जमीन वापराचा अर्थ आणि तो वेगवेगळा का असतो
घरात स्वयंपाकघर, बेडरूम, स्नानगृह प्रत्येकाची ठरलेली जागा असते. सगळे मिसळले तर फिरता येणार नाही. प्रदेशातील जमीनही अशीच ठरलेल्या वापरासाठी असते.
भूमी उपयोजन (land use) म्हणजे प्रदेशातील जमिनीचा ज्या कारणासाठी वापर होतो ते. ते भौगोलिक घटक आणि मानव यांच्या आंतरक्रियेचे फळ आहे.
नियम 1 : अर्थ आणि बदल — भूमी उपयोजन काळानुसार बदलते; मानवी गरजा वाढल्या तसे जमिनीचे उपयोगही वाढले. खनिजसमृद्ध जमीन खाणकामासाठी आणि सुपीक मैदाने शेतीसाठी वापरतात.
आकृतीत : आकृतीत घराची कृती : घराच्या प्रत्येक भागाला जशी ठरलेली जागा व उद्देश असतो, तसा प्रदेशाची जमीन ठरलेल्या उपयोगांसाठी वापरतात.
- सोपे : स्वयंपाकघराची ठरलेली जागा.
- मध्यम : कोळसा जमीन → खाणकाम; नदीचे मैदान → शेती.
- परीक्षेसाठी : भूमी उपयोजन काळानुसार का बदलते?
नियम 2 : फलक व चिठ्ठी कृती — फलक : व्यापारी, उद्योग, निवासी, वाहतूक, मोकळे मैदान, मनोरंजन, शेती, संस्था, मिश्र. दुकान, बँक, शाळा, बस स्थानक, चित्रपटगृह, हॉकी मैदान अशा चिठ्ठ्या योग्य फलकाशी जुळवतात.
आकृतीत : आकृतीत फलक व चिठ्ठी कृती : प्रत्येक चिठ्ठी (दुकान, बँक, शाळा, बस स्थानक, चित्रपटगृह, हॉकी मैदान) तिच्या भूमी उपयोजनाच्या फलकाशी (व्यापारी, वाहतूक, संस्था) जुळते.
- सोपे : दुकान → व्यापारी.
- मध्यम : बस स्थानक → वाहतूक; शाळा → संस्था.
- परीक्षेसाठी : हॉकी मैदान आणि चित्रपटगृह जुळवा.
नियम 3 : वेगवेगळे देश — प्रत्येक उपयोगाखालील जमिनीचे प्रमाण जमिनीची उपलब्धता, लोकसंख्या, गुणवत्ता व गरजा यांवर अवलंबून. जपान : जंगलाखाली जास्त, कायम शेतीखाली फार कमी. भारत : जंगल कमी, कायम शेती जास्त. जमिनीचे वर्ग : शेतीयोग्य, कायम शेती, जंगल, कायम कुरणे, इतर.
आकृतीत : आकृतीत देशानुसार भूमी उपयोजन वेगळे : जपानमध्ये जंगल जास्त व कायम शेती फार कमी, तर भारतात उलट (स्तंभ नमुना मूल्ये दाखवतात).
- सोपे : भारतात शेतजमीन जास्त.
- मध्यम : जपानमध्ये जंगल 68% असेल तर बाकी 100 − 68 = 32%.
- परीक्षेसाठी : देश वेगळे का?
भूमी उपयोजन = जमिनीचा उद्देश; काळाने बदलते; देशानुसार वेगळे.
भूमी उपयोजन कायमचे ठरलेले समजणे. गरजेनुसार बदलते.
आठवणीची युक्ती : "जमीन + गरज + काळ = उपयोग".
फरक ओळखा
| देश | जंगल | कायम शेती |
|---|---|---|
| जपान | जास्त | फार कमी |
| भारत | कमी | जास्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूमी उपयोजन म्हणजे काय?
- 2ते कशाचे फळ?
- 3खनिजसमृद्ध जमीन कशासाठी?
- 4सुपीक मैदाने कशासाठी?
- 5जास्त जंगल कोणत्या देशात : जपान की भारत?
