नदीचे कार्य
पावसाळ्यात टेकडीवरून वाहणाऱ्या पाण्याने मातीत नाली पडते. अशा अनेक नाल्या एकत्र आल्या की ओढा आणि पुढे नदी तयार होते. नदी वाटेतली माती झिजवते, वाहून नेते आणि पुढे टाकून देते.
प्रत्येक बाह्य घटक तीन कामे करतो: झीज, वहन आणि संचयन. नदी उगमाजवळ झीज करते, मध्यभागी वहन करते आणि सपाट प्रदेशात आणि समुद्राजवळ संचयन करते.
मुख्य कल्पना 1 : कार्यावर परिणाम करणारे घटक — जमिनीचा उतार, खडकाचा प्रकार, नदीतील पाण्याचे प्रमाण, प्रवाहाची लांबी आणि गाळाचे प्रमाण यांवर नदीचे कार्य अवलंबून असते.
मुख्य कल्पना 2 : झीजकार्य — नदी खूप उंचावर उगम पावते, तिथे तिचा वेग मोठा असतो म्हणून झीज करण्याची शक्ती जास्त असते. वेगवान पाणी, वाळू, गोटे आणि उपनद्या यांमुळे पात्र आणि काठ झिजतात. त्यातून घळई (कॅन्यन), ‘V’ आकाराच्या दऱ्या आणि धबधबे तयार होतात.
मुख्य कल्पना 3 : वहन आणि संचयन — डोंगराच्या पायथ्याला उतार बदलतो आणि खडबडीत गाळ त्रिकोणी आकारात साठतो; त्याला जलोढ पंखा म्हणतात. उतार कमी झाला की नदी हळू वाहते आणि लहान अडथळ्यांसाठीही वळणे घेते, ही नागमोडी वळणे (मिअँडर). पुराच्या वेळी काठावर बांधासारखे पूर-बंध आणि सपाट पूरमैदाने तयार होतात आणि समुद्राजवळ त्रिभुज प्रदेश बनतो.
- सोपे : उगमाजवळ नदीचा वेग जास्त की कमी? — जास्त.
- मध्यम : डोंगरपायथ्याशी त्रिकोणी साठा? — जलोढ पंखा.
- परीक्षा-प्रकार : समुद्राजवळ गाळ साठून बनतो? — त्रिभुज प्रदेश.
आकृतीत : नदीच्या मार्गावरील भूरूपे.
उगम = झीज; मध्य = वहन; शेवट = संचयन.
त्रिभुज प्रदेश झीजेने तयार होत नाही; तो संचयनाने (गाळ साठून) तयार होतो.
आठवणीची युक्ती : वरून खाली: झीज → वहन → संचयन. आठवणीची युक्ती: "झी-व-सं".
फरक ओळखा
| भाग | कार्य | भूरूपे |
|---|---|---|
| उगम | झीज | घळई, ‘V’ दरी, धबधबा |
| मध्य | वहन आणि संचयन | जलोढ पंखा, नागमोडी वळणे |
| मुख | संचयन | पूर-बंध, पूरमैदान, त्रिभुज प्रदेश |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बाह्य घटक कोणती तीन कामे करतात?
- 2नदीच्या कार्यावर परिणाम करणारे घटक सांगा.
- 3नदी उगमाजवळ झीज जास्त का करते?
- 4झीजकार्याने तयार होणारी भूरूपे सांगा.
- 5जलोढ पंखा कसा तयार होतो?
- 6नदी नागमोडी वळणे का घेते?
- 7कोकणात खाड्या आहेत पण त्रिभुज प्रदेश नाहीत; याचे संभाव्य कारण सांगा.
- 8पूर-बंध आणि पूरमैदान यांचा संबंध स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1झीज, वहन आणि संचयन.
- 2उतार, खडकाचा प्रकार, पाणी, लांबी, गाळ.
- 3कारण तिथे उतार जास्त आणि वेग मोठा असतो.
- 4घळई, ‘V’ दरी, धबधबे.
- 5पायथ्याशी उतार कमी होऊन खडबडीत गाळ त्रिकोणी साठतो.
- 6उतार कमी झाल्याने ती लहान अडथळे टाळते.
- 7कोकणातील नद्या लहान आणि वेगवान असल्याने गाळ समुद्रात जातो.
- 8पुरात काठावर गाळ साठून बंध बनतो आणि पलीकडे पूरमैदान.
हिमनदीचे कार्य
फ्रीजमध्ये बर्फ साठत गेला की खालचा बर्फ दाबला जाऊन घट्ट होतो. हिमप्रदेशातही बर्फाचे थरावर थर साचतात आणि त्यांच्या वजनाने बर्फ हळूहळू उतारावरून सरकतो.
