वस्त्या का निर्माण होतात
आपण घर बांधताना पाणी, सुरक्षितता आणि रोजगार जवळ आहे का ते पाहतो. पूर्वीचे लोकही तसेच पाहायचे.
पाणी, अनुकूल हवामान आणि सुपीक जमीन यांसारख्या अनुकूल भौगोलिक परिस्थितीत मानवी वस्त्या वाढल्या. स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांवर अवलंबून व्यवसाय असलेल्या वस्त्यांना ग्रामीण वस्ती म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : अनुकूल परिस्थिती — पाण्याची उपलब्धता, पोषक हवामान आणि सुपीक जमीन असलेल्या ठिकाणी वस्त्या वाढल्या. सुरुवातीच्या वस्त्यांतील लोकांचे व्यवसाय स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांवर अवलंबून होते. त्यामुळे एकाच व्यवसायाच्या लोकांच्या स्वतंत्र वस्त्या निर्माण झाल्या.
मुख्य कल्पना 2 : व्यवसायानुसार वस्त्या — समुद्रकिनाऱ्यावरील लोक मासेमारी करतात; त्यांच्या वस्त्या कोळीवाडे बनल्या. जंगलात राहणारे आदिवासी जंगलातील उत्पादनावर जगतात आणि त्यांच्या वस्त्या आदिवासी पाडे. सुपीक जमिनीत शेती चालते आणि शेतकरी कुटुंबे शेतात किंवा शेताजवळ घरे बांधतात. अशा वस्त्या हळूहळू मोठ्या होतात.
मुख्य कल्पना 3 : ग्रामीण वस्ती — बहुसंख्य लोकांचे मूळ व्यवसाय नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित असलेल्या वस्तीला ग्रामीण वस्ती म्हणतात. शेती, मासेमारी हे असे व्यवसाय आहेत. मानवी इतिहासात स्थिर जीवनाचे पहिले पाऊल ग्रामीण वस्ती आहे. ग्रामीण वस्तीत विशिष्ट जीवनशैली जपली जाते आणि शहरांना रोजचे अन्न गावांतूनच मिळते.
- सोपे : मासेमारांची वस्ती? — कोळीवाडा.
- मध्यम : जंगलातील आदिवासींची वस्ती? — पाडा.
- परीक्षा-प्रकार : शहरांचे अन्न कोठून? — ग्रामीण वस्तीतून.
आकृतीत : अनुकूल परिस्थितीत वस्ती.
पाणी + जमीन + हवामान = वस्ती.
सर्व वस्त्या सारख्या नसतात; व्यवसायानुसार त्यांचे स्वरूप बदलते.
आठवणीची युक्ती : कोळीवाडा = मासेमारी; पाडा = जंगल.
फरक ओळखा
| वस्ती | व्यवसाय | स्थान |
|---|---|---|
| कोळीवाडा | मासेमारी | समुद्रकिनारा |
| आदिवासी पाडा | जंगल उत्पादने | जंगल |
| शेतकरी वस्ती | शेती | सुपीक जमीन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानवी वस्त्या कोठे वाढल्या?
- 2कोळीवाडा म्हणजे काय?
- 3आदिवासी पाडा कशाला म्हणतात?
- 4ग्रामीण वस्ती म्हणजे काय?
- 5शेतकरी शेताजवळ घर का बांधतात?
- 6ग्रामीण वस्ती स्थिर जीवनाचे पहिले पाऊल कसे?
- 7शहरांना अन्न कोण पुरवते?
- 8एकाच व्यवसायाच्या वेगळ्या वस्त्या का झाल्या?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पाणी, हवामान, सुपीक जमीन असलेल्या ठिकाणी.
- 2समुद्रकिनाऱ्यावरील मासेमारांची वस्ती.
- 3जंगलात राहणाऱ्या आदिवासींची वस्ती.
- 4नैसर्गिक संसाधन-आधारित व्यवसायांची वस्ती.
- 5वेळ आणि पैसा वाचतो.
- 6माणूस एका जागी स्थिर झाला.
- 7ग्रामीण वस्त्या.
- 8स्थानिक संसाधनांवर अवलंबित्वामुळे.
ग्रामीण ते नागरी वस्ती
गावात दुकाने, शाळा, दवाखाने वाढले की आजूबाजूचे लोक तेथे राहायला येतात आणि गाव हळूहळू शहर बनते.
