धडा ७: लोकसंख्या (Population)

नियम 1 : संज्ञा — आपण लोकसंख्येची वाढ, वितरण, घनता आणि रचना अभ्यासतो. जन्मदर : वर्षात दर 1,000 लोकांमागे जिवंत जन्म. मृत्यूदर : वर्षात दर 1,000 लोकांमागे मृत्यू. आयुर्मान : जन्मवेळी अपेक्षित सरासरी आयुष्य. स्थलांतर : राहण्यासाठी प्रदेशात येणे (आगमन) किंवा प्रदेश सोडणे (निर्गमन). जन्मदर − मृत्यूदर = नैसर्गिक बदल.

आकृतीत : आकृतीत जन्मदर व मृत्यूदर वर्षात दर 1,000 लोकांमागे मोजतात; त्यांचा फरक म्हणजे नैसर्गिक बदल (नमुना मूल्ये).

• सोपे : दर 1,000 मागे मोजतात.
• मध्यम : जन्मदर 22, मृत्यूदर 7 → नैसर्गिक बदल दर 1,000 मागे 15.
• परीक्षेसाठी : आयुर्मान व्याख्या करा.

नियम 2 : सोडवलेले उदाहरण — क शहराची 2020 मध्ये लोकसंख्या 2,00,000. जन्म 4,000, मृत्यू 3,000, आगमन 10,000, निर्गमन 4,000. नवी लोकसंख्या = 2,00,000 + 4,000 − 3,000 + 10,000 − 4,000 = 2,07,000. जन्मदर = 4,000 ÷ 2,00,000 × 1,000 = 20; मृत्यूदर = 3,000 ÷ 2,00,000 × 1,000 = 15. अनियंत्रित वाढ साधनांवर ताण आणते; नियंत्रित लोकसंख्या प्रदेशाच्या विकासाची निदर्शक.

आकृतीत : आकृतीत लोकसंख्या बदल = जन्म − मृत्यू (नैसर्गिक बदल) + आगमन − निर्गमन (नमुना मूल्ये).

• सोपे : जन्म मिळवा, मृत्यू वजा करा.
• मध्यम : 50,000 + 800 − 600 + 2,000 − 500 = 51,700.
• परीक्षेसाठी : शहर जन्मांपेक्षा जास्त वेगाने का वाढते?

फरक ओळखा

नियम 1 : वितरण आणि घटक — साधने भरपूर असतील तेथे लोकसंख्या दाट; साधने कमी, हवामान कठोर किंवा भूभाग खडबडीत असेल तेथे विरळ. सोयाबीन कृती : 100 बिया 30 × 30 सेमी चौरसावर विरळ दिसतात, 15 × 15 सेमी वर दाटीवाटीच्या. घटक : भौतिक – स्थान, भूरूप, हवामान, माती, खनिजे. आर्थिक – शेती, उद्योग, शहरीकरण, वाहतूक, बाजार. राजकीय – युद्धे, अस्थिरता, धोरणे. सामाजिक – वंश, धर्म, भाषा, चालीरीती.

आकृतीत : आकृतीत बियांची कृती : तेवढ्याच बिया मोठ्या चौरसात विरळ व लहान चौरसात दाट दिसतात, लोकसंख्येच्या वितरणासारख्या.

• सोपे : तेवढ्याच बिया, लहान चौरस → दाट.
• मध्यम : 30 × 30 = 900 विरुद्ध 15 × 15 = 225 चौ. सेमी; 900 ÷ 225 = 4 पट.
• परीक्षेसाठी : बियांच्या कृतीचा उद्देश?

आकृतीत : आकृतीत लोकसंख्येच्या वितरणावर भौतिक, आर्थिक, राजकीय आणि सामाजिक घटक परिणाम करतात.

• सोपे : घटकांचे 4 प्रकार.
• मध्यम : सुपीक माती हा भौतिक घटक.
• परीक्षेसाठी : प्रत्येक घटकाचे एक उदाहरण द्या.

नियम 2 : घनता — घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ. उदा. 400 चौ. किमी मध्ये 8,00,000 लोक → 2,000 प्रति चौ. किमी. राजस्थान : मोठे क्षेत्र, कमी लोकसंख्या → कमी घनता. केरळ : लहान क्षेत्र, जास्त लोकसंख्या → जास्त घनता.

आकृतीत : आकृतीत लोकसंख्येची घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ (प्रति चौ. किमी माणसे) : राजस्थानची घनता कमी व केरळची जास्त.

