पर्जन्याचे प्रकार: पाऊस, हिम, गारा
काश्मीरमध्ये हिवाळ्यात बर्फ पडतो, आपल्याकडे पावसाळ्यात पाणी पडते आणि कधी कधी शेतावर अचानक गारा पडतात. आकाशातून पडणारे हे सगळे एकाच कुटुंबातले आहेत.
ढगांमधून पाणी द्रव किंवा घन रूपात जमिनीवर पडण्याला पर्जन्य म्हणतात. पाऊस, हिमवर्षाव आणि गारा हे पर्जन्याचे मुख्य प्रकार आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : हिमवर्षाव — वातावरणातील तापमान गोठणबिंदूच्या खाली गेले की बाष्प थेट बर्फाच्या कणांत बदलते, याला संप्लवन म्हणतात. उच्च अक्षांश आणि समशीतोष्ण भागात समुद्रसपाटीलाही हिमवर्षाव होतो; उष्ण कटिबंधात तो हिमरेषेपेक्षा उंच ठिकाणीच होतो. बर्फ वाहत नाही, तो थरांवर थर साठतो. मोठ्या प्रमाणात साठला की वाहतूक आणि संपर्क ठप्प होतात, पण वितळल्यावर त्या प्रदेशाला पाणी मिळते.
मुख्य कल्पना 2 : बर्फ आणि हिम यांतील फरक — हिम भुसभुशीत आणि अपारदर्शक असते. वरच्या थरांच्या दाबाने खालचे थर एकजीव, घट्ट आणि पारदर्शक होतात; त्याला बर्फ (आइस) म्हणतात. तलावावर तापमान ० °C च्या खाली गेल्यास पाण्याच्या पृष्ठभागावर बर्फाचा थर तयार होतो; तो हिमवर्षावाशी थेट संबंधित नसतो.
मुख्य कल्पना 3 : गारा कशा पडतात? — जमीन खूप तापली की हवा वेगाने वर जाते, थंड होते आणि बाष्पाचे घनीभवन होऊन काळे ढग बनतात. पाण्याचे थेंब उंचावर जाऊन गोठतात. जड गारा खाली येऊ लागतात, पण वर जाणाऱ्या हवेमुळे पुन्हा वर फेकल्या जातात आणि प्रत्येक वेळी बर्फाचा नवा थर चढतो. असे अनेक वेळा झाल्याने गार मोठी होते आणि शेवटी जोराने जमिनीवर आदळते. पिके नष्ट होऊ शकतात.
- सोपे : बाष्प थेट बर्फाचे कण होणे? — संप्लवन.
- मध्यम : गारांचे थर कशामुळे वाढतात? — हवा वर फेकल्याने.
- परीक्षा-प्रकार : भारतात गारा कोणत्या ऋतूत पडतात? — उन्हाळ्यात.
आकृतीत : पाऊस, हिम आणि गारा.
हिम = बाष्प → बर्फकण; गार = वर-खाली फेकली जाऊन थरांनी वाढते.
बर्फ (आइस) आणि हिम एकच नाहीत; हिम भुसभुशीत, तर बर्फ घट्ट आणि पारदर्शक.
आठवणीची युक्ती : हिम = संप्लवन; गार = थरांवर थर. आठवणीची युक्ती: "हिम हलके, गार जड".
फरक ओळखा
| प्रकार | रूप | खास गोष्ट |
|---|---|---|
| पाऊस | द्रव | शेतीसाठी पाणी |
| हिम | घन, भुसभुशीत | संप्लवनाने तयार होते |
| गारा | घन, थरांचे गोळे | पिकांचे नुकसान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्जन्य म्हणजे काय?
- 2पर्जन्याचे मुख्य प्रकार सांगा.
- 3संप्लवन म्हणजे काय?
- 4बर्फ (आइस) आणि हिम यांतील फरक सांगा.
- 5गार कशी तयार होते?
- 6गारांना थर का असतात?
- 7मोठ्या हिमवर्षावाचे चांगले आणि वाईट परिणाम सांगा.
- 8महाराष्ट्रात हिमवर्षाव का होत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ढगांतून द्रव किंवा घन रूपात पाणी पडणे.
