कृषीची व्याप्ती आणि पूरक व्यवसाय
शेतकऱ्याच्या घरी पिकांबरोबर कोंबड्या, शेळ्या, गाई आणि मधमाश्याही असतात. हे सगळे शेतीला जोडलेले व्यवसाय आहेत.
अन्न आणि कपड्यांसाठी वनस्पती आणि प्राण्यांचा वापर करणारे सर्व व्यवसाय कृषीत येतात. पिके घेणे हा मुख्य व्यवसाय आणि पशुपालन, कुक्कुटपालन, मधमाशीपालन, मत्स्यशेती इ. पूरक व्यवसाय आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : कृषीची व्याप्ती — कृषी हे मोठे क्षेत्र आहे. पिकांव्यतिरिक्त गुरे, शेळ्या-मेंढ्यांचे पालन, कोंबडीपालन, मधमाशीपालन, रेशीम किडे, फळबाग-फूलशेती, मत्स्यशेती, डुक्कर आणि एमूपालन हे सर्व कृषीत येतात. या व्यवसायांत माणसे, प्राणी आणि अवजारे वापरली जातात आणि आधुनिक तंत्रज्ञानही वापरले जाते. पूर्वी भटका माणूस जंगलातील अन्न गोळा करायचा; नंतर त्याने शेती शिकली आणि एकाच जागी राहून अनेक पूरक व्यवसाय सुरू केले.
मुख्य कल्पना 2 : प्राणी आधारित व्यवसाय — दुग्धव्यवसायात गाई, म्हशी, बैल पाळले जातात; आता तो व्यापारी झाला आहे. शेळी-मेंढीपालन डोंगराळ आणि अर्धशुष्क प्रदेशात होते; मेंढ्यांपासून लोकर आणि शेळ्यांपासून भारतात मुख्यतः मांस मिळते. कुक्कुटपालन घरगुती आणि व्यापारी प्रकारे होते; भारतात ते मोठ्या शहरांजवळ जास्त आहे कारण तेथे तयार बाजारपेठ असते. मधमाश्या मध आणि मेण देतात आणि फुलांच्या परागीभवनामुळे फळे व पिके वाढतात.
मुख्य कल्पना 3 : मत्स्यशेती, रेशीम, रोपवाटिका, हरितगृह — मत्स्यशेतीत शेततळ्यांत गोड्या पाण्यातील माशांची पिल्ले सोडतात आणि वैज्ञानिक पद्धतीने वाढवतात: वाम, रोहू, रावस, कोळंबी. रेशमाचे धागे कोशातून मिळतात; तुतीच्या पानांवर रेशीम किडे वाढतात आणि तुती एकदा लावली की किमान १५ वर्षे टिकते. फुलशेती, औषधी झाडे आणि फळझाडांसाठी चांगली रोपे लागतात म्हणून रोपवाटिका वाढल्या आहेत. हरितगृहात हवामान, उष्णता आणि आर्द्रतेवर नियंत्रण ठेवून लिली, जरबेरासारखी फुले घेतात आणि जास्तीत जास्त उत्पन्न मिळते.
- सोपे : कृषीचा मुख्य व्यवसाय? — पिके घेणे.
- मध्यम : मधमाश्यांमुळे कोणता फायदा? — परागीभवन.
- परीक्षा-प्रकार : हरितगृहात कशावर नियंत्रण? — हवामान, उष्णता, आर्द्रता.
आकृतीत : कृषी आणि पूरक व्यवसाय.
पिके मुख्य; बाकी सर्व पूरक.
कृषी म्हणजे फक्त पीक नाही; पशुपालन, मत्स्यशेती यांचाही त्यात समावेश आहे.
आठवणीची युक्ती : पीक + पशु + मासे + मधमाशी + फुले = कृषी.
फरक ओळखा
| व्यवसाय | उत्पादन | टीप |
|---|---|---|
| दुग्धव्यवसाय | दूध | व्यापारी झाला |
| मधमाशीपालन | मध, मेण | परागीभवन |
| मत्स्यशेती | मासे | शेततळे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कृषीमध्ये कोणकोणत्या व्यवसायांचा समावेश होतो?
- 2पूरक व्यवसाय म्हणजे काय?
