उद्योग आणि त्यांचे स्थान ठरवणारे घटक
गहू स्वस्त असतो, पण त्यापासून बनलेल्या बिस्किटाचे पाकीट खूप महागात विकले जाते. कारखान्याने धान्याला जास्त उपयोगी रूप दिले. हेच उद्योग.
उद्योग (industry) कच्च्या मालाचे (raw material) पक्क्या मालात (finished product) रूपांतर करतो; तो जास्त उपयोगी असतो आणि त्याला मूल्यवर्धन (added value) मिळते.
नियम 1 : उद्योग काय करतात — कारखान्यांत कच्च्या मालापासून जास्त टिकाऊ व उपयोगी पक्का माल बनतो. उद्योग दुय्यम व्यवसाय देतात आणि माणसाच्या व देशाच्या आर्थिक विकासाला मदत करतात.
आकृतीत : आकृतीत उद्योग कच्च्या मालाचे पक्क्या मालात रूपांतर करतात, जो जास्त उपयोगी असतो व त्याला मूल्यवर्धन मिळते (नमुना किमती); ते दुय्यम व्यवसाय देतात.
- सोपे : कापूस → कापड.
- मध्यम : 60 रुपयांचा कापूस 200 रुपयांचे कापड बनतो; मूल्यवर्धन = 200 − 60 = 140 रुपये.
- परीक्षेसाठी : मूल्यवर्धन म्हणजे काय?
नियम 2 : स्थानाचे घटक — उद्योग कच्चा माल, पाणी, कामगार, वाहतूक, भांडवल, बाजारपेठ आणि ऊर्जा यांवर अवलंबून असतो. हे घटक असमान पसरलेले असल्याने सर्वत्र उद्योग सारख्या वेगाने वाढत नाहीत. घनदाट जंगले व वाळवंटे योग्य नसतात.
आकृतीत : आकृतीत उद्योगांचा विकास कच्चा माल, पाणी, कामगार, वाहतूक, भांडवल, बाजारपेठ आणि ऊर्जा यांवर अवलंबून असतो.
- सोपे : पाणी व कामगार हे घटक.
- मध्यम : 7 घटक सांगितले आहेत.
- परीक्षेसाठी : वाळवंटे अयोग्य का?
नियम 3 : जमशेदपूर का — जमशेदपूरचा पोलाद उद्योग : मुख्य घटक कच्चा माल आणि ऊर्जा (कोळसा). कच्चा माल जड व अवजड असल्याने तो लांब नेणे परवडत नाही; उद्योग कच्च्या मालाजवळ उभारतात.
आकृतीत : आकृतीत जड व अवजड कच्चा माल लांब नेणे परवडत नाही, म्हणून जमशेदपूरच्या पोलाद उद्योगासारखा उद्योग कच्च्या मालाजवळ (ठिकाण A) उभारतात.
- सोपे : पोलाद कारखाने खनिज व कोळशाजवळ असतात.
- मध्यम : 100 टन धातुक 500 किमी नेण्यास प्रति टन प्रति किमी 2 रुपये : 100 × 500 × 2 = 100000 रुपये.
- परीक्षेसाठी : कच्च्या मालाजवळ का?
उद्योग = कच्चा माल → पक्का माल + मूल्यवर्धन. जड कच्चा माल → त्याच्याजवळ जागा.
उद्योगाला फक्त कारखान्याची इमारत हवी असे समजणे. 7 घटक लागतात.
आठवणीची युक्ती : "क-पा-का-वा-भां-बा-ऊ" = कच्चा माल, पाणी, कामगार, वाहतूक, भांडवल, बाजार, ऊर्जा.
फरक ओळखा
| संज्ञा | उदाहरण |
|---|---|
| कच्चा माल | लोह धातुक, कापूस |
| पक्का माल | पोलाद, कापड |
| दुय्यम व्यवसाय | कारखान्यातील काम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्योग म्हणजे काय?
- 2मूल्यवर्धन म्हणजे काय?
- 3उद्योग कोणता व्यवसाय देतात?