बर्फाचा प्रचंड साठा उतारावरून हळूहळू सरकतो त्याला हिमनदी (हिमानी) म्हणतात. नदीसारखीच हिमनदीसुद्धा झीज, वहन आणि संचयन करते.
मुख्य कल्पना 1 : हिमनदी कशी तयार होते? — ज्या प्रदेशात तापमान सतत गोठणबिंदूखाली असते तिथे पर्जन्य बर्फाच्या रूपात पडतो. वरच्या थरांच्या वजनाने आणि घर्षणाने तळाचा बर्फ वितळतो आणि हिमनदी उतारावरून सरकू लागते. तिचा वेग रोज १ सेंमी ते १ मीटर असतो.
मुख्य कल्पना 2 : झीजकार्य — वेग कमी असला तरी बर्फाचे वस्तुमान प्रचंड असते, त्यामुळे हिमनदी पात्र आणि काठ मोठ्या प्रमाणात झिजवते. त्यातून हिमगव्हर (सर्क), धारदार कडा (अरेत), शिंगे (हॉर्न), ‘U’ आकाराच्या दऱ्या, लोंबत्या दऱ्या आणि मेंढ्याच्या पाठीसारखे खडक (रोश मुतॉने) तयार होतात.
मुख्य कल्पना 3 : वहन आणि संचयन — हिमनदी वाहून नेत असलेल्या गाळाला हिमोढ (मोरेन) म्हणतात. जागेनुसार हिमोढाचे चार प्रकार: तळ, पार्श्व, मध्य आणि अंत्य. संचयनाने ड्रमलिन (उलट्या नावेच्या आकाराचे टेकाड) आणि एस्कर (लांब वळणदार उंचवटा) ही भूरूपे बनतात.
- सोपे : हिमनदी रोज ३० सेंमी सरकली तर १० दिवसांत किती? — ३ मीटर.
- मध्यम : हिमनदीचा सर्वांत शेवटचा साठा कोणता हिमोढ? — अंत्य हिमोढ.
- परीक्षा-प्रकार : हिमनदीने बनलेली दरी कोणत्या आकाराची? — ‘U’.
आकृतीत : हिमनदीची झीज आणि संचयन.
ग्रीनलँडची याकोबशावन हिमनदी जगातील सर्वांत वेगवान हिमनद्यांपैकी एक आहे; ती दिवसाला सुमारे ४६ मीटर सरकते. (पाठ्यपुस्तकानुसार; वेग काळानुसार बदलतो)
बर्फ जड म्हणून झीज मोठी; हिमोढ = वाहून आणलेला गाळ.
हिमनदी स्थिर नसते; ती नदीइतकी वेगाने नव्हे तरी रोज हळूहळू सरकते.
आठवणीची युक्ती : ‘U’ दरी = हिमनदी; ‘V’ दरी = नदी. आठवणीची युक्ती: "U म्हणजे आइस, V म्हणजे व्हॅली-वाहते पाणी".
फरक ओळखा
| बाब | नदी | हिमनदी |
|---|---|---|
| दरीचा आकार | ‘V’ आकार | ‘U’ आकार |
| वेग | जास्त | खूप कमी |
| गाळ | पूर-बंध, त्रिभुज प्रदेश | हिमोढ, ड्रमलिन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हिमनदी म्हणजे काय?
- 2हिमनदी कशी सरकू लागते?
- 3हिमनदीच्या झीजकार्याने तयार होणारी भूरूपे सांगा.
- 4हिमोढ म्हणजे काय? त्याचे प्रकार सांगा.
- 5हिमनदी आणि नदीची ‘दरी’ यांतील फरक सांगा.
- 6हिमनदी मंद असूनही जास्त झीज का करते?
- 7भारतात हिमनद्या कुठे आढळतात?
- 8हिमनदी रोज ४० सेंमी सरकते; १५ दिवसांत किती सरकेल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बर्फाचा प्रचंड साठा जो उतारावरून सरकतो.
- 2वरच्या थरांचे वजन आणि घर्षण यांमुळे तळाचा बर्फ वितळून.
- 3सर्क, अरेत, हॉर्न, ‘U’ दरी, लोंबती दरी.
- 4वाहून आणलेला गाळ; तळ, पार्श्व, मध्य, अंत्य.
- 5हिमनदीची दरी ‘U’ आकाराची; नदीची ‘V’ आकाराची.
- 6कारण बर्फाचे वस्तुमान प्रचंड असते.
