास्त.
मुख्य कल्पना 2 : समशीतोष्ण आणि ध्रुवीय भाग — समशीतोष्ण भागात सूर्यकिरण तिरपे, तापमान कमी आणि बर्फ वितळून पाणी जास्त मिळते; म्हणून अक्षांश वाढतो तशी क्षारता कमी होते (सुमारे ३३ ‰). ध्रुवीय भागात तापमान खूप कमी आणि बाष्पीभवन फार कमी असल्याने क्षारता कमी (सुमारे ३१ ‰).
मुख्य कल्पना 3 : बंदिस्त आणि उघडे समुद्र — बंदिस्त समुद्रात बाष्पीभवन जास्त आणि मोठ्या नद्यांचा पुरवठा कमी असल्याने क्षारता जास्त असते. भूमध्य समुद्राची सरासरी क्षारता सुमारे ३९ ‰, तर अटलांटिक महासागराची (सर्वाधिक क्षारतेचा महासागर) सुमारे ३५ ‰. भारताच्या पश्चिमेकडील अरबी समुद्रात (सुमारे ३५ ‰) पूर्वेकडील बंगालच्या उपसागरापेक्षा (सुमारे ३४ ‰) क्षारता जास्त असते.
- सोपे : उष्ण कटिबंधातील क्षारता सुमारे किती? — सुमारे ३७ ‰.
- मध्यम : ध्रुवीय भागात क्षारता कमी का? — बाष्पीभवन फार कमी.
- परीक्षा-प्रकार : अरबी समुद्र आणि बंगालचा उपसागर — कोणात क्षारता जास्त? — अरबी समुद्रात.
आकृतीत : अक्षांशानुसार क्षारता.
इस्रायल आणि जॉर्डनच्या सीमेवरील मृत समुद्राची क्षारता सुमारे ३३२ ‰ सांगितली जाते (पाठ्यपुस्तकानुसार). त्यात फक्त जॉर्डन ही मोठी नदी मिळते, पाऊस कमी आणि बाष्पीभवन जास्त असते. पाण्याची घनता जास्त असल्याने माणूस सहज तरंगतो. (पुस्तकाशी तपासा)
उष्ण कटिबंध = सर्वाधिक; ध्रुव = सर्वात कमी; बंदिस्त = जास्त.
विषुववृत्तावर क्षारता सर्वाधिक नसते; सर्वाधिक क्षारता उष्ण कटिबंधात (२५°–३५°) असते.
आठवणीची युक्ती : ३७ उष्ण, ३४ विषुव, ३३ समशीतोष्ण, ३१ ध्रुव. आठवणीची युक्ती: "तीन सात, तीन चार, तीन तीन, तीन एक".
फरक ओळखा
| प्रदेश | क्षारता | मुख्य कारण |
|---|---|---|
| उष्ण कटिबंध | सुमारे ३७ ‰ | जास्त बाष्पीभवन |
| विषुववृत्तीय | सुमारे ३४ ‰ | पाऊस आणि नद्या |
| ध्रुवीय | सुमारे ३१ ‰ | कमी बाष्पीभवन, बर्फ |
| बंदिस्त समुद्र | जास्त | नद्यांचा कमी पुरवठा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1क्षारतेचा अक्षांशानुसार क्रम सांगा.
- 2उष्ण कटिबंधात क्षारता जास्त का असते?
- 3विषुववृत्तीय भागात क्षारता थोडी कमी का?
- 4ध्रुवीय भागात क्षारता कमी का?
- 5बंदिस्त समुद्रात क्षारता जास्त का असते?
- 6अरबी समुद्रात क्षारता जास्त असण्याचे कारण सांगा.
- 7भूमध्य समुद्र आणि अटलांटिक महासागराची क्षारता तुलना करा.
- 8एकाच अक्षांशावरच्या दोन महासागरांची क्षारता वेगळी का असू शकते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उष्ण कटिबंध > विषुववृत्तीय > समशीतोष्ण > ध्रुवीय.
- 2कारण तिथे तापमान आणि बाष्पीभवन जास्त असते.
- 3कारण तिथे रोज पाऊस पडतो आणि मोठ्या नद्या मिळतात.
- 4कारण तापमान खूप कमी आणि बाष्पीभवन कमी असते.
- 5कारण बाष्पीभवन जास्त आणि गोड्या पाण्याचा पुरवठा कमी असतो.
- 6जास्त बाष्पीभवन आणि कमी गोडे पाणी.
- 7भूमध्य समुद्र सुमारे ३९ ‰; अटलांटिक सुमारे ३५ ‰.
- 8कारण नद्यांचा पुरवठा, पाऊस आणि बाष्पीभवन वेगळे असते.
