मृदा निर्मितीचे घटक
खडकाची भुकटी म्हणजे लगेच माती नाही. त्यात कुजलेला सेंद्रिय पदार्थ मिसळावा लागतो आणि त्याला खूप वेळ लागतो.
मृदा निर्मितीवर मूळ खडक, प्रदेशाचे हवामान, जैविक पदार्थ (ह्यूमस), जमिनीचा उतार आणि काळ हे घटक परिणाम करतात.
मुख्य कल्पना 1 : मूळ खडक आणि हवामान — खडकाची कठीणता आणि हवामान यांनुसार खडकाचे अपक्षरण होऊन त्याची भुकटी आणि नंतर मातीसारखा पदार्थ तयार होतो. महाराष्ट्राच्या पठारावरील बेसॉल्ट खडकापासून काळी (रेगूर) मृदा तयार होते; दक्षिण भारतातील ग्रॅनाइट-नाईस खडकांपासून लाल मृदा. हवामान अपक्षरणाची तीव्रता ठरवते. म्हणून एकच बेसॉल्ट खडक कोरड्या दख्खनमध्ये काळी मृदा आणि दमट पश्चिम सह्याद्रीत झिजून जांभी मृदा बनवतो.
मुख्य कल्पना 2 : जैविक पदार्थ (ह्यूमस) — खडकाची भुकटी म्हणजे मृदा नव्हे. तिच्यात जैविक पदार्थ मिसळावा लागतो. वनस्पती आणि प्राण्यांचे अवशेष, पालापाचोळा, मुळे पाण्यामुळे आणि सूक्ष्मजीवांमुळे कुजतात. तयार होणारा पदार्थ मातीत मिसळतो, त्याला ह्यूमस म्हणतात. ह्यूमस जास्त असेल तर मृदा सुपीक होते. गांडूळ खत आणि कंपोस्ट हे असेच तयार केले जातात.
मुख्य कल्पना 3 : काळ — मृदा निर्मिती नैसर्गिक आणि हळू प्रक्रिया आहे. वरच्या २.५ सेमी जाड थराला हजारो वर्षे लागतात, म्हणून मृदा अमूल्य आहे. जास्त पाऊस आणि जास्त तापमान असलेल्या प्रदेशात निर्मिती वेगाने होते; कमी तापमान आणि कमी पावसात जास्त वेळ लागतो. माती (earth) आणि मृदा (soil) एक नाहीत; मृदेत खडकाची भुकटी, कुजलेले पदार्थ आणि असंख्य सूक्ष्मजीव असतात, तो एक संपूर्ण परिसंस्था आहे.
- सोपे : बेसॉल्टपासून कोणती मृदा? — काळी (रेगूर).
- मध्यम : ह्यूमस म्हणजे? — कुजलेला जैविक पदार्थ.
- परीक्षा-प्रकार : २.५ सेमी थराला किती वेळ? — हजारो वर्षे.
आकृतीत : खडकापासून मृदेपर्यंत.
खडक + हवामान + ह्यूमस + काळ = मृदा.
खडकाची भुकटी म्हणजेच मृदा नाही; ह्यूमस मिसळल्याशिवाय ती मृदा होत नाही.
आठवणीची युक्ती : मूळ-हवा-जीव-उतार-काळ : पाच घटक.
फरक ओळखा
| खडक | हवामान | मृदा |
|---|---|---|
| बेसॉल्ट | कोरडे (दख्खन) | काळी |
| बेसॉल्ट | दमट (पश्चिम सह्याद्री) | जांभी |
| ग्रॅनाइट, नाईस | दक्षिण भारत | लाल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मृदा निर्मितीचे घटक कोणते?
- 2मूळ खडक मृदेवर कसा परिणाम करतो?
- 3एकाच खडकापासून वेगळी मृदा का तयार होते?
- 4ह्यूमस म्हणजे काय?
- 5खडकाची भुकटी मृदा का नाही?