गावात दुय्यम आणि तृतीयक व्यवसाय वाढले की प्राथमिक व्यवसायातील लोकांचे प्रमाण कमी होते आणि ग्रामीण वस्तीचे नागरी वस्तीत रूपांतर होते. खूप मोठे नागरी क्षेत्र महानगर बनते.
मुख्य कल्पना 1 : रूपांतराची प्रक्रिया — कालांतराने ग्रामीण वस्तीत पूरक व्यवसाय वाढतात. आजूबाजूचे लोक स्थलांतर करून तेथे येतात आणि लोकसंख्या वाढते. घरे बांधली जातात आणि वाढत्या लोकसंख्येसाठी सोयी तयार होतात. दुय्यम आणि तृतीयक व्यवसायांना महत्त्व येते. प्राथमिक व्यवसायातील लोकांचे प्रमाण कमी होते आणि वस्ती नागरी होते.
मुख्य कल्पना 2 : नागरीकरणाची कारणे — धार्मिक, ऐतिहासिक, व्यापारी, शैक्षणिक आणि प्रशासकीय कारणांमुळे तसेच पर्यटनामुळे मूळ वस्ती नागरी बनू शकते. लोकसंख्या आणि आवश्यक सुविधा मोठ्या प्रमाणात वाढल्या तर नागरी भागाचे महानगरात रूपांतर होते. नागरी वस्तीतील जीवन अधिक गतिमान असते आणि ग्रामीण-नागरी वस्त्यांचे आर्थिक संबंध मोठ्या प्रमाणात असतात.
मुख्य कल्पना 3 : आधुनिकीकरण — विज्ञान आणि तंत्रज्ञानामुळे माणसाने घरबांधणीत प्रगती केली आणि गगनचुंबी इमारती बांधल्या. आधुनिकीकरणामुळे ग्रामीण आणि नागरी दोन्ही वस्त्यांत बदल होतात. आपली वस्ती कोणत्या प्रकारची आहे, भारतातील महानगरे कोणती हे स्वतःच तपासा.
- सोपे : कोणते व्यवसाय वाढल्यावर गाव शहर होते? — दुय्यम, तृतीयक.
- मध्यम : नागरीकरणाची एक कारण? — शिक्षण/व्यापार/पर्यटन.
- परीक्षा-प्रकार : सर्वांत मोठे नागरी क्षेत्र? — महानगर.
आकृतीत : ग्रामीण ते महानगर.
प्राथमिक ↓, दुय्यम-तृतीयक ↑ = नागरी.
ग्रामीण वस्ती नेहमी लहानच राहते असे नाही; ती वाढून नागरी होऊ शकते.
आठवणीची युक्ती : गाव → शहर → महानगर.
फरक ओळखा
| मुद्दा | ग्रामीण | नागरी |
|---|---|---|
| मुख्य व्यवसाय | प्राथमिक | दुय्यम, तृतीयक |
| जीवन | स्थिर | गतिमान |
| अन्न | पुरवते | मागणी करते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ग्रामीण वस्तीचे नागरी वस्तीत रूपांतर कसे होते?
- 2नागरीकरणाची कारणे सांगा.
- 3महानगर कसे तयार होते?
- 4ग्रामीण आणि नागरी वस्तीतील फरक सांगा.
- 5नागरी जीवन अधिक गतिमान का?
- 6ग्रामीण-नागरी वस्त्यांचे आर्थिक संबंध कोणते?
- 7भारतातील दोन महानगरांची नावे लिहा.
- 8आधुनिकीकरणाचा वस्त्यांवर काय परिणाम?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दुय्यम-तृतीयक व्यवसाय वाढून, लोक स्थलांतरित होऊन.
- 2धार्मिक, ऐतिहासिक, व्यापारी, शैक्षणिक, प्रशासकीय, पर्यटन.
- 3लोकसंख्या आणि सुविधा खूप वाढल्यावर.
- 4ग्रामीण प्राथमिक व्यवसाय; नागरी दुय्यम-तृतीयक.
- 5आर्थिक देवाणघेवाण जास्त असते.
- 6गावे अन्न पुरवतात; शहरे बाजार देतात.
- 7मुंबई, दिल्ली (उदा.).
- 8दोन्ही प्रकारच्या वस्त्यांत बदल होतो.