- 2पाऊस, हिमवर्षाव, गारा.
- 3बाष्पाचे थेट बर्फाच्या कणांत रूपांतर.
- 4हिम भुसभुशीत; बर्फ घट्ट आणि पारदर्शक.
- 5वरच्या हवेत थेंब गोठून जड होतात आणि खाली येतात.
- 6कारण त्या वर-खाली फेकल्या जाताना प्रत्येक वेळी नवा थर चढतो.
- 7चांगले: वितळल्यावर पाणी; वाईट: वाहतूक बंद.
- 8कारण तापमान सहसा खूप खाली जात नाही आणि प्रदेश हिमरेषेखाली आहे.
पावसाचे प्रकार
स्वयंपाकघरात तापलेल्या भांड्याचे झाकण उघडले की वाफ वर जाते आणि झाकणाला थेंब लागतात. वातावरणात मोठ्या प्रमाणावर असेच घडते आणि पाऊस पडतो.
बाष्पयुक्त हवा वर जाऊन थंड होते, तिचे घनीभवन होते आणि ढग तयार होतात. थेंब जड झाले की ते पावसाच्या रूपात खाली येतात. हवा वर जाण्याच्या कारणानुसार पावसाचे प्रकार पडतात: संवहन, पर्वतीय आणि चक्रीय.
मुख्य कल्पना 1 : संवहनी पाऊस — विषुववृत्तीय प्रदेशात जमीन आणि तिच्यालगतची हवा सूर्याने तापते, हलकी होऊन वर जाते आणि थंड होते. थंड हवेची बाष्प धारण क्षमता कमी असल्याने घनीभवन होऊन पाऊस पडतो. तिथे जवळजवळ रोज दुपारी वीज-गडगडाटासह पाऊस पडतो. आफ्रिकेचे काँगो खोरे आणि दक्षिण अमेरिकेचे ॲमेझॉन खोरे ही उदाहरणे.
मुख्य कल्पना 2 : पर्वतीय पाऊस — समुद्र किंवा सरोवरांवरून येणारे बाष्पयुक्त वारे उंच पर्वतरांगांना अडतात, उतारावरून वर जातात, थंड होतात आणि पाऊस पाडतात. वाऱ्याला तोंड देणाऱ्या बाजूला जास्त पाऊस पडतो. पर्वत ओलांडल्यावर हवेतील बाष्प कमी झालेले असते आणि ती तापून कोरडी होते; म्हणून पर्वताच्या दुसऱ्या बाजूला कमी पाऊस पडतो, तो भाग पर्जन्यछायेचा प्रदेश. भारतातील मोसमी पाऊस हा पर्वतीय प्रकारचा आहे.
मुख्य कल्पना 3 : चक्रीय पाऊस — ज्या भागात हवेचा दाब आजूबाजूपेक्षा कमी असतो तिथे चक्रवात (चक्री वादळ) तयार होतो. आजूबाजूची हवा केंद्राकडे येऊन वर जाते, थंड होते आणि पाऊस पडतो. समशीतोष्ण प्रदेशात तो विस्तीर्ण असतो; उष्ण कटिबंधात तो मर्यादित आणि वादळी असतो. जगात बहुतेक भागात पर्वतीय पाऊस पडतो; संवहनी पाऊस ठराविक प्रदेशात आणि नक्की पडतो; पर्वतीय आणि चक्रीय पाऊस अनिश्चित असल्याने पूर आणि दुष्काळ वारंवार येऊ शकतात.
- सोपे : पर्वताच्या वाऱ्याला तोंड देणाऱ्या बाजूला पाऊस जास्त की कमी? — जास्त.
- मध्यम : रोज दुपारी वीज-गडगडाटासह पाऊस कोठे? — विषुववृत्तीय प्रदेशात.
- परीक्षा-प्रकार : कमी दाबाच्या केंद्राभोवती पडणारा पाऊस? — चक्रीय.
आकृतीत : तीन प्रकारचे पाऊस.
तापली → संवहनी; पर्वत अडला → पर्वतीय; कमी दाब → चक्रीय.