- 3मधमाशीपालन कृषीसाठी महत्त्वाचे का?
- 4मत्स्यशेती कशी करतात?
- 5रोपवाटिका का वाढल्या आहेत?
- 6हरितगृह शेतीचे फायदे सांगा.
- 7भारतात कुक्कुटपालन शहराजवळ का असते?
- 8पूर्वीच्या आणि आजच्या शेतीत काय फरक झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पिके, पशुपालन, कुक्कुट, मधमाशी, मत्स्यशेती इ.
- 2मुख्य पीक व्यवसायाला जोडलेले इतर व्यवसाय.
- 3परागीभवनाने उत्पादन वाढते.
- 4शेततळ्यात गोड्या पाण्यातील माशांची पिल्ले सोडून.
- 5फुले, औषधी वनस्पती, फळबागांना चांगली रोपे हवीत.
- 6हवामान नियंत्रण, कमी कीड, जास्त उत्पन्न.
- 7कारण तेथे तयार बाजारपेठ मिळते.
- 8भटकेपणा सोडून एकाच जागी अनेक व्यवसाय सुरू झाले.
निर्वाह आणि व्यापारी शेती
काही शेतकरी स्वतःच्या कुटुंबापुरते पिकवतात, तर काही बाजारात विकण्यासाठी पिकवतात. दोन्हींचे पद्धती वेगळ्या.
कुटुंबाच्या गरजेपुरते पिकवणे म्हणजे निर्वाह शेती (गहन आणि स्थलांतरित). विक्रीसाठी मोठ्या प्रमाणात पिकवणे म्हणजे व्यापारी शेती (विस्तृत धान्य शेती आणि मळे).
मुख्य कल्पना 1 : गहन शेती — कमी क्षेत्रातून जास्तीत जास्त उत्पादन घेणे हे गहन शेतीचे वैशिष्ट्य. लोकसंख्या जास्त किंवा जमीन कमी असल्याने दरडोई जमीन कमी असते. हा प्रकार मुख्यतः विकसनशील प्रदेशात दिसतो. उत्पादन कुटुंबाच्या गरजेइतकेच मिळते आणि शेतकरी व कुटुंब पूर्णतः शेतीवर अवलंबून असते. बहुधा प्राण्यांची ऊर्जा वापरतात आणि धान्याबरोबर काही भाज्याही पिकवतात. एकाच शेतात वर्षानुवर्षे शेती केली जाते.
मुख्य कल्पना 2 : स्थलांतरित शेती — उष्ण कटिबंधातील घनदाट जंगल किंवा डोंगराळ भागात ही आदिम शेती चालते. शेतकरी जंगलातील जमीन निवडतो, झाडे तोडतो, वाळल्यावर जाळतो आणि राख मातीत मिसळल्याने ती खत बनते. पावसाआधी पेरणी आणि कापणी होते. उत्पादन पुरेसे नसल्याने शिकार, मासेमारी आणि कंदमुळे गोळा करणे चालते. पडीक काळ पीक काळापेक्षा मोठा असतो आणि दोन-तीन वर्षांनी जमिनीची उत्पादकता घटल्यावर दुसरी जमीन निवडली जाते.
मुख्य कल्पना 3 : विस्तृत धान्य शेती आणि मळे — विस्तृत धान्य शेतीत शेताचा आकार २०० हेक्टरपेक्षा जास्त; लोकसंख्या विरळ असल्याने ट्रॅक्टर आणि यंत्रे वापरली जातात, फवारणी हेलिकॉप्टर किंवा विमानाने. गहू किंवा मका यांसारखे एकच पीक घेतात; ही शेती समशीतोष्ण गवताळ प्रदेशात आहे आणि मोठे भांडवल लागते. दुष्काळ, कीड, टोळधाड आणि बाजारभाव ही अडचणी. मळ्यांची शेती ४० हेक्टर किंवा जास्त आकाराची, उष्ण कटिबंधातील डोंगराळ भागात; यंत्रे वापरता येत नसल्याने स्थानिक कामगार महत्त्वाचे. चहा, रबर, कॉफी, नारळ, कोको, मसाले अशी एकच व्यापारी पिके; धान्य नाही. ही शेती वसाहतकाळात सुरू होऊन पसरली.