- 6टक्केवारी ठरवणारे तीन घटक सांगा.
- 7प्रदेशात 40% शेती, 25% जंगल, 10% कुरण. "इतर" किती?
- 8घराचा आराखडा आणि भूमी नियोजन सारखे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमिनीचा वापर ज्या कारणासाठी होतो ते.
- 2भौगोलिक घटक व मानव यांच्या आंतरक्रियेचे.
- 3खाणकाम.
- 4शेती.
- 5जपान.
- 6जमिनीची उपलब्धता, लोकसंख्या, गरजा.
- 7100 − 75 = 25%.
- 8दोन्हींत प्रत्येक कामाला ठरलेली जागा असते.
ग्रामीण जमीन वापर
गावाभोवती शेते, तळे, चराऊ रान आणि थोडी घरे असतात. जमीन भरपूर आणि लोक कमी असल्याने सर्व पसरलेले असते.
ग्रामीण भूमी उपयोजन मुख्यतः शेती आणि कृषी-आधारित कामांचे असून त्यात कसणारी, पडीक, वन आणि चराऊ जमीन असते.
नियम 1 : वस्त्या — ग्रामीण भागात जमीन जास्त आणि लोकसंख्या कमी, म्हणून लोकसंख्या विरळ व निवासी क्षेत्र लहान. वस्त्या शेते व जंगलांजवळ; खाणकामगारांच्या खाणीजवळ आणि मच्छीमारांच्या समुद्रकिनाऱ्याजवळ.
आकृतीत : आकृतीत ग्रामीण वस्त्या शेते व जंगलांजवळ, खाणकामगारांच्या वस्त्या खाणींजवळ आणि मच्छीमारांच्या समुद्रकिनाऱ्याजवळ; लोकसंख्या विरळ.
- सोपे : मच्छीमार समुद्राजवळ राहतात.
- मध्यम : जास्त जमिनीवर थोडे लोक → विरळ.
- परीक्षेसाठी : ग्रामीण लोकसंख्या विरळ का?
नियम 2 : ग्रामीण जमिनीचे प्रकार — कसणारी जमीन (arable) : लागवडीखाली, सहसा वैयक्तिक मालकीची. पडीक जमीन (fallow) : सुपीकता परत मिळवण्यासाठी एक-दोन हंगाम तात्पुरती वापरली जात नाही. वन जमीन : मोठी झाडे, झुडपे, वेली, गवत असलेला सीमांकित भाग; जळाऊ लाकूड, डिंक, गवत मिळते. गायरान (grassland) : ग्रामपंचायत किंवा सरकारच्या मालकीचे, चरण्यासाठी, संपूर्ण गावाचे.
आकृतीत : आकृतीत ग्रामीण भूमी उपयोजन : कसणारी जमीन (लागवड, वैयक्तिक मालकी), पडीक (एक-दोन हंगाम विश्रांती), वन जमीन (जळाऊ लाकूड, डिंक, गवत) आणि गायरान (पंचायत/सरकार, चराई).
- सोपे : गायरान चरण्यासाठी.
- मध्यम : कसणारी जमीन खाजगी; गायरान गावाचे.
- परीक्षेसाठी : जमीन पडीक का ठेवतात?
आकृतीत : आकृतीत शेतकरी सुपीकता वाढवण्यासाठी जमिनीचा काही भाग एक-दोन हंगाम पडीक ठेवतो (येथे 15 नमुना भूखंडांपैकी 3 विश्रांतीत).
- सोपे : 15 पैकी 3 भूखंड विश्रांतीत.
- मध्यम : 3 ÷ 15 × 100 = 20% पडीक.
- परीक्षेसाठी : किती भूखंड कसले जातात?
कसणारी, पडीक, वन, गायरान. शेतांजवळ विरळ वस्त्या.
पडीक जमीन वाया गेली असे समजणे. ती सुपीकता परत मिळवण्यासाठी विश्रांती घेते.
आठवणीची युक्ती : "कसणारी = खाजगी; गायरान = गावाचे".