- 6मृदा निर्मितीला किती वेळ लागतो?
- 7कोणत्या हवामानात मृदा निर्मिती वेगाने होते?
- 8माती आणि मृदा यांत फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मूळ खडक, हवामान, जैविक पदार्थ, उतार, काळ.
- 2खडकाच्या प्रकारानुसार मृदेचा रंग आणि गुणधर्म ठरतात.
- 3कारण हवामानानुसार अपक्षरण वेगळे होते.
- 4कुजलेला जैविक पदार्थ.
- 5तिच्यात जैविक पदार्थ मिसळलेला नसतो.
- 6हजारो वर्षे (२.५ सेमीसाठी).
- 7जास्त पाऊस आणि तापमान.
- 8मृदा परिसंस्था; माती कच्चा माल.
मृदा, वनस्पती आणि मानवी जीवन
कुंडीत फक्त पाणी घातलेल्या बियांची वाढ होत नाही, पण मातीत होते. म्हणजे मातीत वाढीसाठी काहीतरी असते.
मृदा वनस्पतींना आधार आणि पोषक द्रव्ये देते. म्हणून सुपीक मृदेच्या प्रदेशात वनस्पती भरपूर असते, आणि माणसाची वस्ती व शेती तेथे केंद्रित होते.
मुख्य कल्पना 1 : मृदा आणि वनस्पती — वनस्पतींच्या वाढीसाठी मृदा आवश्यक आहे; ती आधार देते. विषुववृत्तीय प्रदेशात मृदा सुपीक असल्याने वनस्पती भरपूर असते. वाळवंटात मृदा सुपीक नसल्याने वनस्पती विरळ असते आणि ध्रुवीय भागात मृदाच नसल्याने वनस्पती दिसत नाही. अनुकूल हवामान, पाणी आणि सूर्यप्रकाश पुरेसे नाहीत; सुपीक मृदाही हवी.
मुख्य कल्पना 2 : मृदा आणि माणूस — बी पेरल्यावर पीक येते हे माणसाला समजले आणि त्याने मृदा संसाधन म्हणून वापरली. नदीकाठची सुपीक मृदा जास्त उत्पादन देते हे कळल्यावर तो खोऱ्यांत गटाने राहू लागला आणि सिंधूसारख्या प्राचीन नदीखोरी संस्कृती उभ्या राहिल्या. वाढत्या लोकसंख्येसाठी जास्त अन्न पिकवण्याकरिता सुपीक जमिनीची शोधाशोध, खतांचा वापर आणि विक्रमी उत्पादन सुरू झाले.
मुख्य कल्पना 3 : पिके, आहार आणि विकास — मृदेनुसार पिके येतात. महाराष्ट्र पठारावरील रेगूर मृदेत ज्वारी आणि बाजरी, कोकण-केरळ-तमिळनाडू-कर्नाटकात भात, मध्य प्रदेशात निचरा चांगला असलेल्या मृदेत बटाटा. स्थानिक उत्पादनावर लोकांचा मुख्य आहार ठरतो. मृदा सुपीक नसेल तर अन्न आयात करावे लागते; सौदी अरेबिया, कतार, ओमान चीन, भारत आणि अमेरिकेकडून अन्न आयात करतात. सुपीक भागात वस्ती वाढते आणि नंतर कृषिआधारित उद्योग येतात, उदा. ऊस पिकवणाऱ्या भागात साखर कारखाने.
- सोपे : वाळवंटात वनस्पती विरळ का? — मृदा सुपीक नाही.
- मध्यम : सिंधू संस्कृती कोठे? — नदीखोऱ्यात.
- परीक्षा-प्रकार : रेगूर मृदेतील पिके? — ज्वारी, बाजरी.
आकृतीत : सुपीक मृदा विकासाचा पाया.
