सूर्याचे आभासी भ्रमण
धावत्या गाडीतून झाडे मागे पळताना दिसतात, पण झाडे हलत नाहीत. तसेच सूर्य हलत नाही, आपली पृथ्वी हलते.
वर्षभरात सूर्य उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे सरकल्यासारखा दिसतो, त्याला सूर्याचे आभासी भ्रमण म्हणतात. खरे तर सूर्य कोठेही हलत नाही.
मुख्य कल्पना 1 : आभासी भ्रमण — सूर्योदयाची जागा रोज क्षितिजावर बदलत जाते आणि वर्षभरात ती उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे सरकल्यासारखी दिसते. प्रत्यक्षात सूर्य कोठेही सरकत नाही, म्हणून याला आभासी भ्रमण म्हणतात. पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि पृथ्वीच्या अक्षाचा कल हे या आभासाची दोन कारणे आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : दक्षिणायन आणि उत्तरायण — २१ जूनपासून २२ डिसेंबरपर्यंत सूर्योदयाची जागा सतत दक्षिणेकडे सरकत जाते; या कालावधीला दक्षिणायन म्हणतात. २२ डिसेंबरपासून २१ जूनपर्यंत सूर्य उत्तरेकडे सरकत जातो; या कालावधीला उत्तरायण म्हणतात.
मुख्य कल्पना 3 : दोन प्रकारचे आभासी भ्रमण — विज्ञानात सूर्याचे पूर्व-पश्चिम दैनिक आभासी भ्रमण शिकतो; ते पृथ्वीच्या परिवलनामुळे असते. भूगोलात उत्तर-दक्षिण वार्षिक आभासी भ्रमण पाहतो; ते पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे आणि अक्षाच्या कलामुळे असते. दोन्हीत सूर्य फक्त हलल्यासारखा दिसतो, प्रत्यक्ष हलत नाही. ऋतू फक्त उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धांच्या संदर्भातच होतात.
- सोपे : दक्षिणायन केव्हा? — २१ जून ते २२ डिसेंबर.
- मध्यम : उत्तरायण केव्हा? — २२ डिसेंबर ते २१ जून.
- परीक्षा-प्रकार : दैनिक आभासी भ्रमणाचे कारण? — परिवलन.
आकृतीत : वर्षभरात सूर्याची आभासी जागा.
२१ जून → द; २२ डिसें → उ.
सूर्य वर्षभर प्रत्यक्ष उत्तर-दक्षिण फिरतो असे नाही; तो फक्त तसा दिसतो.
आठवणीची युक्ती : दक्षिणायन = जून→डिसें; उत्तरायण = डिसें→जून.
फरक ओळखा
| कालावधी | नाव | सूर्याची दिशा |
|---|---|---|
| २१ जून ते २२ डिसेंबर | दक्षिणायन | दक्षिणेकडे |
| २२ डिसेंबर ते २१ जून | उत्तरायण | उत्तरेकडे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्याचे आभासी भ्रमण म्हणजे काय?
- 2आभासी भ्रमणाची दोन कारणे कोणती?
- 3दक्षिणायन म्हणजे काय?
- 4उत्तरायण म्हणजे काय?
- 5दैनिक आणि वार्षिक आभासी भ्रमणातील फरक सांगा.
- 6२२ डिसेंबरनंतर सूर्योदयाची जागा कोणत्या दिशेला सरकेल?
- 7सूर्य खरोखर हलतो का? स्पष्ट करा.
- 8ऋतू कोणत्या भागात होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वर्षभरात सूर्य उत्तरेकडे/दक्षिणेकडे सरकल्यासारखा दिसणे.
- 2पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि अक्षाचा कल.
- 3२१ जून ते २२ डिसेंबर, सूर्य दक्षिणेकडे.
- 4२२ डिसेंबर ते २१ जून, सूर्य उत्तरेकडे.
- 5दैनिक = पूर्व-पश्चिम, परिवलनामुळे; वार्षिक = उत्तर-दक्षिण, परिभ्रमण आणि कलामुळे.
- 6उत्तरेकडे.