फरक ओळखा
| प्रकार | उपयोग | मालकी |
|---|---|---|
| कसणारी | पिके | वैयक्तिक |
| पडीक | 1–2 हंगाम विश्रांती | वैयक्तिक |
| वन | जळाऊ लाकूड, डिंक, गवत | सरकार |
| गायरान | चराई | पंचायत/सरकार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मुख्य ग्रामीण व्यवसाय?
- 2कसणारी जमीन म्हणजे काय?
- 3पडीक जमीन म्हणजे काय?
- 4वन जमीन काय देते?
- 5गायरानाचा मालक कोण?
- 6खाणकामगार कुठे राहतात?
- 7शेतात 20 भूखंड, 4 पडीक. किती टक्के पडीक?
- 8गायरान वैयक्तिक मालकीचे का नसते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेती.
- 2लागवडीखालील जमीन.
- 3तात्पुरती न वापरलेली शेतजमीन.
- 4जळाऊ लाकूड, डिंक, गवत.
- 5ग्रामपंचायत किंवा सरकार.
- 6खाणीजवळ.
- 74 ÷ 20 × 100 = 20%.
- 8गावातील सर्वांना चरण्यासाठी हवे असते.
शहरी जमीन वापर, उपनगरे आणि नियोजित शहरे
मोठ्या शहरातील बस स्थानक सकाळी 9 ला माणसे, वाहने, दुकानांनी भरलेले असते. जमीन इतकी कमी की प्रत्येक चौरस मीटरला काही काम हवे.
शहरी भूमी उपयोजन मर्यादित जमिनीचा जास्तीत जास्त वापर करते : निवासी, व्यापारी, वाहतूक, सार्वजनिक सेवा, मनोरंजन आणि मिश्र.
नियम 1 : शहरी उपयोजनाचे प्रकार — शहरी वस्त्या विसाव्या शतकात वाढल्या; जमीन मर्यादित म्हणून लोकसंख्या दाट. निवासी : घरे. व्यापारी : दुकाने, बँका, कार्यालये; त्यातून मध्यवर्ती व्यापार क्षेत्र (CBD), उदा. मुंबईतील फोर्ट किंवा BKC. वाहतूक : बस स्थानके, रेल्वे, मेट्रो, रस्ते, पेट्रोल पंप, आगार. सार्वजनिक सेवा : रुग्णालये, टपाल कार्यालये, पोलीस ठाणी, शाळा, महाविद्यालये. मनोरंजन : मैदाने, बागा, तरणतलाव, नाट्यगृहे. मिश्र : अनेक उपयोग एकत्र.
आकृतीत : आकृतीत भूमी उपयोजन नकाशांवर लाल रंग निवासी, निळा व्यापारी, पिवळा शेती आणि हिरवा जंगल दर्शवतो.
- सोपे : लाल = निवासी.
- मध्यम : निळा = व्यापारी; पिवळा = शेती.
- परीक्षेसाठी : चार नकाशा रंग सांगा.
नियम 2 : संक्रमण क्षेत्र आणि उपनगरे — संक्रमण क्षेत्र शहराची हद्द आणि खेडी यांच्या दरम्यान असते; तेथे ग्रामीण व शहरी उपयोजन मिसळलेले असते. काळाने ते शहरी होऊन उपनगरे बनते, उदा. मुंबईतील वांद्रे आणि भांडुप.
आकृतीत : आकृतीत शहराच्या मध्यभागी मध्यवर्ती व्यापार क्षेत्र (CBD) व भोवती निवासी क्षेत्र; शहर व खेडी यांतील संक्रमण क्षेत्र काळाने उपनगर बनते (उदा. वांद्रे, भांडुप).
- सोपे : CBD मध्यभागी.
- मध्यम : उपनगरे संक्रमण क्षेत्रातून वाढतात.
- परीक्षेसाठी : CBD मध्ये उद्योग कमी का?
नियम 3 : नियोजित शहरे — औद्योगिक क्रांतीनंतर शहरे अनियोजित वाढली. नियोजित शहर भूमी उपयोजन वाढीपूर्वीच ठरवते. उदाहरणे : सिंगापूर, सेऊल, झुरिच, वॉशिंग्टन डी.सी., ब्राझिलिया, चंदीगड आणि भुवनेश्वर.
