वेळ आणि रेखावृत्ते
आपल्या देशात सकाळ झाली की जपानमध्ये आधीच दुपार झालेली असते आणि इंग्लंडमध्ये अजून रात्र असते. एकाच क्षणी वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळी वेळ असते.
पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, म्हणून पूर्वेकडचे ठिकाण वेळेत पश्चिमेकडच्या ठिकाणापेक्षा पुढे असते. पृथ्वी २४ तासांत ३६०° फिरते, म्हणून १५° रेखावृत्तांतर = १ तास.
मुख्य कल्पना 1 : रेखावृत्त आणि वेळ — ३६०° ÷ २४ तास = १५° प्रति तास. मूळ रेखावृत्त (०°, ग्रीनविच) वर दुपारचे १२ असतील तर ६०° पूर्वेला दुपारचे ४ आणि ६०° पश्चिमेला सकाळचे ८ वाजतात. म्हणजे पूर्वेला वेळ वाढते, पश्चिमेला कमी होते.
मुख्य कल्पना 2 : ग्रीनविच आणि भारतीय प्रमाणवेळ — जागतिक प्रमाणवेळ (GMT) ग्रीनविचच्या ०° रेखावृत्तावरून ठरते. भारतीय प्रमाणवेळ ८२°३०′ पूर्व रेखावृत्तावरून ठरते. फरक ८२.५° असल्याने भारतीय वेळ GMT पेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे असते.
मुख्य कल्पना 3 : दिनांकाची वेगळी स्थिती — एकाच क्षणी वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळे वार असू शकतात. नव्या वर्षाच्या स्वागताच्या वेळी जपान, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड यांसारख्या पूर्वेकडच्या ठिकाणी नवे वर्ष आधी सुरू होते आणि इंग्लंड-अमेरिकेत नंतर. याचा अर्थ कुठेतरी रेषा आखून वार बदलणे आवश्यक आहे.
- सोपे : ४५° पूर्वेला जर ग्रीनविचला दुपारचे १२ असतील तर तिथे किती? — दुपारचे ३.
- मध्यम : ७५° पश्चिमेला वेळ किती? — सकाळचे ७.
- परीक्षा-प्रकार : भारतीय वेळ GMT पेक्षा किती पुढे? — ५ तास ३० मिनिटे.
आकृतीत : पूर्वेला वेळ पुढे, पश्चिमेला मागे.
१५° = १ तास; पूर्वेला + आणि पश्चिमेला −.
पश्चिमेकडे वेळ पुढे जात नाही; पश्चिमेला वेळ मागे असते आणि पूर्वेला पुढे.
आठवणीची युक्ती : १५° = १ तास. आठवणीची युक्ती: "पूर्व पुढे, पश्चिम पाठी".
फरक ओळखा
| दिशा | वेळ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पूर्वेकडे | पुढे (+) | ६०° पू. = +४ तास |
| पश्चिमेकडे | मागे (−) | ६०° प. = −४ तास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१५° रेखावृत्तांतर म्हणजे किती वेळ?
- 2पूर्वेकडील ठिकाणी वेळ पुढे का असते?
- 3ग्रीनविचला दुपारचे १२ असताना ३०° पूर्वेला किती वाजतील?
- 4ग्रीनविचला दुपारचे १२ असताना १२०° पश्चिमेला किती वाजतील?
- 5भारतीय प्रमाणवेळ कोणत्या रेखावृत्तावरून ठरते?
- 6भारतीय वेळ आणि GMT मध्ये किती फरक आहे आणि का?
- 7नवे वर्ष सर्वांत आधी कुठे सुरू होईल असे वाटते आणि का?
- 8एकाच क्षणी दोन ठिकाणी वेगळे वार असू शकतात का? उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१ तास.
- 2कारण पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते आणि सूर्य तिथे आधी उगवतो.
- 3दुपारचे २.
- 4पहाटेचे ४.
- 5८२°३०′ पूर्व.
- 6५ तास ३० मिनिटे; कारण ८२.५° ÷ १५ = ५.५ तास.
- 7सर्वांत पूर्वेकडच्या ठिकाणी, कारण तिथे वेळ पुढे असते.
- 8होय; उदा. जपानमध्ये शनिवार रात्र आणि इंग्लंडमध्ये शनिवार सकाळ.
दोन प्रवाशांचे कोडे
समजा दोन मित्र एकाच वेळी एकाच जागेवरून निघाले, एक पूर्वेकडे आणि दुसरा पश्चिमेकडे, आणि पृथ्वीला फेरी मारून परत आले. दोघे एकाच ठिकाणी भेटले, तरी दोघांना आजचा वार वेगळा वाटला तर नवल नाही!