- 7नाही; तो फक्त हलल्यासारखा दिसतो.
- 8उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धांत.
सूर्यनीच, सूर्योच्च, विषुवदिन आणि अयनदिन
शर्यतीच्या मैदानाभोवती धावताना एका बाजूला आपण उभ्या असलेल्या मित्राजवळ असतो, दुसरीकडे दूर. पृथ्वी सूर्यापासून कधी जवळ, कधी दूर असते.
पृथ्वी सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरते. सूर्यनीच म्हणजे सर्वांत जवळची स्थिती आणि सूर्योच्च म्हणजे सर्वांत दूरची. विषुवदिनी दिवस-रात्र सारखी असते आणि अयनदिनी सूर्यकिरणे कर्कवृत्त किंवा मकरवृत्तावर लंब पडतात.
मुख्य कल्पना 1 : सूर्यनीच आणि सूर्योच्च — पृथ्वीची कक्षा लंबवर्तुळाकार असून सूर्य दोन केंद्रांपैकी एकावर आहे. म्हणून अंतर सारखे राहत नाही. जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यात पृथ्वी सूर्याच्या सर्वांत जवळ असते (सूर्यनीच, सुमारे १४७ दशलक्ष किमी); जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात सर्वांत दूर असते (सूर्योच्च, सुमारे १५२ दशलक्ष किमी). अंतरातील फरक फार नसल्याने त्याचा ऋतूंवर परिणाम होत नाही. ऋतू पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे आणि अक्षाच्या कलामुळे होतात.
मुख्य कल्पना 2 : विषुवदिन — परिभ्रमण करताना पृथ्वीला वर्षातून दोन दिवस विषुववृत्तावर सूर्याचे लंब किरण मिळतात. हे दिवस २१ मार्च आणि २३ सप्टेंबर. तेव्हा दोन्ही ध्रुव सूर्यापासून सारख्या अंतरावर असतात आणि प्रकाशवृत्त सर्व अक्षवृत्तांना दोन समान भागांत विभागते, म्हणून सर्वत्र दिवस-रात्र सारख्या (१२-१२ तास) असतात. या स्थितीला विषुवदिन म्हणतात. २१ मार्च वसंत विषुव आणि २३ सप्टेंबर शरद विषुव. विषुव किंवा अयन तारखा एखाद्या दिवसाने बदलू शकतात.
मुख्य कल्पना 3 : अयनदिन — जेव्हा एखाद्या गोलार्धाचा ध्रुव सूर्याकडे सर्वाधिक झुकलेला असतो तेव्हा त्या गोलार्धातील २३°३०′ चे अक्षवृत्त लंब किरणे मिळवते. २१ जूनला कर्कवृत्तावर आणि २२ डिसेंबरला मकरवृत्तावर किरणे लंब पडतात; हे दोन दिवस अयनदिन. कर्कवृत्त आणि उत्तर ध्रुव किंवा मकरवृत्त आणि दक्षिण ध्रुव यांच्या दरम्यानच्या कोणत्याही अक्षवृत्तावर सूर्यकिरणे कधीही लंब पडत नाहीत.
- सोपे : सूर्यनीच केव्हा? — जानेवारीचा पहिला आठवडा.
- मध्यम : विषुवदिन कोणते? — २१ मार्च, २३ सप्टेंबर.
- परीक्षा-प्रकार : २१ जूनला लंब किरणे कोठे? — कर्कवृत्तावर.
आकृतीत : लंब किरणे वर्षभर कोठे.
२१ मा, २१ जू, २३ सप्टें, २२ डिसें = वि-अ-वि-अ.
अंतरामुळे ऋतू होतात असे नाही; कारण अक्षाचा कल आणि परिभ्रमण आहे.
आठवणीची युक्ती : विषुव = बरोबर १२-१२; अयन = कर्क/मकर.
फरक ओळखा
| दिवस | लंब किरणे | नाव |
|---|---|---|
| २१ मार्च | विषुववृत्त | वसंत विषुव |
| २१ जून | कर्कवृत्त | अयनदिन |
| २३ सप्टेंबर | विषुववृत्त | शरद विषुव |
| २२ डिसेंबर | मकरवृत्त | अयनदिन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्यनीच म्हणजे काय?