आकृतीत : आकृतीत नियोजित शहरे (चंदीगड, ब्राझिलिया, सिंगापूर) वाढीपूर्वी भूमी उपयोजन ठरवतात, तर अनियोजित शहरे औद्योगिक क्रांतीनंतर अनियोजित वाढली.
- सोपे : चंदीगड नियोजित.
- मध्यम : दोन भारतीय नियोजित शहरे : चंदीगड, भुवनेश्वर.
- परीक्षेसाठी : नियोजित शहरे जास्त सुव्यवस्थित का?
शहरी : निवासी, व्यापारी (CBD), वाहतूक, सार्वजनिक सेवा, मनोरंजन, मिश्र. रंग : लाल, निळा, पिवळा, हिरवा.
उपनगरे दूरची खेडी समजणे. ती शहराच्या संक्रमण क्षेत्रातून वाढतात.
आठवणीची युक्ती : "लाल = राहणे, निळा = व्यापार, पिवळा = शेती, हिरवा = वन".
फरक ओळखा
| रंग | उपयोजन |
|---|---|
| लाल | निवासी |
| निळा | व्यापारी |
| पिवळा | शेती |
| हिरवा | वन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शहरी लोकसंख्या दाट का?
- 2CBD म्हणजे काय?
- 3मुंबईतील CBD चे उदाहरण द्या.
- 4दोन सार्वजनिक सेवा उपयोग द्या.
- 5नकाशावर जंगलासाठी रंग?
- 6संक्रमण क्षेत्र म्हणजे काय?
- 7शहर नकाशात 60 चौरस : 24 लाल, 12 निळे, 18 हिरवे. इतर किती?
- 8नियोजित शहरे कारखाने व घरे का मिसळत नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमीन मर्यादित आहे.
- 2मध्यवर्ती व्यापार क्षेत्र.
- 3फोर्ट किंवा BKC.
- 4रुग्णालये व शाळा.
- 5हिरवा.
- 6शहराची हद्द आणि खेडी यांतील मिश्र उपयोजनाचा भाग.
- 760 − (24 + 12 + 18) = 6.
- 8घरांजवळ प्रदूषण व आवाज टाळण्यासाठी.
जमिनीची मालकी : 7/12 उतारा आणि मिळकत पत्रिका
शाळा प्रवेशासाठी जन्म दाखला लागतो. तसेच जमिनीचाही एक कागद असतो जो मालक कोण ते दाखवतो.
सातबारा उतारा शेतजमिनीची नोंद ठेवतो; मिळकत पत्रिका शहरी बिगर-शेती जमिनीची नोंद ठेवते.
नियम 1 : सातबारा उतारा — मालकी खाजगी किंवा सार्वजनिक असू शकते; नोंदणी महसूल विभागाकडे. सातबारा उतारा म्हणजे गाव नमुना 7 व 12 यांचे एकत्रीकरण, जे गावचा तलाठी ठेवतो. तो जमिनीचा आरसा आहे : मालकी हक्क, कर्ज, मालकी हस्तांतरण, पिकांखालील क्षेत्र नोंदवतो. भोगवटादार वर्ग 1 : वंशपरंपरागत मालकी. भोगवटादार वर्ग 2 : अल्पभूधारक/भूमिहीनांना सरकारने दिलेली जमीन; विक्री/हस्तांतर जिल्हाधिकाऱ्यांच्या परवानगीनेच. आकारणी म्हणजे जमीन कर; इतर हक्क मध्ये सहधारक व कर्जस्थिती.
आकृतीत : आकृतीत जमिनीचा आरसा असलेला सातबारा उतारा मालकी हक्क, पिकांखालील क्षेत्र, आकारणी (कर) आणि इतर हक्क (सहधारक, कर्जे) नोंदवतो.
- सोपे : तलाठी गावचे नमुने ठेवतो.
- मध्यम : 7 व 12 हे दोन गाव नमुने.
- परीक्षेसाठी : सातबारा काय दाखवतो?