- 4स्थानाचे चार घटक सांगा.
- 5जमशेदपूरसाठी महत्त्वाचे घटक?
- 6कोणते प्रदेश उद्योगासाठी अयोग्य?
- 7300 रुपयांच्या उसापासून 450 रुपयांची साखर बनते. मूल्यवर्धन काढा.
- 8कापड गिरणी कापूस शेतांपासून लांब का नसते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कच्च्या मालाचे पक्क्या मालात रूपांतर.
- 2पक्क्या मालाला मिळणारी जास्तीची किंमत.
- 3दुय्यम.
- 4कच्चा माल, पाणी, कामगार, वाहतूक.
- 5कच्चा माल व ऊर्जा (कोळसा).
- 6घनदाट जंगले व वाळवंटे.
- 7450 − 300 = 150 रुपये.
- 8कच्चा माल लांब नेण्यास जास्त खर्च येतो.
उद्योगांचे प्रकार आणि कृषी-आधारित उद्योग
कुंभार, बेकरी आणि सिमेंट कारखाना हे सर्व उद्योग, पण वेगवेगळ्या आकाराचे. आणि एका कारखान्याची साखर दुसऱ्याची मिठाई बनते.
उद्योग लघु, मध्यम किंवा अवजड असतात; शेतमाल वापरणारे ते कृषी-आधारित उद्योग (agro-based industries).
नियम 1 : आकारानुसार — लघु : मातीची भांडी, बेकरी पदार्थ. मध्यम : फळप्रक्रिया, गूळ तयार करणे. अवजड : सिमेंट, साखर, लोह-पोलाद.
आकृतीत : आकृतीत लघु उद्योग (मातीची भांडी, बेकरी पदार्थ), मध्यम उद्योग (फळप्रक्रिया, गूळ) आणि अवजड उद्योग (सिमेंट, साखर, लोह-पोलाद).
- सोपे : बेकरी लघु उद्योग.
- मध्यम : सिमेंट अवजड; गूळ मध्यम.
- परीक्षेसाठी : प्रत्येक आकाराचे एक उदाहरण द्या.
नियम 2 : एकमेकांशी जोडलेले उद्योग — एका उद्योगाचा पक्का माल अनेकदा दुसऱ्याचा कच्चा माल असतो. साखर कारखान्याचे उत्पादन साखर बिस्किटे, जॅम, जेली यांचा कच्चा माल; लोखंडी सळ्या अभियांत्रिकी उद्योग व स्टीलच्या फर्निचरला जातात.
आकृतीत : आकृतीत एका उद्योगाचा पक्का माल दुसऱ्याचा कच्चा माल असतो : साखर कारखान्याचा पक्का माल साखर बिस्किटांचा कच्चा माल आहे.
- सोपे : साखर बिस्किटांचा कच्चा माल.
- मध्यम : ऊस → साखर → बिस्किटे ही 2 उद्योगांची साखळी.
- परीक्षेसाठी : लोखंडाचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करा.
नियम 3 : कृषी-आधारित उद्योग — भारत मुख्यतः कृषिप्रधान असल्याने दुग्धव्यवसाय, फळ व अन्न प्रक्रिया, गूळ, तेल घाणी, डाळ गिरण्या सर्वत्र वाढल्या आहेत. कापड व साखर हे अवजड उद्योगही कृषी-आधारित. त्यांनी शेतीचा व आर्थिक विकास होतो आणि राहणीमान सुधारते.
आकृतीत : आकृतीत कृषी-आधारित उद्योग शेतमाल कच्चा माल म्हणून वापरतात; भारत कृषिप्रधान असल्याने ते सर्वत्र वाढले आहेत.
- सोपे : डाळ गिरणी कृषी-आधारित.
- मध्यम : साखर आणि कापड दोन्ही अवजड व कृषी-आधारित.
- परीक्षेसाठी : भारतात कृषी उद्योग का जास्त?
लघु, मध्यम, अवजड. एकाचा पक्का माल दुसऱ्याचा कच्चा माल.