- 2सूर्योच्च म्हणजे काय?
- 3या अंतरबदलाचा ऋतूंवर परिणाम का होत नाही?
- 4विषुवदिन म्हणजे काय? तारखा लिहा.
- 5अयनदिन म्हणजे काय? तारखा लिहा.
- 6विषुवदिनी सर्वत्र दिवस-रात्र सारखी का असते?
- 7कर्कवृत्ताच्या उत्तरेला कधीही लंब किरणे का पडत नाहीत?
- 8२२ डिसेंबरला लंब किरणे कोठे पडतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वी सूर्याच्या सर्वांत जवळ असण्याची स्थिती (जानेवारी).
- 2पृथ्वी सूर्यापासून सर्वांत दूर असण्याची स्थिती (जुलै).
- 3कारण अंतरातील फरक फार नाही.
- 4दिवस-रात्र सारख्या असतात; २१ मार्च, २३ सप्टेंबर.
- 5कर्क/मकरवृत्तावर लंब किरणे; २१ जून, २२ डिसेंबर.
- 6कारण प्रकाशवृत्त सर्व अक्षवृत्तांना समान विभागते.
- 7कारण पृथ्वीचा अक्ष २३°३०′ झुकलेला आहे.
- 8मकरवृत्तावर.
दिवसाची लांबी आणि ध्रुवीय प्रदेश
उन्हाळ्यात आपल्याकडे दिवस मोठा आणि हिवाळ्यात लहान. तीच गोष्ट ध्रुवाजवळ खूप मोठ्या प्रमाणात दिसते, तेथे सूर्य काही महिने मावळतच नाही.
२१ जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वांत मोठा दिवस आणि २२ डिसेंबर सर्वांत लहान. आर्क्टिक वृत्तापासून उत्तर ध्रुवापर्यंत सूर्य २४ तास किंवा जास्त काळ दिसतो; विषुववृत्तावर दिवस-रात्र वर्षभर सारख्या असतात.
मुख्य कल्पना 1 : सर्वांत मोठा आणि लहान दिवस — २१ जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वांत मोठा दिवस आणि सर्वांत लहान रात्र. २२ डिसेंबर हा दक्षिण गोलार्धातील सर्वांत मोठा दिवस आणि सर्वांत लहान रात्र; तोच उत्तर गोलार्धातील सर्वांत लहान दिवस. २१ जूनच्या दिवशी उत्तर गोलार्धाला सर्वांत जास्त सूर्यप्रकाश मिळतो. विषुववृत्तावर वर्षभर दिवस आणि रात्र प्रत्येकी १२ तास असतात.
मुख्य कल्पना 2 : ध्रुवीय प्रदेश — आर्क्टिक वृत्तापासून उत्तर ध्रुवापर्यंत सूर्य २४ तास किंवा जास्त काळ दिसतो. उत्तर ध्रुवावर २२ मार्च ते २३ सप्टेंबर, म्हणजे सहा महिने, सूर्य आकाशात दिसतो. अंटार्क्टिक वृत्त आणि दक्षिण ध्रुव यांच्यादरम्यान २३ सप्टेंबर ते २१ मार्च असेच घडते. नॉर्वेमध्ये उन्हाळ्यात ‘मध्यरात्रीचा सूर्य’ दिसतो.
मुख्य कल्पना 3 : ऋतू म्हणजे काय? — ऋतू सूर्यप्रकाशाचा कालावधी, विषुवदिन आणि अयनदिन यांवरून ठरतात. विषुववृत्तीय प्रदेशात ऋतूंत बदल होत नाही म्हणून तेथील हवामान वर्षभर जवळपास बदलत नाही. विषुववृत्ताच्या दोन्ही बाजूंच्या भागात उन्हाळे आणि हिवाळे एकामागून एक येतात. वर्षात ऋतू एकामागून एक येण्याला ऋतुचक्र म्हणतात. पृथ्वीवर साधारणपणे उन्हाळा आणि हिवाळा हे दोन ऋतू असतात, पण काही ठिकाणी चार मानले जातात.