ग्रीनविचवरून गुरुवारी दुपारी १२ ला निघालेला पूर्वेकडचा प्रवासी परत आल्यावर शुक्रवार समजतो आणि पश्चिमेकडचा बुधवार समजतो. ही दोन दिवसांची गफलत दूर करण्यासाठी वार रेषा हवी.
मुख्य कल्पना 1 : पूर्वेकडचा प्रवास — आरव पूर्वेकडे निघतो. ९०° पूर्वेला तिथली वेळ गुरुवार संध्याकाळचे ६ असते. १८०° ला गुरुवार मध्यरात्र १२ वाजते. तो रेषा ओलांडून पुढे गेला की त्याला शुक्रवार सुरू झालेला दिसतो. ९०° पश्चिमेला शुक्रवार सकाळचे ६ आणि ग्रीनविचला परत आल्यावर शुक्रवार दुपारचे १२.
मुख्य कल्पना 2 : पश्चिमेकडचा प्रवास — नेहा पश्चिमेकडे निघते. ३०° पश्चिमेला गुरुवार सकाळचे १०, ६०° पश्चिमेला सकाळचे ८ आणि १८०° ला बुधवार मध्यरात्र असते. ९०° पूर्वेला बुधवार संध्याकाळचे ६ आणि ग्रीनविचला परत आल्यावर बुधवार दुपारचे १२.
मुख्य कल्पना 3 : कोडे कुठे अडते? — दोघे एकाच ठिकाणी भेटतात पण आरवला शुक्रवार आणि नेहाला बुधवार वाटतो, म्हणजे दोन दिवसांचा फरक. प्रत्यक्षात तिथे गुरुवार असतो. म्हणून १८०° रेखावृत्ताजवळ वार आणि तारीख बदलण्याचा करार करावा लागला.
- सोपे : पूर्वेकडच्या प्रवाशाला परत आल्यावर कोणता वार वाटला असता? — शुक्रवार.
- मध्यम : पश्चिमेकडच्या प्रवाशाला? — बुधवार.
- परीक्षा-प्रकार : प्रत्यक्षात वार कोणता? — गुरुवार.
आकृतीत : एकाच जागी परतल्यावर दोन दिवसांचा फरक.
पूर्वेकडे + १ दिवस, पश्चिमेकडे − १ दिवस = एकूण २ दिवसांचा फरक.
कोडे प्रवासाच्या वेगाचे नाही; ते पृथ्वीच्या गोल आकाराचे आणि तिच्या फिरण्याचे आहे.
आठवणीची युक्ती : पूर्व = शुक्र; पश्चिम = बुध; खरा = गुरु. आठवणीची युक्ती: "पूर्व पुढे, पश्चिम मागे, खरा मधला".
फरक ओळखा
| प्रवासी | दिशा | परत आल्यावर |
|---|---|---|
| आरव | पूर्वेकडे | शुक्रवार |
| नेहा | पश्चिमेकडे | बुधवार |
| खरी स्थिती | — | गुरुवार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पूर्वेकडच्या प्रवाशाला वेळ कशी बदलताना दिसते?
- 2पश्चिमेकडच्या प्रवाशाला वेळ कशी बदलताना दिसते?
- 3दोघे परत एकत्र आले तर वारांमध्ये किती दिवसांचा फरक पडतो?
- 4हा फरक का पडतो?
- 5प्रत्यक्षात कोणता वार बरोबर असतो?
- 6१८०° रेखावृत्तावर काय होते?
- 7हे कोडे सोडवण्यासाठी काय करावे लागले?
- 8तुम्ही दोन मित्रांचे असे कोडे तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वेळ पुढे जाताना दिसते.
- 2वेळ मागे जाताना दिसते.
- 3२ दिवस.
- 4पृथ्वी गोल असल्याने आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरत असल्याने.
- 5गुरुवार.
- 6तिथे वार आणि तारीख बदलावी लागते.
- 7१८०° रेखावृत्ताजवळ वार बदलण्याचा करार झाला.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःच्या शब्दांत लिहावे.
वार रेषा ओलांडण्याचे नियम
दुसऱ्या देशात गेल्यावर आपल्याला घड्याळातली वेळ बदलावी लागते. तसेच वार रेषा ओलांडल्यावर वार आणि तारीखही बदलावी लागते.
१८०° रेखावृत्ताजवळ वार आणि तारीख बदलण्याच्या रेषेला आंतरराष्ट्रीय वार रेषा (IDL) म्हणतात. ती ओलांडताना प्रवासाची दिशा आणि सध्याचा वार-तारीख या दोन गोष्टी पाहतात.
मुख्य कल्पना 1 : पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना — जपानसारख्या पश्चिम बाजूकडून अमेरिकेसारख्या पूर्व बाजूकडे जाताना रेषा ओलांडल्यावरही तोच वार आणि तीच तारीख धरतात. उदा. गुरुवार २५ डिसेंबर असेल तर ओलांडल्यावरही गुरुवार २५ डिसेंबरच धरावा.