पाठ्यपुस्तकानुसार नदीकाठची सुपीक मृदा आणि पुरेसे पाणी यांमुळे माणूस नदीखोऱ्यांत स्थायिक झाला आणि सिंधू संस्कृतीसारख्या प्राचीन नदीखोरी संस्कृती उदयास आल्या. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
सुपीक मृदा → पीक → वस्ती → उद्योग.
चांगले हवामान असले तरी सुपीक मृदेशिवाय वनस्पती भरपूर वाढत नाही.
आठवणीची युक्ती : मृदा = अन्न = वस्ती.
फरक ओळखा
| प्रदेश | मृदा | वनस्पती |
|---|---|---|
| विषुववृत्तीय | सुपीक | भरपूर |
| वाळवंट | असुपीक | विरळ |
| ध्रुवीय | कमतरता | नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वनस्पतींसाठी मृदा आवश्यक का?
- 2विषुववृत्तीय प्रदेशात मृदा सुपीक का?
- 3वाळवंटात वनस्पती विरळ का?
- 4प्राचीन नदीखोरी संस्कृतींचा उदय कसा झाला?
- 5मृदेनुसार कोणती पिके येतात? उदाहरणे द्या.
- 6काही देशांना अन्न आयात का करावे लागते?
- 7सुपीक भागात कृषिआधारित उद्योग का वाढतात?
- 8खतांचा वापर का सुरू झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ती आधार आणि पोषक द्रव्ये देते.
- 2जास्त उष्णता आणि पावसामुळे मृदा निर्मिती वेगाने होते आणि सेंद्रिय पदार्थ भरपूर कुजतात.
- 3मृदा असुपीक असते.
- 4सुपीक मृदा आणि पाणी यांमुळे लोक वसले.
- 5ज्वारी-बाजरी रेगूर; भात कोकण; बटाटा म.प्र.
- 6त्यांची जमीन अन्न पिकवण्यास योग्य नाही.
- 7कच्चा माल जवळ उपलब्ध असतो.
- 8उत्पादन वाढवण्यासाठी.
महाराष्ट्रातील मृदेचे प्रकार
आपल्या गावातली माती कोकणातल्या मातीपेक्षा वेगळी दिसते. महाराष्ट्रात मातीचे पाच मुख्य प्रकार आहेत.
रंग, पोत, निर्मिती आणि थराची जाडी यांवरून महाराष्ट्राची मृदा पाच प्रकारांत विभागली आहे: भरड, रेगूर (काळी), जांभी, किनारपट्टीची गाळाची आणि पिवळसर तपकिरी.
मुख्य कल्पना 1 : भरड आणि रेगूर मृदा — भरड मृदा अपक्षरण आणि कमी पावसामुळे तयार होते; पठाराच्या पश्चिम भागातील अजिंठा, बालाघाट, महादेव डोंगरावर आढळते; ह्यूमस नगण्य. रेगूर (काळी) मृदा मध्यम पावसाच्या प्रदेशात नद्यांच्या खोऱ्यांत आणि गाळाच्या मैदानात आढळते. दख्खन पठाराच्या पश्चिम भागात गडद काळी आणि पूर्वेला (विदर्भ) मध्यम काळी; रंग काळा असला तरी सेंद्रिय घटक कमी.
मुख्य कल्पना 2 : जांभी आणि किनारपट्टीची गाळाची मृदा — सह्याद्रीच्या पश्चिमेला कोकण पट्ट्यात आणि पूर्व विदर्भात जांभी मृदा आढळते. अतिजास्त पावसात झिजलेले खडक वाहून जातात आणि मूळ खडक उघडा पडतो; त्यातील लोह हवेतील ऑक्सिजनशी क्रिया करून मृदेला तांबूस-नारिंगी रंग देते. कोकणातील नद्या लहान आणि वेगवान असल्याने त्यांच्या मुखाशी गाळ साचतो; पनवेल-उरण किनारा, धरमतर खाडी या भागात किनारपट्टीची गाळाची मृदा आढळते.