साखर नेहमी पक्का माल समजणे. बिस्किटांसाठी तो कच्चा माल.
आठवणीची युक्ती : "आज पक्का, उद्या कच्चा".
फरक ओळखा
| आकार | उदाहरणे |
|---|---|
| लघु | मातीची भांडी, बेकरी |
| मध्यम | फळप्रक्रिया, गूळ |
| अवजड | सिमेंट, साखर, लोह-पोलाद |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लघु उद्योग सांगा.
- 2मध्यम उद्योग सांगा.
- 3अवजड उद्योग सांगा.
- 4कृषी-आधारित उद्योग म्हणजे काय?
- 5भारतात कृषी उद्योग का जास्त?
- 6दोन अवजड कृषी-आधारित उद्योग द्या.
- 7साखळी लिहा : ऊस → ? → जॅम.
- 8कृषी उद्योग खेड्यांना कसे मदत करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बेकरी.
- 2गूळ तयार करणे.
- 3सिमेंट.
- 4शेतमाल कच्चा माल म्हणून वापरणारा.
- 5भारत कृषिप्रधान आहे.
- 6कापड व साखर.
- 7साखर.
- 8रोजगार, पिकांना बाजार, उंचावलेले राहणीमान मिळते.
औद्योगिक विकास, औद्योगिक वसाहती आणि MIDC
जिल्ह्यात नवा कारखाना आला की स्थानिक तरुणांना नोकऱ्या, गेटजवळ दुकाने आणि बससेवा मिळते. एक उद्योग संपूर्ण परिसर उंचावतो.
औद्योगिक वसाहत (industrial estate) म्हणजे तयार सुविधा असलेला नियोजित परिसर; महाराष्ट्रात MIDC ने विकेंद्रित औद्योगिक वाढीसाठी त्या उभारल्या.
नियम 1 : फायदे — औद्योगिक विकासाने राहणीमान व दरडोई उत्पन्न वाढते, रोजगार मिळतो, निर्यात वाढते आणि परकीय चलन साठा वाढतो.
आकृतीत : आकृतीत औद्योगिक विकासाने रोजगार मिळतो, दरडोई उत्पन्न व राहणीमान वाढते आणि निर्यात व परकीय चलन साठा वाढतो.
- सोपे : उद्योगाने रोजगार मिळतो.
- मध्यम : उत्पन्न 80000 वरून 100000 रुपये म्हणजे 20000 वाढ, 25%.
- परीक्षेसाठी : परकीय चलन म्हणजे काय?
नियम 2 : औद्योगिक वसाहती — उद्योग व रोजगार वाढवण्यासाठी सरकार औद्योगिक वसाहती उभारते. मुख्य कारखाना व पूरक उद्योग तयार सुविधांसह एकत्र चालतात; वीज, पाणी, कर यांत सवलतीचे दर मिळतात.
आकृतीत : आकृतीत औद्योगिक वसाहतीत मुख्य कारखाना व पूरक उद्योग तयार सुविधांसह असतात; सरकार वीज, पाणी, करांत सवलतीचे दर देते.
- सोपे : वसाहतीत सवलती असतात.
- मध्यम : मोटार कारखान्याला आसने, टायर, काच यांचे पूरक कारखाने लागतात.
- परीक्षेसाठी : सरकार वसाहती का उभारते?
नियम 3 : MIDC आणि दोन बाजू — महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC) 1 ऑगस्ट 1962 रोजी स्थापन झाले; प्रत्येक जिल्ह्यात उद्योग : विकेंद्रीकरण (decentralisation). फायदे : रोजगार, शेती विकास, वीज, वाहतूक, बाजार, साक्षरता. तोटे : प्रदूषण, झोपडपट्ट्या, वनजमिनीचा ऱ्हास, जमिनीचे वाढते भाव, गरिबी, स्थलांतरितांचा शहरांवर ताण.