- सोपे : उत्तर गोलार्धात सर्वांत मोठा दिवस? — २१ जून.
- मध्यम : उत्तर ध्रुवावर सूर्य किती काळ दिसतो? — सहा महिने.
- परीक्षा-प्रकार : विषुववृत्तावर दिवस किती तासांचा? — १२ तासांचा.
आकृतीत : दिवसाची लांबी कोठे कशी असते.
पाठ्यपुस्तकानुसार २१ जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वांत मोठा दिवस आहे आणि २२ डिसेंबर हा सर्वांत लहान; नॉर्वेमध्ये उन्हाळ्यात ‘मध्यरात्रीचा सूर्य’ दिसतो. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
जूनचे उन्हाळे उत्तरेला, डिसेंबरचे दक्षिणेला.
विषुववृत्तावर ऋतू बदलत नाहीत म्हणून तेथे हवामान बदलत नाही असा अर्थ नाही; ते फारसे बदलत नाही इतकेच.
आठवणीची युक्ती : ध्रुव = ६ महिने दिवस, ६ महिने रात्र.
फरक ओळखा
| ठिकाण | दिवस-रात्र | ऋतू |
|---|---|---|
| विषुववृत्त | वर्षभर १२-१२ तास | बदल नाही |
| कर्क-मकर दरम्यान ते ध्रुव | बदलत जाते | उन्हाळा-हिवाळा |
| ध्रुव | सहा महिने दिवस/रात्र | तीव्र फरक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उत्तर गोलार्धातील सर्वांत मोठा आणि सर्वांत लहान दिवस कोणता?
- 2विषुववृत्तावर दिवस-रात्र कशी असते?
- 3उत्तर ध्रुवावर सूर्य किती काळ दिसतो?
- 4अंटार्क्टिक वृत्त ते दक्षिण ध्रुवात सूर्य २४ तासांपेक्षा जास्त कधी दिसतो?
- 5ऋतुचक्र म्हणजे काय?
- 6विषुववृत्तीय प्रदेशात ऋतूत बदल का होत नाही?
- 7ऑस्ट्रेलियात क्रिकेट कोणत्या ऋतूत खेळले जाते आणि का?
- 8२१ जून आणि २२ डिसेंबरची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1२१ जून सर्वांत मोठा; २२ डिसेंबर सर्वांत लहान.
- 2वर्षभर प्रत्येकी १२ तास.
- 3२२ मार्च ते २३ सप्टेंबर, सहा महिने.
- 4२३ सप्टेंबर ते २१ मार्च.
- 5एका वर्षात ऋतू एकामागून एक येणे.
- 6कारण तेथे सूर्यप्रकाशाचा कालावधी वर्षभर जवळपास सारखा असतो.
- 7डिसेंबर ते मार्च; तेव्हा दक्षिण गोलार्धात उन्हाळा असतो.
- 8२१ जून = उ. गोलार्धात मोठा दिवस; २२ डिसेंबर = लहान दिवस.
ऋतुचक्र आणि सजीवसृष्टी
हिवाळ्यात आपण स्वेटर घालतो, पक्षी दूरच्या प्रदेशात जातात आणि शेतात वेगळी पिके येतात. ऋतूंचा सर्व सजीवांवर परिणाम होतो.
पृथ्वीचा अक्ष कललेला असल्यामुळे ऋतू आणि विविधता निर्माण होते. ऋतुचक्राचा सजीवसृष्टीवर, शेतीवर आणि पक्ष्यांच्या स्थलांतरावर परिणाम होतो.
मुख्य कल्पना 1 : अक्षाचा कल नसता तर — पृथ्वीचा अक्ष कललेला नसता तर वर्षभर सगळीकडे एकसारखे हवामान राहिले असते आणि ऋतू झाले नसते. प्रत्येक अक्षवृत्तावर एकच प्रकारचे हवामान राहिले असते. अक्षाच्या कलामुळेच ऋतू, बदल आणि विविधता निर्माण होते.