मुख्य कल्पना 3 : पिवळसर तपकिरी मृदा आणि GI मानांकन — अतिपावसाच्या भागात, चंद्रपूर, पूर्व भंडारा आणि सह्याद्रीच्या काही भागांत पिवळसर तपकिरी मृदा असते. ती फारशी सुपीक नाही, म्हणून शेतीसाठी कमी उपयुक्त. काही मृदा विशिष्ट पिकांसाठी उत्तम असते आणि त्या पिकाचे उत्पादन त्या भागाचे वैशिष्ट्य ठरते; अशा पिकांना भौगोलिक मानांकन (GI) मिळते. उदाहरणे: सिंधुदुर्गचा हापूस आंबा, बीडचे सीताफळ, नागपूरची संत्री.
- सोपे : सर्वाधिक क्षेत्रावर कोणती मृदा? — रेगूर (काळी).
- मध्यम : कोकणातील लोखंडयुक्त तांबूस मृदा? — जांभी.
- परीक्षा-प्रकार : GI मानांकनाचे उदाहरण? — नागपूरची संत्री.
आकृतीत : मृदेचे पाच प्रकार.
पाठ्यपुस्तकानुसार सिंधुदुर्गचा हापूस आंबा, बीड जिल्ह्यातील सीताफळ आणि नागपूरची संत्री यांना भौगोलिक मानांकन (GI) मिळाले आहे. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
काळी = मध्यम पाऊस; जांभी = अतिपाऊस.
काळी मृदा नेहमी सेंद्रिय पदार्थाने भरलेली नसते; तिच्यात सेंद्रिय घटक कमी असतात.
आठवणीची युक्ती : ५ प्रकार: भरड, काळी, जांभी, गाळ, पिवळसर तपकिरी.
फरक ओळखा
| मृदा | कोठे | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| भरड | अजिंठा, बालाघाट | ह्यूमस नगण्य |
| रेगूर | दख्खन, विदर्भ | काळी, सेंद्रिय कमी |
| जांभी | कोकण | तांबूस-नारिंगी |
| गाळाची | पनवेल-उरण | नदीमुखी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महाराष्ट्रातील मृदेचे पाच प्रकार सांगा.
- 2भरड मृदा कोठे आणि कशी तयार होते?
- 3रेगूर मृदेची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 4जांभी मृदेला तांबूस रंग का येतो?
- 5किनारपट्टीची गाळाची मृदा कशी तयार होते?
- 6पिवळसर तपकिरी मृदा शेतीला कमी उपयुक्त का?
- 7GI मानांकन म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- 8एकाच खडकापासून काळी आणि जांभी मृदा कशी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भरड, रेगूर, जांभी, किनारपट्टीची गाळाची, पिवळसर तपकिरी.
- 2पठाराच्या पश्चिमेकडील डोंगरांवर; अपक्षरण आणि कमी पाऊस.
- 3काळी; मध्यम पावसात; सेंद्रिय कमी.
- 4लोखंड हवेतील ऑक्सिजनशी क्रिया करते.
- 5लहान वेगवान नद्यांचा गाळ मुखाशी साचतो.
- 6ती फारशी सुपीक नाही.
- 7विशिष्ट पिकाला क्षेत्राचे वैशिष्ट्य म्हणून मिळणारा दर्जा; हापूस.
- 8हवामान वेगळे: कोरडे दख्खन व दमट सह्याद्री.
मृदेची धूप, ऱ्हास आणि संधारण
जोरदार पावसात शेताची वरची माती वाहून जाते. ती परत मिळवायला हजारो वर्षे लागतात.
वारा किंवा पाण्याने वरचा थर निघून जाणे म्हणजे मृदेची धूप. रसायनांच्या अतिवापराने किंवा अतिसिंचनाने मृदेचा दर्जा घसरणे म्हणजे मृदेचा ऱ्हास. धूप आणि ऱ्हास रोखण्याचे प्रयत्न म्हणजे मृदा संधारण.