पर्जन्यछायेचा प्रदेश म्हणजे पाऊसच नसलेला प्रदेश नव्हे; तिथे फक्त कमी पाऊस पडतो.
आठवणीची युक्ती : ता-प-च: तापली, पर्वत, चक्र. आठवणीची युक्ती: "तापले, अडले, फिरले".
फरक ओळखा
| प्रकार | कारण | उदाहरण |
|---|---|---|
| संवहनी | जमीन तापणे | काँगो, ॲमेझॉन खोरे |
| पर्वतीय | पर्वताचा अडथळा | भारतातील मोसमी पाऊस |
| चक्रीय | कमी दाबाचे केंद्र | समशीतोष्ण पट्टे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पावसाचे प्रकार कोणते?
- 2संवहनी पाऊस कसा पडतो?
- 3पर्वतीय पाऊस कसा पडतो?
- 4पर्जन्यछायेचा प्रदेश म्हणजे काय?
- 5चक्रीय पाऊस कधी पडतो?
- 6जगात कोणता पाऊस सर्वाधिक आढळतो?
- 7महाराष्ट्रातील पावसाचा प्रकार सांगा आणि पर्जन्यछाया कोठे येते ते लिहा.
- 8सागरी विषुववृत्तीय प्रदेशात दुपारी संवहनी पाऊस का कमी पडतो असे वाटते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संवहनी, पर्वतीय आणि चक्रीय.
- 2तापलेली हवा वर जाऊन थंड होते आणि घनीभवन होते.
- 3बाष्पयुक्त वारे पर्वताला अडून वर जातात आणि थंड होतात.
- 4पर्वताच्या वाऱ्याच्या विरुद्ध बाजूचा कमी पावसाचा भाग.
- 5जिथे चक्रवात तयार होतो तिथे.
- 6पर्वतीय पाऊस.
- 7पर्वतीय; सह्याद्रीच्या पूर्वेला पर्जन्यछाया.
- 8कारण समुद्रावरचा पृष्ठभाग जमिनीइतका लवकर तापत नाही.
पर्जन्याचे मापन
शाळेच्या मैदानात उघड्यावर एक रिकामा डबा ठेवला तर पावसानंतर त्यात पाणी साचते. त्याची उंची मोजली तर किती पाऊस पडला ते कळते. हेच काम पर्जन्यमापक काळजीपूर्वक करतो.
पावसाचे मापन करण्याच्या साधनाला पर्जन्यमापक म्हणतात. पाऊस मिलिमीटरमध्ये मोजतात. पावसाचे प्रमाण बाष्पाचे प्रमाण, हवेचा दाब, तापमान, भूरचना आणि अक्षांश यांवर अवलंबून असते.
मुख्य कल्पना 1 : पर्जन्यमापक कसा असतो? — ठराविक व्यासाचा नरसाळे पावसाचे पाणी एका बाटलीत गोळा करते आणि ते मापनपात्रात ओतून मिलिमीटरमध्ये वाचतात. यंत्र मोकळ्या मैदानात ३० सेंमी उंच ओट्यावर ठेवतात म्हणजे पाणी निर्वेध गोळा होते. जास्त पावसाच्या भागात दर तीन तासांनी वाचन घेतात.
मुख्य कल्पना 2 : १ मिमी पाऊस म्हणजे किती पाणी? — १ मिमी पाऊस पडला आणि ते पाणी वाहून गेले नाही, जमिनीत मुरले नाही आणि उडून गेले नाही तर १ चौरस किमी क्षेत्रावर १० लाख लिटर पाणी साठते. बर्फही पर्जन्यमापकाने मोजता येतो; तो काळजीपूर्वक वितळवून मिळालेले पाणी मोजतात.
मुख्य कल्पना 3 : पावसावर परिणाम करणारे घटक — पावसाचे प्रमाण वातावरणातील बाष्प, हवेचा दाब आणि तापमान यांवर अवलंबून असते. तसेच जमिनीची उंचसखल रचना आणि ठिकाणाचा अक्षांशही परिणाम करतात. म्हणून उष्ण कटिबंधात जास्त पावसाचे प्रदेश आढळतात.