विखुरलेली आणि केंद्रित वस्ती
काही गावांत घरे दूरदूर शेतात असतात, तर काही गावांत एकमेकांना खेटून. यावरून वस्तीचा आकृतिबंध ओळखतात.
घरे दूरदूर आणि कमी असतील तर विखुरलेली वस्ती; घरे एकमेकांना जवळ असतील तर केंद्रित वस्ती.
मुख्य कल्पना 1 : विखुरलेली वस्ती — यात घरे कमी आणि एकमेकांपासून दूर असतात. उंच भूभाग, घनदाट जंगल, गवताळ प्रदेश, उष्ण वाळवंट आणि मोठी शेतजमीन असलेल्या भागात अशी वस्ती आढळते. लोकसंख्या मर्यादित (पाडा, वाडी), सोयी अपुऱ्या, निसर्गाजवळ असल्याने प्रदूषणमुक्त; रोजच्या गरजांसाठी मध्यवर्ती गावावर अवलंबून.
मुख्य कल्पना 2 : केंद्रित वस्ती — घरे एकमेकांजवळ असतात. ओढे, नद्या, तलाव, जलाशय अशा पाण्याच्या स्रोताजवळ अशी वस्ती आढळते. सुपीक मैदाने, वाहतुकीची केंद्रे, खाणी, व्यापारी केंद्रे यामुळे तसेच संरक्षण, आरोग्य, शिक्षण, सामाजिक-धार्मिक कारणांमुळेही ती विकसित होते. येथे सामाजिक सेवा उपलब्ध असतात, जुन्या भागात रस्ते अरुंद असतात आणि विविध जाती-धर्मांचे लोक एकत्र राहतात म्हणून सामाजिक जीवन समृद्ध असते.
मुख्य कल्पना 3 : तुलना — विखुरलेल्या वस्तीत घरांमधील अंतर स्पष्ट दिसते, तर केंद्रित वस्तीत घरे दाटीने असतात. विखुरलेल्या वस्तीत सोयी कमी आणि हवा स्वच्छ; केंद्रित वस्तीत सोयी जास्त पण गर्दी. राजस्थानच्या वाळवंटात पाण्याच्या खात्रीशीर स्रोताजवळ केंद्रित वस्त्या आढळतात.
- सोपे : दूर दूर घरे? — विखुरलेली वस्ती.
- मध्यम : नदीकाठी दाट घरे? — केंद्रित वस्ती.
- परीक्षा-प्रकार : वाळवंटातील केंद्रित वस्ती कोठे? — पाण्याजवळ.
आकृतीत : विखुरलेली आणि केंद्रित वस्ती.
पाठ्यपुस्तकानुसार राजस्थानच्या वाळवंटात खात्रीशीर पाण्याच्या स्रोताजवळ केंद्रित वस्त्या आढळतात. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
विखुरलेली = दूर; केंद्रित = जवळ + पाणी.
विखुरलेली वस्ती अविकसित नाही; ती निसर्गाजवळची आणि प्रदूषणमुक्त असते.
आठवणीची युक्ती : दूर = विखुरलेली; जवळ = केंद्रित.
फरक ओळखा
| मुद्दा | विखुरलेली | केंद्रित |
|---|---|---|
| घरे | कमी, दूर | दाट, जवळ |
| सोयी | अपुऱ्या | उपलब्ध |
| स्थान | जंगल, वाळवंट, मोठे शेत | पाण्याजवळ, वाहतूक केंद्र |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विखुरलेली वस्ती म्हणजे काय?
- 2केंद्रित वस्ती म्हणजे काय?
- 3विखुरलेली वस्ती कोठे आढळते?
- 4केंद्रित वस्ती कोणत्या कारणांनी विकसित होते?
- 5दोन्ही प्रकारांतील फरक लिहा.
- 6विखुरलेली वस्ती प्रदूषणमुक्त का?
- 7केंद्रित वस्तीत सामाजिक जीवन समृद्ध का?
- 8पाडा आणि वाडी कोणत्या प्रकारात येतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1घरे कमी आणि दूरदूर असलेली वस्ती.
- 2घरे जवळजवळ असलेली वस्ती.
- 3उंच भूभाग, जंगल, गवताळ, वाळवंट, मोठी शेती.
- 4पाणी, सुपीक मैदान, वाहतूक, खाणी, व्यापार, संरक्षण इ.
- 5घरे दूर/जवळ, सोयी कमी/जास्त.