मुख्य कल्पना 2 : पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाताना — अमेरिकेकडून जपानकडे जाताना रेषा ओलांडताच एक दिवस वाढवतात. गुरुवार २५ डिसेंबर असेल तर ओलांडल्यावर शुक्रवार २६ डिसेंबर धरतात.
मुख्य कल्पना 3 : १८०° चे वैशिष्ट्य — १८०° रेखावृत्तावर मध्यरात्रीचे १२ असतात तेव्हा तो एकच वार असतो. त्याच्या पूर्वेकडील देशांत (अमेरिका, चिली) दिवस संपत असतो आणि पश्चिमेकडील देशांत (जपान, ऑस्ट्रेलिया) नवा दिवस सुरू होत असतो. या कल्पनेनुसार पृथ्वीवर दिवस पश्चिमेला सुरू होतो आणि पूर्वेला संपतो.
- सोपे : शुक्रवार ८ तारखेला पूर्वेकडून पश्चिमेकडे रेषा ओलांडली; नवीन वार-तारीख? — शनिवार ९.
- मध्यम : सोमवार ३ तारखेला पश्चिमेकडून पूर्वेकडे रेषा ओलांडली; नवीन वार-तारीख? — सोमवार ३ (तोच).
- परीक्षा-प्रकार : दिवस कोणत्या बाजूला सुरू होतो? — पश्चिमेला.
आकृतीत : दिशेनुसार वार-तारीख बदलणे.
पूर्वेकडून पश्चिमेकडे = +१ दिवस; पश्चिमेकडून पूर्वेकडे = तोच दिवस.
वार रेषा ओलांडताना नेहमी दिवस वाढवत नाहीत; दिशा पाहूनच दिवस वाढवतात.
आठवणीची युक्ती : पूर्व→पश्चिम: +१. आठवणीची युक्ती: "पश्चिमेला जाताना उद्या येतो".
फरक ओळखा
| प्रवास | बदल | उदाहरण |
|---|---|---|
| पश्चिम → पूर्व | तोच वार-तारीख | गुरु. २५ → गुरु. २५ |
| पूर्व → पश्चिम | एक दिवस वाढतो | गुरु. २५ → शुक्र. २६ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आंतरराष्ट्रीय वार रेषा म्हणजे काय?
- 2वार रेषा ओलांडताना कोणत्या दोन गोष्टी विचारात घेतात?
- 3पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाताना काय बदल करतात?
- 4पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना काय बदल करतात?
- 5बुधवार १२ तारखेला पूर्वेकडून पश्चिमेकडे रेषा ओलांडली तर नवीन वार-तारीख?
- 6दिवस पृथ्वीवर कोणत्या बाजूला सुरू होतो आणि कुठे संपतो?
- 7१८०° रेखावृत्तावर मध्यरात्र असताना पूर्व आणि पश्चिमेचे देश कोणत्या स्थितीत असतात?
- 8कामचटका (उत्तर गोलार्ध) येथून न्यूझीलंडला वार रेषेच्या एकाच बाजूने जाताना सोमवार २२ जून असेल तर दक्षिण गोलार्धात वार-तारीख काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१८०° जवळ वार-तारीख बदलणारी रेषा.
- 2प्रवासाची दिशा आणि सध्याचा वार-तारीख.
- 3एक दिवस वाढवतात.
- 4तोच वार-तारीख ठेवतात.
- 5गुरुवार १३ तारीख.
- 6पश्चिमेला सुरू होतो; पूर्वेला संपतो.
- 7पूर्वेला दिवस संपत असतो; पश्चिमेला नवा सुरू होत असतो.
- 8तीच: सोमवार २२ जून, कारण रेषा ओलांडलेली नाही.
वार रेषेचा आकार आणि महत्त्व
जर सीमारेषा एखाद्या गावातून गेली तर एका घराच्या पुढच्या दारात सोमवार आणि मागच्या दारात मंगळवार असे होईल! म्हणून वार रेषा जमिनीवरून जाऊ नये म्हणून वळवलेली आहे.
आंतरराष्ट्रीय वार रेषा ग्रीनविचच्या विरुद्ध १८०° रेखावृत्ताला अनुसरून आखली असली तरी ती सरळ नाही. ती बहुतेक प्रशांत महासागरातून जाते आणि गरजेनुसार पूर्वेकडे-पश्चिमेकडे वळते.
मुख्य कल्पना 1 : रेषा वळवण्याची कारणे — रेषा जमिनीवरून किंवा बेटांवरून गेली असती तर एकाच भूभागाच्या पूर्व आणि पश्चिम भागात वेगळे वार असते आणि ती कधी ओलांडली ते कळणे कठीण झाले असते. म्हणून तिला जमीन टाळण्यासाठी काही ठिकाणी पूर्वेकडे आणि काही ठिकाणी पश्चिमेकडे वळवले आहे. तरी तिचा बहुतेक भाग १८०° रेखावृत्ताशी जुळतो.