मुख्य कल्पना 1 : धूप — वाहते पाणी, हवामान आणि भूपृष्ठाची विविधता ही धुपेची कारणे आहेत. वरचा थर निघून गेल्याने मृदेतील ह्यूमस आणि पोषक द्रव्ये जातात. जोराचे वारे आणि पाणी नियंत्रणाशिवाय मृदा वाहून नेतात.
मुख्य कल्पना 2 : ऱ्हास — जास्त उत्पादनासाठी रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि तणनाशके अतिप्रमाणात वापरली तर मृदा खराब होते. अतिसिंचनाने क्षार वर येतात आणि मृदा खारट व नापीक होते. रसायनांचे अंश अनेक वर्षे मृदेत राहतात, सूक्ष्मजीवांचे अस्तित्व धोक्यात येते, ह्यूमस कमी होतो आणि वनस्पतींना सूक्ष्म पोषक द्रव्ये मिळत नाहीत. मृदेचा pH बिघडला की ऱ्हासाचे लक्षण समजावे.
मुख्य कल्पना 3 : संधारण — बांध घालणे आणि त्यावर झाडे लावणे, तीव्र उतारावर दगडी बांध/गली प्लग उभारणे ही कामे मृदा आणि जलसंधारण विभाग करतो. झाडे वाऱ्याचा वेग कमी करतात आणि मुळे माती धरून ठेवतात. उतारावर सलग समतल चर (CCT) खणल्याने पाण्याचा वेग कमी होतो आणि पाणी जमिनीत मुरते. महाराष्ट्र शासनाच्या पाणलोट क्षेत्र विकासातून ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ योजना यशस्वी झाली आणि भूजल पातळी वाढली; अलीकडे जलयुक्त शिवार योजना सुरू झाली.
- सोपे : धूप म्हणजे? — वरचा थर वाहून जाणे.
- मध्यम : अतिसिंचनाचा परिणाम? — मृदा खारट होते.
- परीक्षा-प्रकार : CCT म्हणजे? — सलग समतल चर.
आकृतीत : धूप थांबवण्याचे उपाय.
पाठ्यपुस्तकानुसार महाराष्ट्र शासनाने पाणलोट क्षेत्र विकासातून ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ ही योजना राबवली आणि अलीकडे जलयुक्त शिवार योजना सुरू केली. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
धूप = जाते; ऱ्हास = बिघडते; संधारण = वाचवते.
जास्त खत टाकले म्हणजे जास्त सुपीकता असे नाही; अतिवापराने मृदा खराब होते.
आठवणीची युक्ती : झाडे + चर + बांध = मृदा वाचते.
फरक ओळखा
| मुद्दा | धूप | ऱ्हास |
|---|---|---|
| अर्थ | वरचा थर निघून जाणे | दर्जा घसरणे |
| कारण | वारा, पाणी | रसायने, अतिसिंचन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मृदेची धूप म्हणजे काय?
- 2धुपेची कारणे सांगा.
- 3मृदेचा ऱ्हास म्हणजे काय?
- 4अतिसिंचनामुळे मृदा खारट का होते?
- 5रसायनांच्या अतिवापराचे परिणाम सांगा.
- 6मृदा संधारणाचे उपाय लिहा.
- 7CCT मृदा आणि पाणी दोन्ही कसे वाचवतात?
- 8झाडे धूप कशी कमी करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वारा किंवा पाण्याने वरचा थर निघून जाणे.
- 2वाहते पाणी, हवामान, भूपृष्ठाची विविधता.
- 3मृदेचा दर्जा घसरणे.
- 4पाणी खालचे क्षार वर आणते.
- 5सूक्ष्मजीव कमी, ह्यूमस कमी, pH बिघडतो.
- 6बांध, वृक्षारोपण, CCT, गली प्लग.
- 7पाण्याचा वेग कमी करून ते जमिनीत मुरवतात.
- 8वाऱ्याचा वेग कमी आणि मुळांनी माती धरतात.