- सोपे : कमी जमिनीतून जास्त उत्पादन? — गहन शेती.
- मध्यम : जाळून जमीन तयार करणे? — स्थलांतरित शेती.
- परीक्षा-प्रकार : चहा, कॉफी, रबर? — मळ्यांची शेती.
आकृतीत : निर्वाह आणि व्यापारी शेती.
गहन = थोडी जमीन; विस्तृत = प्रचंड जमीन.
मळ्यांच्या शेतीत धान्य पिकवत नाहीत; तेथे चहा-कॉफीसारखी व्यापारी पिके असतात.
आठवणीची युक्ती : २०० हेक्टर = विस्तृत; ४० हेक्टर = मळा.
फरक ओळखा
| प्रकार | क्षेत्र | पीक/टीप |
|---|---|---|
| गहन | लहान | कुटुंबापुरते |
| स्थलांतरित | जंगल जाळून | २-३ वर्षे |
| विस्तृत धान्य | >२०० हेक्टर | गहू, मका |
| मळा | ≥४० हेक्टर | चहा, रबर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शेतीचे मुख्य प्रकार सांगा.
- 2गहन शेतीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3स्थलांतरित शेती कशी केली जाते?
- 4स्थलांतरित शेतीत जमीन का बदलतात?
- 5विस्तृत धान्य शेतीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 6या शेतीला जास्त भांडवल का लागते?
- 7मळ्यांच्या शेतीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 8मळ्यांच्या शेतीला कुशल कामगार का लागतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1निर्वाह (गहन, स्थलांतरित) आणि व्यापारी (विस्तृत धान्य, मळे).
- 2कमी जमीन, जास्त उत्पादन, कुटुंबापुरते.
- 3जंगल तोडून जाळतात, राख खत; पावसाआधी पेरणी.
- 4२-३ वर्षांनी उत्पादकता घटते.
- 5>२०० हेक्टर, यंत्रे, एकपीक.
- 6यंत्रे, खते, गोदामे, वाहतूक यावर खर्च.
- 7४० हेक्टर, एकपीक, डोंगराळ, स्थानिक मनुष्यबळ.
- 8यंत्रे वापरता येत नाहीत; अनुभवी कामगार हवेत.
बाजारपेठी बागायती, फळ-फूल शेती, सेंद्रिय शेती आणि कृषी पर्यटन
शहराजवळ ताजा भाजीपाला रोज येतो, कारण शेतकरी शहराच्या जवळच भाज्या पिकवतात.
शहरांजवळ भाजीपाला पिकवणे म्हणजे बाजारपेठी बागायती (ट्रक फार्मिंग). फळे व फुलांची शेती म्हणजे फलोत्पादन/पुष्पोत्पादन. रासायनिक खते-कीटकनाशके न वापरता केलेली शेती म्हणजे सेंद्रिय शेती.
मुख्य कल्पना 1 : बाजारपेठी बागायती — शहरीकरण आणि शहरांतील तयार बाजारपेठ यामुळे ही आधुनिक शेती वाढली. शहरवासीयांच्या गरजेसाठी शहराच्या जवळ भाज्या आणि इतर पदार्थ पिकवतात. मागणी-पुरवठ्याचे तत्त्व लागू होते. जमीन लहान, सिंचन आणि खतांचा वापर, कमी गुंतवणूक आणि मनुष्यबळ. चांगल्या वाहतुकीवर अवलंबून; वेगवान वाहतुकीमुळे दर्जा आणि भाव ठरतो, म्हणून याला ट्रक फार्मिंग म्हणतात.
मुख्य कल्पना 2 : फळ-फूल शेती — फळे आणि फुलांची शेती हा बाजारपेठी बागायतीचा उपप्रकार आहे. आधुनिक आणि पारंपरिक पद्धती दोन्ही वापरतात; शेत लहान असते आणि प्रत्येक झाडाची काळजी घेतली जाते. सिंचन, खते, हरितगृह यांचा वापर करतात. लिली, जरबेरा, ट्यूलिप, डेलिया, शेवंती, झेंडू अशी फुले चांगला भाव देतात. आंबे, सीताफळ, द्राक्षे, केळी, डाळिंब, स्ट्रॉबेरी इ. फळे महाबळेश्वर, पाचगणी, पुणे, नागपूर, जळगाव, नाशिक येथे घेतात. भूमध्य सागरी हवामानातील फ्रान्स आणि इटली फलोत्पादनासाठी प्रसिद्ध.