- 6निसर्गाच्या जवळ असल्याने.
- 7विविध जाती-धर्मांचे लोक एकत्र राहतात.
- 8विखुरलेली वस्ती.
रेषाकार वस्ती आणि स्थानाचे घटक
महामार्गाच्या दोन्ही बाजूंना दुकाने आणि घरांची रांग दिसते. अशी वस्ती रस्त्याबरोबर वाढत जाते.
रस्ते, रेल्वे, नद्या, समुद्रकिनारा किंवा डोंगराच्या पायथ्याशी एका सरळ रेषेत वाढलेली वस्ती म्हणजे रेषाकार वस्ती. वस्तीच्या स्थानावर भौतिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक घटक परिणाम करतात.
मुख्य कल्पना 1 : रेषाकार वस्ती — ही वस्ती अरुंद असते आणि एका सरळ रेषेत पसरलेली. घरे एका रांगेत; वस्ती वाढली तर अनेक रांगा तयार होतात आणि रस्ते एकमेकांना समांतर असतात. घरांबरोबर काही दुकानेही असतात. भारतात किनारपट्टी, मोठ्या नद्या आणि राष्ट्रीय-राज्य महामार्गांच्या कडेला अशा वस्त्या आढळतात.
मुख्य कल्पना 2 : स्थानावर परिणाम करणारे घटक — भौतिक घटक: भूरूपे, जमीन-माती, हवामान, पाणीपुरवठा, नदीकाठ. सांस्कृतिक घटक: संरक्षण, आरोग्य, शिक्षण, पर्यटन, ऐतिहासिक महत्त्व. आर्थिक घटक: सिंचन, व्यवसाय, वाहतूक आणि दळणवळण, उद्योग, व्यापार, सरकारी कार्यालये.
मुख्य कल्पना 3 : वस्तीतील तीन प्रकारांची ओळख — घरे रस्त्याच्या कडेने एका रेषेत असतील तर रेषाकार; घरे दाट आणि एकत्र असतील तर केंद्रित; घरे दूरदूर असतील तर विखुरलेली. शेतात राहणाऱ्या कुटुंबाचे वेळ आणि पैसे वाचतात; तर घरे फार जवळ असली की आरोग्यासाठी अडचण होऊ शकते. संरक्षणाच्या दृष्टीने केंद्रित वस्ती चांगली.
- सोपे : महामार्गाशेजारी वस्ती? — रेषाकार.
- मध्यम : पाण्याचा पुरवठा कोणत्या घटकात? — भौतिक.
- परीक्षा-प्रकार : संरक्षण कोणता घटक? — सांस्कृतिक.
आकृतीत : स्थानावर परिणाम करणारे घटक.
भौतिक-सांस्कृतिक-आर्थिक = भा-सां-आ.
रेषाकार वस्ती म्हणजे फक्त नदीकाठची वस्ती नाही; रस्ते आणि रेल्वेकाठीही असते.
आठवणीची युक्ती : रांगेत घरे = रेषाकार.
फरक ओळखा
| घटक | उदाहरण १ | उदाहरण २ |
|---|---|---|
| भौतिक | हवामान | पाणीपुरवठा |
| सांस्कृतिक | शिक्षण | संरक्षण |
| आर्थिक | उद्योग | वाहतूक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रेषाकार वस्ती म्हणजे काय?
- 2रेषाकार वस्तीची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3रेषाकार वस्ती कोठे आढळते?
- 4वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक सांगा.
- 5भौतिक आणि सांस्कृतिक घटकांतील फरक सांगा.
- 6महामार्गाशेजारी दुकाने का वाढतात?
- 7तीन वस्ती प्रकारांची तुलना करा.
- 8तुमच्या वस्तीचा प्रकार कोणता? कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सरळ रेषेत वाढलेली वस्ती.
- 2एका रांगेत घरे, समांतर रस्ते, दुकाने.
- 3महामार्ग, रेल्वे, नद्या, किनारा, पायथा.
- 4भौतिक, सांस्कृतिक, आर्थिक.
- 5भौतिक = निसर्ग; सांस्कृतिक = समाजाशी संबंधित.
- 6वाहतुकीमुळे ग्राहक मिळतात.
- 7रेषाकार रांग, केंद्रित दाट, विखुरलेली दूर.
- 8स्वतःच्या वस्तीच्या निरीक्षणानुसार उत्तर.