- 7हिमालयाच्या उंच भागात.
- 8६ मीटर.
वारा आणि सागरी लाटांचे कार्य
वाळवंटासारख्या ठिकाणी सुसाट वारा आला की सगळीकडे वाळू उडते. समुद्रकिनाऱ्यावर लाटा आदळून खडक कुरतडतात आणि मागे रेती सोडतात. दोन्ही ठिकाणी निसर्ग शिल्पकाराचे काम करतो.
वाळवंटी आणि निमशुष्क प्रदेशात वाऱ्याचे कार्य ठळक असते. किनारी प्रदेशात सागरी लाटा झीज, वहन आणि संचयन करतात.
मुख्य कल्पना 1 : वाऱ्याची झीज — वारा वाळू आणि लहान गोटे वाहून आणतो आणि ते वाटेतील खडकाला घासून झिजवतात. त्यातून भूछत्र खडक, वायुखळगे (डिफ्लेशन हॉलो) आणि यार्डांग तयार होतात.
मुख्य कल्पना 2 : वाऱ्याचे संचयन — वाऱ्यासोबत वाहणारे कण वेगवेगळ्या आकाराचे असतात. बारीक कण दूर जातात आणि जड कण जवळच पडतात. वाळूचे ढिगारे, बारखान, सेफ, लहरचिन्हे आणि लोएस मैदाने ही वाऱ्याच्या संचयनाची भूरूपे आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : सागरी लाटांचे कार्य — लाटा दगड, गोटे आणि वाळू घेऊन खडकांवर आदळतात; त्यातून सागरी कडा, सागरी गुहा, सागरी कमान आणि लाटांनी कोरलेला सपाट चबुतरा तयार होतो. झिजलेला गाळ लाटांमुळे किनाऱ्याकडे येतो आणि जिथे लाटांचा जोर कमी असतो तिथे जमा होऊन पुळण, वाळूचे बांध आणि खारकच्छ (लॅगून) बनतात.
- सोपे : वाळूने झिजलेला मशरूमसारखा खडक? — भूछत्र खडक.
- मध्यम : बारीक कण दूर जातात की जवळ पडतात? — दूर.
- परीक्षा-प्रकार : किनाऱ्यावर लाटा कोणती भूरूपे साठवून बनवतात? — पुळण, वाळूचे बांध, लॅगून.
आकृतीत : वारा आणि लाटांचे झीज-संचयन.
कडा-गुहा-कमान = झीज; पुळण-बांध = संचयन.
वाऱ्याचे कार्य सर्वत्र सारखे नसते; ते वाळवंटी आणि निमशुष्क प्रदेशात ठळक असते.
आठवणीची युक्ती : झीज = खडक कोरले; संचयन = वाळू रचली. आठवणीची युक्ती: "कोरले की झीज, रचले की संचयन".
फरक ओळखा
| घटक | झीजेची भूरूपे | संचयनाची भूरूपे |
|---|---|---|
| वारा | भूछत्र खडक, यार्डांग | वाळूचे ढिगारे, बारखान |
| सागरी लाटा | सागरी कडा, गुहा, कमान | पुळण, वाळूचा बांध, लॅगून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाऱ्याचे कार्य कोणत्या प्रदेशात ठळक असते?
- 2वाऱ्याने झीज होऊन तयार होणारी भूरूपे सांगा.
- 3वाऱ्याच्या संचयनाने तयार होणारी भूरूपे सांगा.
- 4सागरी लाटांच्या झीजकार्याने तयार होणारी भूरूपे सांगा.
- 5पुळण कुठे तयार होते आणि का?
- 6सागरी कडा, गुहा आणि कमान यांचा क्रम स्पष्ट करा.
- 7वाळवंटात वाऱ्याचे कार्य जास्त का दिसते?
- 8तुमच्या किनारी भागातील एका लाटांनी बनलेल्या भूरूपाचे उदाहरण शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाळवंटी आणि निमशुष्क प्रदेशात.
- 2भूछत्र खडक, वायुखळगे, यार्डांग.
- 3वाळूचे ढिगारे, बारखान, सेफ, लहरचिन्हे, लोएस.
- 4सागरी कडा, गुहा, कमान, सपाट चबुतरा.
- 5जिथे लाटांचा जोर कमी असतो तिथे गाळ साठून.
- 6लाटा कड्यावर आदळून आधी गुहा, मग कमान बनवतात.
- 7कारण तिथे यांत्रिक अपक्षय जास्त आणि अडथळे कमी असतात.