आकृतीत : आकृतीत MIDC (स्थापना 1 ऑगस्ट 1962) चे उद्दिष्ट विकेंद्रीकरण : काही ठिकाणांऐवजी प्रत्येक जिल्ह्यात उद्योग (नमुना चित्र).
- सोपे : MIDC ची सुरुवात 1962.
- मध्यम : 2026 − 1962 = 64 वर्षे जुने.
- परीक्षेसाठी : दोन फायदे व दोन तोटे लिहा.
वसाहती : तयार सुविधा व सवलती. MIDC : 1 ऑगस्ट 1962, विकेंद्रीकरण.
उद्योगांचे फक्त फायदेच असतात असे समजणे. प्रदूषण व झोपडपट्ट्या हे तोटे आहेत.
आठवणीची युक्ती : "MIDC = प्रत्येक जिल्ह्यात उद्योग".
फरक ओळखा
| बाजू | उदाहरणे |
|---|---|
| फायदे | रोजगार, वीज, वाहतूक, साक्षरता |
| तोटे | प्रदूषण, झोपडपट्ट्या, महाग जमीन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्योगांमुळे काय वाढते?
- 2औद्योगिक वसाहत म्हणजे काय?
- 3कोणत्या सवलती?
- 4MIDC चा विस्तार करा.
- 5स्थापना कधी?
- 6विकेंद्रीकरण म्हणजे काय?
- 7उद्योगांचे दोन तोटे सांगा.
- 8मुख्य कारखान्याभोवती पूरक कारखाने का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दरडोई उत्पन्न व राहणीमान.
- 2उद्योगांसाठी तयार सुविधा असलेला नियोजित परिसर.
- 3वीज, पाणी, कर.
- 4महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ.
- 51 ऑगस्ट 1962.
- 6उद्योग प्रत्येक जिल्ह्यात पसरवणे.
- 7प्रदूषण, झोपडपट्ट्या.
- 8ते जवळच भाग व सेवा पुरवतात; वाहतूक वाचते.
माहिती तंत्रज्ञान उद्योग आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम
फोनवर शोध घेतला की एका सेकंदात उत्तर मिळते. त्यामागे हजारो कुशल लोक कॉम्प्युटरवर काम करणारा IT उद्योग असतो.
माहिती तंत्रज्ञान (Information Technology, IT) ही अभियांत्रिकीची शाखा असून तिचे काम कॉम्प्युटरवर चालते; IT केंद्रांना IT हब म्हणतात.
नियम 1 : IT उद्योग — कुशल मनुष्यबळामुळे भारताने IT मध्ये वेगाने प्रगती केली. कामात माहिती शोधणे, मिळवणे, विश्लेषण, संकलन, आलेखांनी मांडणे आणि हवी तशी पुरवणे येते. सॉफ्टवेअर तयार करणे हा आणखी भाग. IT हब : बेंगळुरू, नोएडा, नवी दिल्ली.
आकृतीत : आकृतीत IT उद्योग कॉम्प्युटरवरून चालतो : माहिती शोधणे, विश्लेषण, संकलन व आलेखांनी मांडणे; सॉफ्टवेअर तयार करणे हा आणखी भाग.
- सोपे : IT मध्ये कॉम्प्युटर वापरतात.
- मध्यम : सॉफ्टवेअर म्हणजे उपकरणावर चालणारा प्रोग्राम.
- परीक्षेसाठी : भारत IT मध्ये पुढे का?
आकृतीत : आकृतीत IT केंद्रांना IT हब म्हणतात, उदा. बेंगळुरू, नोएडा आणि नवी दिल्ली (आकृतीबद्ध नकाशा; नोएडा दिल्लीजवळ आहे).
- सोपे : बेंगळुरू IT हब.
- मध्यम : 3 हब सांगितले आहेत.
- परीक्षेसाठी : दोन IT हब सांगा.
नियम 2 : सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम — BHEL भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड; BEL भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड; HAL हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड; ONGC तेल व नैसर्गिक वायू महामंडळ; NTPC राष्ट्रीय औष्णिक विद्युत महामंडळ; SAIL स्टील ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड; GAIL गॅस ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड. शहराकडे जाणारा लोंढा थांबवणारे उद्योग ग्रामीण भागात उभारावेत.