- सोपे : १ मिमी पाऊस २ चौरस किमी क्षेत्रावर पडला तर किती लिटर पाणी? — २० लाख लिटर.
- मध्यम : ५ मिमी पाऊस १ चौरस किमीवर म्हणजे किती? — ५० लाख लिटर.
- परीक्षा-प्रकार : पर्जन्यमापक किती उंच ओट्यावर ठेवतात? — ३० सेंमी.
आकृतीत : पर्जन्यमापकाचे काम.
गिनीज रेकॉर्डनुसार मेघालयातील मॉसिनराम येथे जगातील सर्वाधिक सरासरी वार्षिक पाऊस (सुमारे ११,८७० मिमी) पडतो. काही स्रोत या दाव्याला इतर ठिकाणांशी स्पर्धा असल्याचे सांगतात. पाठ्यपुस्तकानुसार बर्फाचा १२० मिमी थर १० मिमी पावसाइतका धरतात. (पुस्तकाशी तपासा)
१ मिमी × १ चौ.किमी = १० लाख लिटर.
पर्जन्यमापक झाडाखाली किंवा इमारतीच्या कडेला ठेवू नये; तो मोकळ्या जागीच ठेवतात.
आठवणीची युक्ती : १ मिमी = १ चौ.किमीला १० लाख लिटर. आठवणीची युक्ती: "एक मिमी, दशलक्ष लिटर".
फरक ओळखा
| भाग | काम | खास मुद्दा |
|---|---|---|
| नरसाळे | पाणी गोळा करते | ठराविक व्यास |
| मापनपात्र | पाणी मोजते | मिमीमध्ये वाचन |
| ओटा | मोकळी जागा देतो | ३० सेंमी उंच |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्जन्यमापक म्हणजे काय?
- 2पर्जन्यमापकाचे भाग कोणते?
- 3पर्जन्यमापक मोकळ्या जागी का ठेवतात?
- 4१ मिमी पाऊस म्हणजे १ चौ.किमीला किती पाणी?
- 5३ मिमी पाऊस ४ चौ.किमी क्षेत्रावर पडला तर किती लिटर पाणी?
- 6बर्फाचे मापन कसे करतात?
- 7पावसाच्या प्रमाणावर परिणाम करणारे घटक सांगा.
- 8एका आठवड्याची पावसाची नोंद करून स्तंभालेख काढण्याची पद्धत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पावसाचे मापन करणारे साधन.
- 2नरसाळे, बाटली, मापनपात्र, ओटा.
- 3म्हणजे पाणी निर्वेध गोळा होते.
- 4१० लाख लिटर.
- 5१.२ कोटी लिटर (१२० लाख).
- 6बर्फ वितळवून मिळालेले पाणी मोजतात.
- 7बाष्प, दाब, तापमान, भूरचना, अक्षांश.
- 8रोज मिमी मोजून नोंद करा, ७ स्तंभ काढा, उंची = पाऊस.
धुके, दव, तुषार आणि पर्जन्याचे परिणाम
हिवाळ्याच्या सकाळी गवताच्या पात्यांवर पाण्याचे थेंब चमकतात आणि दूरचे दिसेनासे होते. पावसाअभावी पीक वाळते आणि जास्त पावसाने पूर येतो. पर्जन्याचे परिणाम आपल्या जीवनाशी असे जोडलेले आहेत.
वातावरणातील बाष्पाचे जमिनीजवळ घनीभवन किंवा गोठणे झाले की धुके, दव किंवा तुषार दिसतात. पर्जन्य कमी किंवा जास्त पडल्यास दुष्काळ किंवा पूर येतात.
मुख्य कल्पना 1 : धुके, दव आणि तुषार — जमिनीजवळची हवा थंड होते आणि बाष्पाचे अतिसूक्ष्म पाण्याच्या कणांत घनीभवन होते; ते हवेत तरंगतात, त्यांची घनता वाढली की धुके तयार होते. बाष्पयुक्त हवा खूप थंड वस्तूला लागली की तिच्यावर पाण्याचे थेंब बसतात, ते दव. हवेचे तापमान ० °C पेक्षा कमी असेल तर हे थेंब गोठतात, तो तुषार (फ्रॉस्ट). दव आणि तुषार हिवाळ्यात जास्त होतात.