मुख्य कल्पना 3 : सेंद्रिय शेती आणि कृषी पर्यटन — पिके जमिनीतील पोषक द्रव्ये वापरतात, म्हणून ती परत भरून काढावी लागतात. सेंद्रिय शेतीत पालापाचोळा जमिनीत कुजवतात, ताग किंवा धैंचा गाडून हिरवळीचे खत करतात, शेणखत, कंपोस्ट आणि सेंद्रिय कचऱ्यापासून गांडूळ खत वापरतात; कीड नियंत्रणासाठी कडुलिंबासारखी सेंद्रिय कीटकनाशके. रासायनिक खते-कीटकनाशके वापरत नाहीत आणि पीक उच्च दर्जाचे मिळते. कृषी पर्यटन हे पर्यटनातील नवे क्षेत्र आहे; शहरवासीय शेतकऱ्यांचे जीवन, ग्रामीण परंपरा आणि संस्कृती पाहायला येतात आणि शेतकऱ्याला व गावाला आर्थिक फायदा होतो.
- सोपे : ट्रक फार्मिंग म्हणजे? — शहराजवळची भाजीपाला शेती.
- मध्यम : सेंद्रिय शेतीत खत? — शेणखत, कंपोस्ट.
- परीक्षा-प्रकार : महाराष्ट्रात फळबागा? — नाशिक, जळगाव.
आकृतीत : शहरी मागणीमुळे बाजारपेठी बागायती.
शहर + वाहतूक = ट्रक फार्मिंग.
सेंद्रिय शेतीत रासायनिक खते वापरत नाहीत; फक्त नैसर्गिक खते वापरतात.
आठवणीची युक्ती : सेंद्रिय = शेणखत + कंपोस्ट + गांडूळ खत.
फरक ओळखा
| प्रकार | वैशिष्ट्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| बाजारपेठी बागायती | शहराजवळ, लहान शेत | भाजीपाला |
| फळ-फूल शेती | काळजीपूर्वक | आंबा, गुलाब |
| सेंद्रिय शेती | रसायने नाहीत | गांडूळ खत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बाजारपेठी बागायती म्हणजे काय?
- 2तिला ट्रक फार्मिंग का म्हणतात?
- 3फलोत्पादनाची काही उदाहरणे आणि ठिकाणे सांगा.
- 4सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?
- 5सेंद्रिय खते कशी तयार करतात?
- 6कृषी पर्यटनाचे फायदे सांगा.
- 7बाजारपेठी बागायतीला चांगली वाहतूक का लागते?
- 8शहरीकरणामुळे कोणती शेती वाढली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शहराजवळ भाजीपाला इ. पिकवण्याची शेती.
- 2वेगवान वाहतुकीवर अवलंबून असते.
- 3आंबा – जळगाव, द्राक्षे – नाशिक, संत्री – नागपूर.
- 4रासायनिक खते, कीटकनाशकांशिवाय केलेली शेती.
- 5शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीचे खत, गांडूळ खत.
- 6शेतकरी आणि गावाला आर्थिक लाभ.
- 7माल नाशवंत असल्याने लवकर विकावा लागतो.
- 8बाजारपेठी बागायती.
शेतमालाची विक्री व्यवस्था
भाजी बाजारात शेतकरी थेट विकतो की दलालामार्फत हे भाव ठरवते. योग्य बाजार व्यवस्था शेतकऱ्याला योग्य भाव देते.