मुख्य कल्पना 2 : महत्त्व — वार रेषेमुळे आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा, वाहतूक, आर्थिक आणि व्यापारी व्यवहारांत समन्वय साधता येतो. जागतिक वाहतुकीचे, विशेषतः विमानांचे वेळापत्रक अचूक ठेवता येते. आजच्या वेगवान जागतिक युगात तिची गरज आणखी वाढली आहे.
मुख्य कल्पना 3 : तिकिटावरील नोंद — आंतरराष्ट्रीय प्रवासाच्या तिकिटावर निघण्याचा आणि पोहोचण्याचा वार, तारीख आणि वेळ लिहिलेली असते. वार रेषा ओलांडल्यास तारीख बदलू शकते, म्हणून तिकिटावर विशेष सूचना दिलेली असते. उड्डाणाचा कालावधी तास-मिनिटांत सांगितलेला असतो; वेळ वाचून आणि तारीख बघून प्रवास कुठे कुठे रेषा ओलांडतो ते समजते.
- सोपे : वार रेषा जमिनीवरून का नेली नाही? — एकाच भूभागात दोन वार टाळण्यासाठी.
- मध्यम : वार रेषा प्रामुख्याने कोणत्या महासागरातून जाते? — प्रशांत.
- परीक्षा-प्रकार : वार रेषेचा फायदा कोणाला? — विमान आणि जहाज वाहतूक, व्यापार.
आकृतीत : १८०° पासून वळलेली रेषा.
२०११ मध्ये समोआ बेटांनी वार रेषेच्या पूर्व बाजूकडून पश्चिम बाजूकडे जाण्याचा निर्णय घेतला. २९ डिसेंबर २०११ गुरुवारनंतर थेट ३१ डिसेंबर शनिवार आला; ३० डिसेंबर शुक्रवार त्यांच्या दिनदर्शिकेतून गाळला गेला. (पाठ्यपुस्तकात अखेरचा बदल २०११ असा उल्लेख; पुस्तकाशी तपासा.) वार रेषा कोणत्याही तहाने ठरलेली नाही, ती आंतरराष्ट्रीय रूढी आहे, असे अनेक स्रोत सांगतात; पाठ्यपुस्तकात ती १८८४ मध्ये ठरल्याचे लिहिले आहे.
सरळ नाही कारण जमीन टाळावी लागते.
वार रेषा आणि १८०° रेखावृत्त एकच नाहीत; वार रेषा काही ठिकाणी त्यापासून वळलेली असते.
आठवणीची युक्ती : १८०° + वळण = वार रेषा. आठवणीची युक्ती: "सरळ रेषा नाही, समुद्रातली वाट".
फरक ओळखा
| बाब | १८०° रेखावृत्त | वार रेषा |
|---|---|---|
| आकार | सरळ | वळणदार |
| जमीन | काही जमिनीवरून | जमीन टाळते |
| कार्य | फक्त रेखावृत्त | वार-तारीख बदलते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वार रेषा सरळ का नाही?
- 2वार रेषा जमिनीवरून का जाऊ नये?
- 3वार रेषेचे महत्त्व सांगा.
- 4वार रेषा केवळ १८०° रेखावृत्तावरून का आखली आहे?
- 5विमान तिकिटावरील विशेष नोंद कशासाठी असते?
- 6समोआने २०११ मध्ये काय केले आणि का?
- 7वार रेषा आणि १८०° रेखावृत्त यांतील फरक सांगा.
- 8एका विमान प्रवासातील निघण्याची आणि पोहोचण्याची वेळ-तारीख देऊन वार रेषा ओलांडली का ते ठरवण्याचे उदाहरण लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमीन आणि बेटे टाळण्यासाठी ती वळवली आहे.
- 2कारण एकाच भूभागात दोन वार आले असते.
- 3विमान, वाहतूक, व्यापार यांत समन्वय आणि अचूक वेळापत्रक.
- 4कारण तो मूळ रेखावृत्ताच्या (ग्रीनविच) बरोबर विरुद्ध असून तिथे पूर्ण १२ तासांचा फरक असतो.
- 5वार रेषा ओलांडल्यावर तारीख बदलू शकते म्हणून.
- 6पूर्व बाजूकडून पश्चिम बाजूकडे गेले आणि ३० डिसेंबर गाळला; व्यापार भागीदारांशी जुळवण्यासाठी.
- 7१८०° सरळ; वार रेषा वळणदार आणि जमीन टाळणारी.
- 8उदा. सोमवार सकाळी ८ टोकियो ते सोमवार सकाळी ८ सॅन फ्रान्सिस्को; तारीख तीच म्हणून रेषा ओलांडली.