नियम 2 : मिळकत पत्रिका — मिळकत पत्रिका बिगर-शेती (शहरी) जमिनीची मालकी दाखवते : शहर सर्वेक्षण क्रमांक, भूखंड क्रमांक, कराची रक्कम, क्षेत्र आणि रस्ता हक्क. मालकी हक्क म्हणजे कायदेशीर मालकी; मालक जमिनीचा वापर ठरवतो.
आकृतीत : आकृतीत सातबारा उतारा शेतजमिनीसाठी (गाव नमुने, तलाठ्याकडे); मिळकत पत्रिका शहर सर्वेक्षण क्रमांकासह बिगर-शेती (शहरी) जमिनीची मालकी देते.
- सोपे : मिळकत पत्रिका शहरी भूखंडांसाठी.
- मध्यम : शेत → 7/12; शहरी भूखंड → मिळकत पत्रिका.
- परीक्षेसाठी : सातबारा व मिळकत पत्रिका यांची तुलना करा.
7/12 = शेतजमीन (तलाठी). मिळकत पत्रिका = शहरी जमीन.
वर्ग 2 जमीन मुक्त विकता येते असे समजणे. जिल्हाधिकाऱ्यांची परवानगी लागते.
आठवणीची युक्ती : "शेत = सातबारा; शहर = पत्रिका".
फरक ओळखा
| कागद | कशासाठी | कोणाकडे |
|---|---|---|
| सातबारा | शेतजमीन | तलाठी |
| मिळकत पत्रिका | शहरी जमीन | नगर भूमापन कार्यालय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जमिनीची नोंदणी कोणता विभाग करतो?
- 2सातबारा उतारा म्हणजे काय?
- 3गावात कोण ठेवतो?
- 4त्यात दोन नोंदी सांगा.
- 5भोगवटादार वर्ग 1 म्हणजे काय?
- 6वर्ग 2 जमीन विक्रीस परवानगी कोण देतो?
- 7शहरी भूखंडाची मालकी कोणता कागद सिद्ध करतो?
- 8सातबाराला जमिनीचा आरसा का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1महसूल विभाग.
- 2शेतजमिनीचे महसूल दस्तऐवज.
- 3तलाठी.
- 4मालकी व पिकांखालील क्षेत्र.
- 5वंशपरंपरागत मालकी.
- 6जिल्हाधिकारी.
- 7मिळकत पत्रिका.
- 8जमिनीवर न जाता पूर्ण माहिती दिसते.
जमीन वापरावर परिणाम करणारे घटक आणि काळानुसार बदल
नवा महामार्ग झाला की शहराजवळची शेतजमीन काही वर्षांत दुकाने आणि इमारतींमध्ये बदलते. जमिनीचे काय होते ते तिच्या भोवतालावर अवलंबून.
हवामान, माती, वाहतूक, धोरण असे घटक भूमी उपयोजन ठरवतात आणि ते काळानुसार बदलते.
नियम 1 : घटक — ग्रामीण : हवामान, माती, उताराचा प्रकार, सिंचन, नैसर्गिक संसाधने, सरकारी धोरण. शहरी : स्थान व स्थळ, नैसर्गिक संसाधने, गृहनिर्माण धोरण, वाहतूक मार्ग, उद्योग, व्यापार, मैदाने, मनोरंजन, सरकारी धोरण. नैसर्गिक संसाधने व धोरण दोन्हींवर परिणाम करतात.
आकृतीत : आकृतीत ग्रामीण घटक : हवामान, माती, उतार, सिंचन; शहरी घटक : स्थान व स्थळ, गृहनिर्माण धोरण, वाहतूक, उद्योग, व्यापार, मैदाने; दोन्ही : नैसर्गिक संसाधने व सरकारी धोरणे.
- सोपे : मातीचा ग्रामीण उपयोजनावर परिणाम.
- मध्यम : वाहतुकीचा शहरी उपयोजनावर जास्त परिणाम.
- परीक्षेसाठी : दोन्हींवर परिणाम करणारे घटक?