मुख्य कल्पना 2 : ऋतू आणि सजीव — ६६°३०′ ते ९०° दरम्यानच्या प्रदेशांतही वर्षाच्या काही काळात मिळणाऱ्या सौम्य सूर्यप्रकाशामुळे काही वनस्पती आणि प्राणी असतात. अंटार्क्टिकमध्ये पेंग्विन, सील आणि वॉलरस आढळतात; उत्तर ध्रुवीय प्रदेशात रेनडिअर, ध्रुवीय अस्वले आणि आर्क्टिक कोल्हे. तेथील लोकही परिस्थितीशी जुळवून घेतात. अतिशय थंडीत अन्न कमी झाल्याने अनेक पक्षी-प्राणी तात्पुरते स्थलांतर करतात. वृक्षांना ठराविक ऋतूत फळे येतात आणि शेतीचे हंगामही स्थानिक हवामानावर अवलंबून असतात.
मुख्य कल्पना 3 : भारतातील चार ऋतू — हवेतील बदल, बाष्प, वारे आणि पर्जन्य यांचाही ऋतूंवर परिणाम होतो. भारतात ठराविक काळात पाऊस पडतो, म्हणून आपण उन्हाळा, पावसाळा, परतीचा मान्सून आणि हिवाळा असे चार ऋतू मानतो. युरोप आणि उत्तर अमेरिकेत उन्हाळा, शरद, हिवाळा आणि वसंत असे चार ऋतू असतात.
- सोपे : ध्रुवीय अस्वले कोठे आढळतात? — उत्तर ध्रुवीय प्रदेशात.
- मध्यम : पेंग्विन कोठे आढळतात? — अंटार्क्टिकमध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : भारतात ऋतू किती मानतात? — चार.
आकृतीत : अक्षाचा कल आणि सजीव.
आर्क्टिक टर्न पक्षी उत्तर ध्रुवावर थंडी वाढली की दक्षिणेकडे जातो आणि उत्तर गोलार्धात उन्हाळा आला की परत उत्तरेकडे येतो; पुस्तकानुसार तो वर्षात सुमारे ७०,००० किमी प्रवास करतो. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
कल = ऋतू = सजीवांतील बदल.
सर्व प्राणी एकाच हवामानात जगू शकत नाहीत; प्रत्येकाला विशिष्ट अधिवास हवा असतो.
आठवणीची युक्ती : कल → ऋतू → स्थलांतर, शेती, अधिवास.
फरक ओळखा
| प्रदेश | प्राणी | कारण |
|---|---|---|
| अंटार्क्टिक | पेंग्विन, सील, वॉलरस | दक्षिण ध्रुवीय अधिवास |
| उत्तर ध्रुवीय | रेनडिअर, ध्रुवीय अस्वल | उत्तर ध्रुवीय अधिवास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीचा अक्ष कललेला नसता तर काय झाले असते?
- 2ऋतुचक्राचा सजीवांवर कसा परिणाम होतो?
- 3पेंग्विन उत्तर ध्रुवावर का आढळत नाहीत?
- 4पक्षी स्थलांतर का करतात?
- 5भारतात चार ऋतू कोणते मानतात?
- 6युरोपातील चार ऋतू सांगा.
- 7जम्मू-काश्मीरच्या हिवाळी आणि उन्हाळी राजधानीचे कारण तुम्हाला काय वाटते?
- 8ऋतूंचा शेतीवर कसा परिणाम होतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वर्षभर एकसारखे हवामान राहिले असते, ऋतू नसते.
- 2अन्न, स्थलांतर, फळधारणा, शेती हंगाम यांवर परिणाम होतो.
- 3कारण ते दक्षिण ध्रुवीय अधिवासात राहतात.
- 4थंडी आणि अन्नाची कमतरता म्हणून.
- 5उन्हाळा, पावसाळा, परतीचा मान्सून, हिवाळा.
- 6उन्हाळा, शरद, हिवाळा, वसंत.
- 7हिवाळ्यात जम्मूचे हवामान तुलनेने सौम्य असावे; श्रीनगर थंड असते.
- 8हवामानानुसार पिकांचे हंगाम ठरतात.