- सोपे : HAL विमाने बनवते.
- मध्यम : 7 उपक्रम सांगितले आहेत.
- परीक्षेसाठी : SAIL व ONGC चे विस्तार करा.
IT = कॉम्प्युटर + कुशल लोक. हब : बेंगळुरू, नोएडा, नवी दिल्ली. PSU : BHEL, BEL, HAL, ONGC, NTPC, SAIL, GAIL.
IT हब फक्त मोठ्या शहरांत असे समजणे. ग्रामीण IT मुळे स्थलांतर कमी होऊ शकते.
आठवणीची युक्ती : "BHEL-BEL-HAL-ONGC-NTPC-SAIL-GAIL" म्हणजे सात सरकारी उपक्रम.
फरक ओळखा
| संक्षेप | पूर्ण रूप |
|---|---|
| BHEL | Bharat Heavy Electricals Limited |
| HAL | Hindustan Aeronautics Limited |
| ONGC | Oil and Natural Gas Corporation |
| SAIL | Steel Authority of India Limited |
सरावासाठी प्रश्न
- 1IT म्हणजे काय?
- 2भारताने IT मध्ये प्रगती का केली?
- 3सॉफ्टवेअर म्हणजे काय?
- 4IT हब म्हणजे काय?
- 5तीन IT हब सांगा.
- 6NTPC चा विस्तार करा.
- 7तेल व वायू शोधाशी संबंधित उपक्रम?
- 8ग्रामीण भागात उद्योग का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माहिती तंत्रज्ञान; कॉम्प्युटरवरचे काम.
- 2कुशल मनुष्यबळामुळे.
- 3उपकरणांसाठी बनवलेले प्रोग्राम.
- 4IT उद्योगाचे केंद्र.
- 5बेंगळुरू, नोएडा, नवी दिल्ली.
- 6राष्ट्रीय औष्णिक विद्युत महामंडळ.
- 7ONGC.
- 8लोकांचे शहरांकडे स्थलांतर थांबवण्यासाठी.
उद्योग, पर्यावरण, CSR आणि पाणी
कारखान्याची चिमणी वस्तू तयार करते आणि धूरही. चांगला उद्योग स्वतःची घाण साफ करतो आणि गावाला काहीतरी परत देतो.
औद्योगिक प्रदूषण (industrial pollution) म्हणजे कारखान्यांमुळे हवा, पाणी, आवाज, जमीन यांचे नुकसान; CSR (Corporate Social Responsibility) म्हणजे उद्योगाने समाज व पर्यावरणासाठी केलेले काम.
नियम 1 : प्रदूषण आणि कायदे — उत्पादनातून हानिकारक अवशेष राहतात; त्यामुळे हवा, पाणी, ध्वनी, जमीन प्रदूषण होते. स्थान ठरवताना आता पर्यावरणीय घटकही विचारात घेतात. सांडपाणी व अवशेषांची योग्य विल्हेवाट आणि प्रदूषकांवर प्रक्रिया हवी. कायदे : जल व वायू प्रदूषण नियंत्रण कायदे, पर्यावरण संरक्षण कायदा. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ प्रतिबंध व नियंत्रण पाहते; कारखाना व्यवस्थापन शिक्षेस पात्र.
आकृतीत : आकृतीत उद्योगांमुळे हवा, पाणी, ध्वनी, जमीन प्रदूषण होते, त्याला औद्योगिक प्रदूषण म्हणतात; केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ त्याचा प्रतिबंध व नियंत्रण पाहते.
- सोपे : धुरामुळे हवा प्रदूषण.
- मध्यम : प्रदूषणाचे 4 प्रकार.
- परीक्षेसाठी : दोन कायदे सांगा.