नियम 2 : काळानुसार बदल — शहरातील रोजगारामुळे मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाले, म्हणून तेथे जमिनीची उपलब्धता गंभीर प्रश्न आहे. मोंढा गावाच्या (तालुका हिंगणा, जिल्हा नागपूर) 2003, 2010 आणि 2017 च्या उपग्रह प्रतिमा बदलते भूमी उपयोजन दाखवतात. सार्वजनिक सेवा जमीन वाढत्या लोकसंख्येचा ताण कमी करते.
आकृतीत : आकृतीत मोंढा गावाच्या 2003, 2010 व 2017 च्या उपग्रह प्रतिमा काळानुसार बदलते भूमी उपयोजन दाखवतात (येथील चौरस आकृतीबद्ध : शेतजमिनीची जागा बांधकाम घेते).
- सोपे : 3 वर्षांच्या प्रतिमांची तुलना.
- मध्यम : 2017 − 2003 = 14 वर्षांचा बदल.
- परीक्षेसाठी : शहरांत जमीन कमी का?
ग्रामीण : हवामान, माती, उतार, पाणी. शहरी : स्थळ, वाहतूक, उद्योग. दोन्ही : संसाधने, धोरण.
फक्त निसर्ग उपयोजन ठरवतो असे समजणे. माणूस व धोरणही ठरवतात.
आठवणीची युक्ती : "ग्रामीण = निसर्ग; शहरी = सोयी".
फरक ओळखा
| क्षेत्र | मुख्य घटक |
|---|---|
| ग्रामीण | हवामान, माती, उतार, सिंचन |
| शहरी | स्थळ, गृहनिर्माण, वाहतूक, उद्योग |
| दोन्ही | संसाधने, धोरण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन ग्रामीण घटक सांगा.
- 2दोन शहरी घटक सांगा.
- 3दोन्हींवर परिणाम करणारे?
- 4लोक शहरांत का जातात?
- 5मोंढाच्या प्रतिमा काय दाखवतात?
- 6कोणती वर्षे तुलना?
- 7गावात 2003 मध्ये 100 हेक्टर शेती, 2017 मध्ये 70 हेक्टर. किती टक्के घट?
- 8शहरांत सार्वजनिक सेवा जमीन महत्त्वाची का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माती, सिंचन.
- 2वाहतूक, उद्योग.
- 3नैसर्गिक संसाधने व सरकारी धोरण.
- 4रोजगारासाठी.
- 5काळानुसार भूमी उपयोजनातील बदल.
- 62003, 2010 आणि 2017.
- 730 ÷ 100 × 100 = 30%.
- 8वाढत्या लोकसंख्येचा ताण कमी होतो.
झटपट उजळणी
- जमीन वापर = जमिनीचा ज्या उद्देशासाठी वापर होतो तो; भूगोल आणि मानव यांचा परिणाम; काळानुसार बदलतो. खनिज जमिनीवर खाणकाम, सुपीक मैदानांवर शेती. जपान : जंगल जास्त, कायम शेती कमी; भारत : उलट.
- ग्रामीण : कसण्यायोग्य, पडीक (1–2 हंगाम विश्रांती), वन (जळाऊ लाकूड, डिंक, गवत), गायरान (पंचायत किंवा सरकार, चराई). वस्त्या शेते, खाणी, समुद्र यांजवळ.
- शहरी : निवासी, व्यापारी (CBD – फोर्ट, BKC), वाहतूक, सार्वजनिक सुविधा, मनोरंजनात्मक, मिश्र. रंग : लाल, निळा, पिवळा, हिरवा. संक्रमण क्षेत्र → उपनगर (वांद्रे, भांडुप). नियोजित शहरे : चंदीगड, ब्राझिलिया इत्यादी.
- 7/12 उतारा (नमुने 7 आणि 12, तलाठी, महसूल विभाग) : मालकी, कर्जे, पिके, आकार, इतर हक्क; भोगवटादार वर्ग 1 आणि 2. मिळकत पत्रिका : शहरी बिगर शेती जमीन.
- घटक : ग्रामीण – हवामान, माती, उतार, सिंचन, संसाधने, धोरणे; शहरी – स्थान आणि स्थळ, गृहनिर्माण धोरण, वाहतूक, उद्योग, व्यापार, खेळाची मैदाने, संसाधने, धोरणे.