• सोपे : घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ.
• मध्यम : 3 चौ. किमी मध्ये 6,000 लोक → 2,000 प्रति चौ. किमी.
• परीक्षेसाठी : केरळ दाट का?

नियम 3 : महाराष्ट्र — पूर्वेकडील जिल्ह्यांत घनता कमी आणि पश्चिमेकडील जिल्ह्यांत जास्त. मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पुणे आणि नागपूर येथे शहरीकरण व उद्योगांमुळे घनता जास्त. पर्जन्यछायेचे आणि दाट जंगलांचे पूर्वेकडील जिल्हे, उदा. गडचिरोली, येथे घनता कमी.

आकृतीत : आकृतीत महाराष्ट्र : पश्चिमेकडील जिल्ह्यांत (मुंबई, पुणे) व नागपूरभोवती घनता जास्त आणि पूर्वेला कमी, उदा. दाट जंगलांचे गडचिरोली (आकृतीबद्ध नकाशा).

• सोपे : गडचिरोलीची घनता कमी.
• मध्यम : शहरी भागांची घनता जास्त.
• परीक्षेसाठी : पुणे दाट का?

फरक ओळखा

नियम 1 : लिंग गुणोत्तर — लिंग गुणोत्तर = (स्त्रिया ÷ पुरुष) × 1,000. उदा. 4,80,000 स्त्रिया व 5,00,000 पुरुष → 480000 ÷ 500000 × 1000 = 960. केरळ 1,084 (स्त्रिया जास्त; पुरुष नोकरीसाठी बाहेर जातात); हरियाणा 879.

आकृतीत : आकृतीत लिंग गुणोत्तर = (स्त्रियांची संख्या ÷ पुरुषांची संख्या) × 1,000; येथे दर 1,000 पुरुषांमागे 900 स्त्रिया.

• सोपे : दर 1,000 पुरुषांमागे 900 स्त्रिया.
• मध्यम : 1,084 म्हणजे दर 1,000 पुरुषांमागे 84 स्त्रिया जास्त.
• परीक्षेसाठी : केरळचे लिंग गुणोत्तर जास्त का?

नियम 2 : वय आणि व्यवसाय — वयोरचना लोकांना वयानुसार गटांत विभागते, म्हणजे कार्यरत व अवलंबित लोकसंख्या कळते. भारतात उत्पादक वय 15 ते 59; लहान व वृद्ध अवलंबित, पण वृद्धांचा अनुभव मोलाचा. व्यावसायिक रचना : कार्यरत व अकार्यरत गट. जास्त कामगार प्रदेशाला उद्योगशील करतात. निवासक्षेत्र : ग्रामीण लोक मुख्यतः प्राथमिक व्यवसायात; शहरी द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायात, धान्यासाठी खेड्यांवर अवलंबून.

आकृतीत : आकृतीत वयोरचना : 15 ते 59 वयाचे उत्पादक लोकसंख्या; 15 पेक्षा लहान व 59 पेक्षा मोठे अवलंबित (नमुना मूल्ये).

• सोपे : 15–59 उत्पादक.
• मध्यम : वयाचा पट्टा 59 − 15 + 1 = 45 वर्षे.
• परीक्षेसाठी : अवलंबित कोण?

आकृतीत : आकृतीत ग्रामीण लोक मुख्यतः प्राथमिक व्यवसायात (धान्य); शहरी लोक बहुतांश द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायात.

• सोपे : शेतकरी प्राथमिक व्यवसायात.
• मध्यम : कारखान्याचे काम द्वितीयक; बँकिंग तृतीयक.
• परीक्षेसाठी : शहरे खेड्यांवर अवलंबून का?

नियम 3 : साक्षरता — साक्षर व्यक्ती वाचू-लिहू शकते; साक्षरता 7 वर्षांवरील लोकांसाठी मोजतात. ती सामाजिक-आर्थिक विकास दर्शवते. साक्षरता (%) : अर्जेंटिना 98.1, चीन 96.4, ब्राझील 92.6, इराण 86.8, भारत 72.1, बांगलादेश 61.5, पाकिस्तान 56.4, अफगाणिस्तान 38.1.

• सोपे : येथे अर्जेंटिनाची साक्षरता सर्वाधिक.
• मध्यम : 98.1 − 72.1 = भारतापेक्षा 26 गुण जास्त.
• परीक्षेसाठी : तक्त्यातील सर्वांत कमी साक्षरतेचा देश?