मुख्य कल्पना 2 : पर्जन्याचे परिणाम — पर्जन्य हा पिण्याच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत आहे. जास्त पावसाने पूर येऊन जीवित आणि वित्तहानी होते; पाऊस न पडल्यास दुष्काळ पडतो, अन्नाची टंचाई होते, शेतकरी अडचणीत येतात आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो. भारताची शेती मोठ्या प्रमाणात मोसमी पावसावर अवलंबून आहे. योग्य वेळी चांगला पाऊस पडला तर उत्पादन वाढते, पण भारतातील पाऊस अनियमित असतो.
मुख्य कल्पना 3 : धुक्याचे आणि आम्लवर्षेचे परिणाम — दाट धुक्याने दृश्यमानता कमी होते; रस्ते, रेल्वे, जलमार्ग आणि हवाई वाहतुकीवर परिणाम होतो, अपघात होतात आणि गाड्या-विमाने रद्द करावी लागतात. तुषारामुळे पिकांचे नुकसान होते आणि रस्ते घसरडे होतात. औद्योगिक प्रदूषणाने हवेत वायू मिसळतात आणि बाष्पाशी क्रिया होऊन नायट्रिक आणि सल्फ्युरिक आम्ले तयार होतात. ती पावसासोबत खाली आली की त्याला आम्लवर्षा म्हणतात; ती सजीव आणि निर्जीव दोघांनाही हानिकारक असते.
- सोपे : थंड वस्तूवर बाष्पाचे थेंब बसले; काय? — दव.
- मध्यम : ० °C पेक्षा कमी तापमानात दवाचे काय होते? — गोठते; तुषार.
- परीक्षा-प्रकार : पाऊस न पडल्याने येणारी स्थिती? — दुष्काळ.
आकृतीत : जमिनीजवळ बाष्पाचे तीन रूप.
धुके = तरंगते; दव = चिकटते; तुषार = चिकटून गोठते.
दव आकाशातून पडत नाही; ते हवेतील बाष्प थंड वस्तूवर घनरूप होऊन तयार होते.
आठवणीची युक्ती : तरंगते = धुके; चिकटते = दव; गोठते = तुषार. आठवणीची युक्ती: "तरंगते, चिकटते, गोठते".
फरक ओळखा
| प्रकार | कसे तयार होते | परिणाम |
|---|---|---|
| धुके | हवेत सूक्ष्म कण तरंगतात | दृश्यमानता कमी, अपघात |
| दव | थंड वस्तूवर घनीभवन | काही पिकांना हानी, काहींना फायदा |
| तुषार | दव ० °C खाली गोठते | पिकांचे नुकसान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1धुके कसे तयार होते?
- 2दव आणि तुषार यांतील फरक सांगा.
- 3पर्जन्याचे मानवी जीवनावर होणारे परिणाम सांगा.
- 4भारताच्या शेतीवर मोसमी पावसाचा परिणाम स्पष्ट करा.
- 5दाट धुक्यामुळे कोणत्या अडचणी येतात?
- 6आम्लवर्षा कशी तयार होते?
- 7आम्लवर्षेचे दुष्परिणाम कोणते?
- 8दुष्काळ आणि पूर यांची कारणे आणि उपाय लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमिनीजवळ बाष्पाचे सूक्ष्म कणांत घनीभवन होऊन ते हवेत तरंगतात.
- 2दव = थेंब; तुषार = गोठलेले थेंब (० °C खाली).
- 3पिण्याचे पाणी, शेती; पूर आणि दुष्काळ.
- 4योग्य वेळी पाऊस पडला तर उत्पादन वाढते; नाहीतर नुकसान.
- 5दृश्यमानता कमी होऊन अपघात आणि रद्द होणारी वाहतूक.
- 6प्रदूषणातील वायू बाष्पाशी क्रिया करून आम्ले तयार होतात.
- 7सजीवांना आणि इमारतींना हानी.
- 8कारणे: पावसाची अनियमितता; उपाय: धरणे, पाणी साठवण, झाडे लावणे.