घनता आणि खोली
मीठ घातलेल्या पाण्यात अंडे तरंगते पण साध्या पाण्यात बुडते. म्हणजे क्षारयुक्त पाणी जास्त घन असते. थंड पाणीही जास्त घन असते.
समुद्राच्या पाण्याची घनता तापमान आणि क्षारता या दोन गुणधर्मांवर अवलंबून असते. तापमान कमी झाले की घनता वाढते आणि क्षारता वाढली की घनता वाढते.
मुख्य कल्पना 1 : तापमान, क्षारता आणि घनता — थंड पाणी घन असते आणि क्षारयुक्त पाणीही घन असते. क्षारतेपेक्षा तापमानाचा घनतेवर जास्त परिणाम होतो. म्हणून काही वेळा जास्त क्षार असलेले पृष्ठभागाचे पाणी थंड असते आणि त्याची घनता इतर पाण्यापेक्षा जास्त असते. उलट, जास्त तापमान आणि कमी क्षारता असलेले पाणी हलके असू शकते.
मुख्य कल्पना 2 : खोलीनुसार बदल — सुमारे ५०० मीटरपर्यंतच्या पाण्याला पृष्ठभागाचे पाणी म्हणता येईल. त्यावर सागरी प्रवाह आणि सूर्यकिरणांचा परिणाम होतो. तापमान, क्षारता आणि घनता यांत खोलीनुसार बदल सुमारे ५०० मीटरपर्यंत दिसतो आणि सुमारे १००० मीटरच्या खाली तिन्हींमध्ये बदल होत नाही, कारण तिथे वारा, सूर्यकिरण आणि प्रवाहांचा परिणाम पोहोचत नाही.
मुख्य कल्पना 3 : प्रवाह आणि हवामान — सागरी प्रवाह पाण्याच्या गुणधर्मांतील फरकामुळे निर्माण होतात. ते जागतिक पातळीवर तापमानाचे नियंत्रक म्हणून काम करतात आणि तापमानाचे वितरण राखतात. त्यामुळे पृथ्वीच्या हवामानावर प्रवाहांचा परिणाम होतो.
- सोपे : थंड आणि खारे पाणी, गरम आणि कमी खारे पाणी — कोणाची घनता जास्त? — थंड आणि खारे.
- मध्यम : १००० मीटरखाली गुणधर्मांत बदल आहे का? — जवळजवळ नाही.
- परीक्षा-प्रकार : घनतेवर कशाचा जास्त परिणाम? — तापमानाचा.
आकृतीत : थंड आणि खारे पाणी जड असते.
थंड ↑ घनता; खारे ↑ घनता; तापमानाचा परिणाम जास्त.
खारे पाणी नेहमीच सर्वाधिक घन नसते; खूप उष्ण असल्यास तिची घनता कमी होऊ शकते, कारण तापमानाचा परिणाम जास्त.
आठवणीची युक्ती : थंड + खारे = जड. आठवणीची युक्ती: "गार आणि खार, जडभार".
फरक ओळखा
| खोली | बदल | कारण |
|---|---|---|
| ० – ५०० मी | मोठा बदल | प्रवाह आणि सूर्यकिरण |
| ५०० – १००० मी | कमी होत जातो | परिणाम घटतो |
| १००० मी पेक्षा खोल | बदल नाही | कोणताही परिणाम पोहोचत नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समुद्राच्या घनतेवर परिणाम करणारे दोन गुणधर्म सांगा.
- 2तापमान कमी झाले तर घनतेचे काय होते?
- 3तापमान की क्षारता — घनतेवर कोणाचा जास्त परिणाम?
- 4पृष्ठभागाचे पाणी म्हणजे किती खोलीपर्यंतचे पाणी?
- 5१००० मीटरच्या खाली गुणधर्म का बदलत नाहीत?
- 6सागरी प्रवाह कसे निर्माण होतात?
- 7सागरी प्रवाह हवामानावर कसा परिणाम करतात?
- 8पाण्यात मीठ घालून अंडे तरंगवण्याचा प्रयोग कसा कराल ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तापमान आणि क्षारता.
- 2घनता वाढते.
- 3तापमानाचा.
- 4सुमारे ५०० मीटरपर्यंत.
- 5कारण तिथे वारा, सूर्यकिरण आणि प्रवाहांचा परिणाम नसतो.
- 6पाण्याच्या गुणधर्मांतील फरकामुळे.
- 7ते तापमान नियंत्रित करून हवामान घडवतात.
- 8ग्लासात पाणी घ्या, अंडे बुडते; मीठ घालून ढवळा, अंडे तरंगू लागते.