फरक ओळखा

नियम 1 : कारणे आणि परिणाम — कारणे : लग्न, शिक्षण, व्यवसाय, बदली, पर्यटन, नैसर्गिक आपत्ती, युद्धे. सोडलेल्या प्रदेशात लोकसंख्या घटते व मनुष्यबळाची कमतरता; पोहोचलेल्या प्रदेशात लोकसंख्या वाढते, सार्वजनिक सुविधांवर ताण येतो आणि रचना बदलते.

आकृतीत : आकृतीत स्थलांतर : सोडलेल्या प्रदेशात लोकसंख्या घटते व मनुष्यबळाची कमतरता; पोहोचलेल्या प्रदेशात लोकसंख्या वाढते व सार्वजनिक सुविधांवर ताण.

• सोपे : गावातून कामगार कमी होतात.
• मध्यम : शहरात घरांवर ताण वाढतो.
• परीक्षेसाठी : स्थलांतराची तीन कारणे द्या.

नियम 2 : स्थलांतरित टक्केवारी आणि साधनसंपत्ती — स्थलांतरित लोकसंख्या : 10% पेक्षा कमी – अफगाणिस्तान, ब्राझील, बांगलादेश, भारत (0.52%), ग्रेट ब्रिटन; 10–20% – जर्मनी, अमेरिका; 20% पेक्षा जास्त – कुवेत (62.11%), हाँगकाँग, इस्रायल, ओमान, सौदी अरेबिया. जास्त टक्केवारी रोजगार, व्यवसाय, विकासामुळे; कमी टक्केवारी राजकीय-सामाजिक घटक किंवा मागासलेपणामुळे. भारताचे प्रमाण कमी पण संख्या मोठी : 121 कोटींच्या 0.52% ≈ 63 लाख. संख्येपेक्षा दर्जा महत्त्वाचा : साक्षरता, लिंग गुणोत्तर, वयोगट, आरोग्य व शिक्षण कुशल मनुष्यबळ ठरवतात.

आकृतीत : आकृतीत भारतातील स्थलांतरितांची टक्केवारी (0.52%) कमी, पण लोकसंख्या प्रचंड असल्याने प्रत्यक्ष संख्या मोठी (सुमारे 63 लाख).

• सोपे : भारताची टक्केवारी 0.52.
• मध्यम : 121 कोटींचा 1% म्हणजे 1.21 कोटी; 0.52% सुमारे 63 लाख.
• परीक्षेसाठी : संख्येपेक्षा दर्जा श्रेष्ठ का?

फरक ओळखा

नियम 1 : HDI — वाढ म्हणजे विकास नव्हे. विकास म्हणजे जीवनाचा दर्जा, संधी व स्वातंत्र्य. अनेक दशके GNP ने तो मोजला. 1980–1990 मध्ये महबूब उल हक आणि अमर्त्य सेन यांनी HDI मांडला; UNDP दरवर्षी यादी प्रसिद्ध करते. निकष : आरोग्य (आयुर्मान), शिक्षण (शालेय वर्षे), आर्थिक (राहणीमान). मूल्ये 0 ते 1: 1 जवळ म्हणजे उच्च विकास. 2016 : नॉर्वे क्रमांक 1 (0.949); भारत क्रमांक 131 (0.624); मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताक क्रमांक 188 (0.352).

आकृतीत : आकृतीत मानव विकास निर्देशांक (HDI) आरोग्य (आयुर्मान), शिक्षण (शालेय वर्षे) आणि आर्थिक (राहणीमान) निकष एकत्र करतो; मूल्ये 0 ते 1.

• सोपे : HDI चे 3 निकष.
• मध्यम : भारत 0.624 हा नॉर्वेपेक्षा 0.949 − 0.624 = 0.325 कमी.
• परीक्षेसाठी : HDI कोणी मांडला?

नियम 2 : जनगणना — जनगणनेत लोक मोजतात; भारतात ती दहा वर्षांतून एकदा होते. पाठ्यपुस्तकातील जनगणना 2011 ची (लोकसंख्या 121 कोटी). आकडेवारी तुलना व नियोजनासाठी उपयोगी. उदा. 121 कोटी × प्रति माणूस 50 लिटर = घरगुती वापरासाठी दिवसाला 6,050 कोटी लिटर पाणी.

आकृतीत : आकृतीत जनगणना भारतातील लोकांना दहा वर्षांतून एकदा मोजते; 2011 ची (पाठ्यपुस्तकानुसार) लोकसंख्या 121 कोटी.

• सोपे : जनगणना दर 10 वर्षांनी.
• मध्यम : 2011 + 10 = 2021 हे पुढचे दशकवर्ष.
• परीक्षेसाठी : जनगणना आकडेवारी का उपयुक्त?

फरक ओळखा