शेतकऱ्याचा माल ग्राहकाला योग्य भावात आणि वेळेवर मिळावा यासाठी विक्री व्यवस्था लागते. भारतात तालुका पातळीवर कृषी उत्पन्न बाजार समित्या आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : विक्री व्यवस्था का हवी? — भारतात शेती मोठ्या क्षेत्रावर विखुरलेली आहे. सर्व शेतकरी संघटित नाहीत आणि बहुतेक आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल असल्याने स्वतः माल विकू शकत नाहीत. म्हणून तालुका पातळीवर कृषी उत्पन्न बाजार समित्या आहेत; शेतकरी माल आणतात आणि व्यापाऱ्यांना विकतात. शेतमाल नाशवंत असल्याने विक्रीची योग्य व्यवस्था हवी. शेतकरी संघटना आणि ग्राहक सोसायट्या दलालांकडून होणाऱ्या शोषणापासून शेतकऱ्यांचे संरक्षण करतात.
मुख्य कल्पना 2 : आधुनिक विक्री मार्ग — काही शेतमाल उद्योगांना थेट कच्चा माल म्हणून जातो. जागतिकीकरणामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठा सोप्या झाल्या आहेत. प्रगतिशील शेतकरी आधुनिक तंत्रज्ञान वापरतात आणि योग्य पॅकिंग करून माल विकतात. हॉटेल आणि मॉल्सनाही मोठ्या प्रमाणात शेतमाल लागतो. इंटरनेटवर जाहिरात करून शेतकरी स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात माल विकतात.
मुख्य कल्पना 3 : अनैसर्गिक पद्धतींचा धोका — काही वेळा माल लवकर मिळवण्यासाठी रसायने आणि कीटकनाशके अतिप्रमाणात वापरली जातात. त्यामुळे फळे-भाज्या ताज्या आणि आकर्षक दिसतात, पण आरोग्यास हानिकारक असतात आणि खरेदीनंतर फार टिकत नाहीत. म्हणून नैसर्गिकरीत्या पिकवलेला माल निवडणे आणि शेतीत पाण्याची नासाडी टाळणे महत्त्वाचे आहे.
- सोपे : तालुका पातळीवरील संस्था? — कृषी उत्पन्न बाजार समिती.
- मध्यम : शेतमाल का नाशवंत? — लवकर खराब होतो.
- परीक्षा-प्रकार : इंटरनेटचा फायदा? — मोठी बाजारपेठ.
आकृतीत : शेतकरी ते ग्राहक.
पाठ्यपुस्तकानुसार इस्रायल हा ताज्या शेतमालाचा मोठा निर्यातदार असून शेती तंत्रज्ञानात सर्वांत प्रगत आहे. प्रतिकूल हवामान, पाण्याचा तुटवडा आणि निम्म्याहून अधिक भूभाग उष्ण वाळवंट असूनही त्याने शेतीत मोठी झेप घेतली. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
नाशवंत माल = जलद आणि योग्य विक्री.
जास्त चकचकीत दिसणारे फळ नेहमीच चांगले नसते; कृत्रिमरीत्या पिकवलेले असू शकते.
आठवणीची युक्ती : समिती + संघटना = शोषण थांबते.
फरक ओळखा
| मार्ग | कोण | फायदा |
|---|---|---|
| बाजार समिती | शेतकरी-व्यापारी | सुरक्षित विक्री |
| उद्योग | कारखाने | थेट कच्चा माल |
| इंटरनेट | प्रगतिशील शेतकरी | मोठी बाजारपेठ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शेतमालाला विक्री व्यवस्था का हवी?
- 2कृषी उत्पन्न बाजार समितीचे कार्य सांगा.
- 3शेतकरी संघटना कशी मदत करतात?
- 4शेतमाल नाशवंत असल्याचा काय परिणाम?
- 5कृत्रिम पद्धतीने पिकवलेला माल का धोकादायक?
- 6जागतिकीकरणाचा शेतमालावर कसा परिणाम?
- 7इस्रायलच्या शेतीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 8शेतीतील पाण्याची नासाडी टाळण्याचे उपाय सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेती विखुरलेली; शेतकरी असंघटित व दुर्बल.
- 2शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांना जोडून विक्री करवते.
- 3शोषणापासून संरक्षण करतात.
- 4लवकर विक्रीची व्यवस्था हवी.
- 5आरोग्यास हानिकारक आणि कमी टिकणारा.
- 6आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठा सोप्या झाल्या.
- 7प्रगत तंत्रज्ञान; निर्यात; वाळवंटातही शेती.
- 8ठिबक सिंचन, तलाव, पाणी साठवणे इ.