नियम 2 : CSR आणि पाणी — 5 कोटींपेक्षा जास्त नफा असलेल्या उद्योगांनी किमान 2% नफा शिक्षण, आरोग्य, ग्राम विकास व पर्यावरण केंद्रांवर खर्च करणे अपेक्षित; त्यावर करसवलत. उदा. नफा 10 कोटी रुपये → 2% = 0.2 कोटी = 20 लाख रुपये. जलसाक्षरता : भारताला तीव्र पाणीटंचाई जाणवेल. जलव्यवस्थापन : लहान बंधारे, कालवे, भूजल पुनर्भरण, पाण्याचा पुनर्वापर, कमी प्रदूषण, औद्योगिक सांडपाण्यावर प्रक्रिया.
आकृतीत : आकृतीत जलव्यवस्थापन : लहान बंधारे, कालवे, भूजल पुनर्भरण, पाण्याचा पुनर्वापर आणि औद्योगिक सांडपाण्यावर प्रक्रिया.
- सोपे : CSR म्हणजे समाजासाठी काम.
- मध्यम : नफा 20 कोटी → 2% = 0.4 कोटी.
- परीक्षेसाठी : औद्योगिक सांडपाण्यावर प्रक्रिया का?
4 प्रकारचे प्रदूषण, कायदे, CPCB. CSR = 5 कोटींवरील नफ्याचे 2%. पाणी वाचवा व प्रक्रिया करा.
CSR ऐच्छिक दान समजणे. मोठ्या नफ्यावर ते अपेक्षित असून करसवलत मिळते.
आठवणीची युक्ती : "नफा 5 कोटींवर → 2% समाजाला".
फरक ओळखा
| बाब | अर्थ |
|---|---|
| औद्योगिक प्रदूषण | हवा, पाणी, आवाज, जमीन |
| CPCB | केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ |
| CSR | 5 कोटींवरील नफ्याचे 2% |
सरावासाठी प्रश्न
- 1औद्योगिक प्रदूषण म्हणजे काय?
- 2प्रदूषणविरोधी एक कायदा सांगा.
- 3प्रदूषण कोणते मंडळ नियंत्रित करते?
- 4CSR म्हणजे काय?
- 5किती नफा खर्च करावा?
- 6जलसाक्षरता म्हणजे काय?
- 7नफा 50 कोटी रुपये. 2% CSR रक्कम काढा.
- 8उद्योग पाणी वाचवण्याचे दोन मार्ग?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उद्योगांमुळे हवा, पाणी, आवाज, जमीन प्रदूषण.
- 2पर्यावरण संरक्षण कायदा.
- 3केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ.
- 4समाज व पर्यावरणासाठी उद्योगाचे काम.
- 5किमान 2%.
- 6पाणी वाचवणे व व्यवस्थापन याची जाणीव.
- 750 × 2 ÷ 100 = 1 कोटी रुपये.
- 8पाण्याचा पुनर्वापर व सांडपाण्यावर प्रक्रिया.
झटपट उजळणी
- कच्चा माल → तयार माल (वाढीव मूल्यासह); दुय्यम व्यवसाय. घटक : कच्चा माल, पाणी, मजूर, वाहतूक, भांडवल, बाजारपेठ, ऊर्जा. जमशेदपूर : कच्चा माल आणि ऊर्जा.
- लघु, मध्यम आणि अवजड उद्योग; कृषी-आधारित : दुग्धव्यवसाय, फळ प्रक्रिया, गूळ, वस्त्रोद्योग, साखर.
- औद्योगिक वसाहती आणि MIDC (1 ऑगस्ट 1962) : विकेंद्रीकरण, सवलती. औद्योगिकीकरणाचे फायदे आणि तोटे.
- IT उद्योग : कुशल मनुष्यबळ, IT हब, सॉफ्टवेअर. सार्वजनिक उपक्रमांची संक्षिप्त रूपे : BHEL, BEL, HAL, ONGC, NTPC, SAIL, GAIL.
- औद्योगिक प्रदूषण आणि कायदे, CPCB. CSR : नफा 5 कोटींपेक्षा जास्त असेल तर नफ्याच्या 2%; कर सवलत. जल व्यवस्थापन.