- 8उदा. कोकण किनाऱ्यावरील सागरी गुहा किंवा पुळण.
भूजलाचे कार्य
पावसाचे पाणी जमिनीत मुरते आणि विहिरीत जमा होते. उन्हाळ्यात विहिरीतले पाणी खोल जाते आणि पावसाळ्यात वर येते. जमिनीखाली पाण्याचे हे काम चालूच असते.
पावसाचे पाणी भेगा किंवा सछिद्र खडकांतून मुरून न मुरणाऱ्या थरावर साठते, त्याला भूजल म्हणतात. भूजलाच्या वरच्या पृष्ठभागाला भूजलपातळी म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : झीज आणि संचयन — भूजल खडकातील विरघळणारी खनिजे विरघळवून वाहून नेते, हे त्याचे झीजकार्य. पाणी बाष्पीभवन पावले किंवा विरघळलेले पदार्थ जास्त झाले की ते साठू लागतात. यातून विवर-खड्डे (सिंकहोल), चुनखडीच्या गुहा, लोंबत्या आणि उभ्या चुन्याच्या स्तंभांसारखी भूरूपे (स्टॅलॅक्टाइट आणि स्टॅलॅग्माइट) तयार होतात.
मुख्य कल्पना 2 : भूजलपातळी — भूजलपातळी ऋतू, खडकाची सछिद्रता आणि पावसाचे प्रमाण यांवर अवलंबून बदलते. पावसाळ्यात ती जमिनीजवळ असते आणि उन्हाळ्यात खोल जाते.
मुख्य कल्पना 3 : चुनखडीचा प्रदेश — चुनखडीच्या प्रदेशात भूजलाचे कार्य जास्त प्रभावी असते कारण चुनखडी सहज विरघळते. अशा प्रदेशातील भूरूपांना कार्स्ट भूरूपे म्हणतात.
- सोपे : भूजलपातळी पावसाळ्यात कशी असते? — जमिनीजवळ.
- मध्यम : गुहेच्या छतावरून लोंबणारा स्तंभ? — स्टॅलॅक्टाइट.
- परीक्षा-प्रकार : जमिनीवरून वर वाढणारा स्तंभ? — स्टॅलॅग्माइट.
आकृतीत : भूजल कसे भूरूपे घडवते.
वरून लोंबणारा = स्टॅलॅक्टाइट; खालून वाढणारा = स्टॅलॅग्माइट.
सर्व खडकांत भूजल सारखे काम करत नाही; चुनखडीसारख्या विरघळणाऱ्या खडकात ते जास्त असते.
आठवणीची युक्ती : C = Ceiling = Stalactite (छत); G = Ground = Stalagmite. आठवणीची युक्ती: "छतावरून लोंबतो तो टाइट".
फरक ओळखा
| भूरूप | कार्य | ठिकाण |
|---|---|---|
| सिंकहोल | झीज | चुनखडी प्रदेश |
| स्टॅलॅक्टाइट | संचयन | गुहेचे छत |
| स्टॅलॅग्माइट | संचयन | गुहेचा तळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूजल म्हणजे काय?
- 2भूजलपातळी म्हणजे काय?
- 3भूजलपातळी ऋतूनुसार कशी बदलते?
- 4भूजलाच्या झीजकार्याने कोणती भूरूपे तयार होतात?
- 5स्टॅलॅक्टाइट आणि स्टॅलॅग्माइट यांतील फरक सांगा.
- 6चुनखडीच्या प्रदेशात भूजलाचे कार्य जास्त का दिसते?
- 7विहीर खोदण्यासाठी कोणता ऋतू योग्य? कारण सांगा.
- 8नदी, हिमनदी, वारा, लाटा आणि भूजल यांच्या भूरूपांची एकेक उदाहरणे द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुरलेले पाणी जे न मुरणाऱ्या थरावर साठते.
- 2भूजलाचा वरचा पृष्ठभाग.
- 3पावसाळ्यात जवळ, उन्हाळ्यात खोल.
- 4सिंकहोल आणि चुनखडीच्या गुहा.
- 5स्टॅलॅक्टाइट छतावरून लोंबतो; स्टॅलॅग्माइट तळातून वर वाढतो.
- 6कारण चुनखडी पाण्यात सहज विरघळते.
- 7उन्हाळ्याच्या शेवटी, कारण तेव्हा भूजलपातळी सर्वांत खोल असते आणि पावसाळ्यापर्यंत पाणी राहते.
- 8जलोढ पंखा/त्रिभुज प्रदेश; ‘U’ दरी; बारखान; पुळण; स्टॅलॅक्टाइट.