नैसर्गिक प्रदेशाचा अर्थ
बर्फाचे घर, वाळवंटातील उंट आणि जंगलातील गोरिला एकाच ठिकाणी दिसत नाहीत. कारण ठिकाणानुसार हवामान आणि पाणी बदलते.
समान हवामान, वनस्पती आणि प्राणिजीवन असलेले, काही ठरावीक अक्षांशांत पसरलेले भाग म्हणजे नैसर्गिक प्रदेश. पृथ्वीचे सर्व भूभाग अशा प्रदेशांत विभागता येतात.
मुख्य कल्पना 1 : फरक का? — जगात भूरूपे, हवामान आणि माती ठिकाणानुसार बदलतात. हा फरक मुख्यतः तेथे मिळणाऱ्या सूर्यप्रकाश आणि पाण्यामुळे होतो. विषुववृत्तापासून ध्रुवापर्यंत या दोन्हींची उपलब्धता बदलत जाते. त्यामुळे वनस्पती, प्राणी आणि माणसांचे जीवन वेगवेगळे बनते आणि जैवविविधतेत फरक पडतो.
मुख्य कल्पना 2 : समानता — वेगवेगळ्या खंडांतील पण एकाच अक्षांशपट्ट्यात असलेल्या ठिकाणी हवामान, वनस्पती आणि प्राणी यांत साम्य आढळते. हे साम्य त्या भागाचे वैशिष्ट्य ठरते. नैसर्गिक घटकांवरून वेगळे ओळखू येतात म्हणून त्यांना नैसर्गिक प्रदेश म्हणतात. त्या प्रदेशाचे वातावरण माणसासह सर्व सजीवांवर परिणाम करते.
मुख्य कल्पना 3 : नऊ प्रदेश — पाठ्यपुस्तकात सहा मुख्य प्रदेश आहेत: टुंड्रा, तैगा, गवताळ प्रदेश (स्टेपी व प्रेअरी), उष्ण वाळवंट, सूदान प्रकारचे गवताळ प्रदेश आणि विषुववृत्तीय प्रदेश. त्याशिवाय स्थानिक वाऱ्यांमुळे किंवा पावसाच्या वेळेमुळे उठून दिसणारे तीन: मोसमी, भूमध्य सागरी आणि पश्चिम युरोपीय. पाणी आणि तापमान यांच्यावरच प्रदेशाचे स्थान व विस्तार ठरतो.
- सोपे : नैसर्गिक प्रदेश कशावरून ठरतो? — हवामान, वनस्पती, प्राणी.
- मध्यम : फरकाचे मुख्य कारण? — सूर्यप्रकाश आणि पाणी.
- परीक्षा-प्रकार : एकूण प्रदेश (पाठ्यपुस्तकानुसार)? — नऊ.
आकृतीत : अक्षांशानुसार प्रदेश बदलतात.
सूर्य + पाणी = प्रदेशाचे रूप.
नैसर्गिक प्रदेश देशांच्या सीमा पाळत नाहीत; ते हवामानानुसार ठरतात.
आठवणीची युक्ती : समान हवामान = एक प्रदेश.
फरक ओळखा
| प्रदेश गट | अक्षांश | उदाहरण |
|---|---|---|
| थंड | ५५°–९०° | टुंड्रा |
| उष्ण | २०°–३०° | वाळवंट |
| दमट | ५° उ.–५° द. | अॅमेझॉन खोरे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नैसर्गिक प्रदेश म्हणजे काय?
- 2प्रदेशांतील फरकाची मुख्य कारणे कोणती?
- 3वेगवेगळ्या खंडांत साम्य कसे आढळते?
- 4नैसर्गिक प्रदेशांचे प्रकार किती? नावे लिहा.
- 5प्रदेशाचे स्थान कशावरून ठरते?
- 6मोसमी प्रदेश वेगळा का मानला?
- 7पर्यावरणाचा सजीवांवर कसा परिणाम होतो?
- 8जैवविविधतेत फरक का पडतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1समान हवामान, वनस्पती व प्राणी असलेला ठरावीक अक्षांशांतील भाग.
- 2सूर्यप्रकाश आणि पाणी.
- 3एकाच अक्षांशपट्ट्यात हवामान समान असते.
- 4नऊ; टुंड्रा, तैगा, गवताळ, वाळवंट, सूदान, विषुववृत्तीय, मोसमी, भूमध्य, पश्चिम युरोपीय.
- 5पाणी आणि तापमान.
- 6विशिष्ट वारे आणि पावसाच्या वेळेमुळे.
- 7सर्व सजीवांवर परिणाम करते.
- 8सूर्यप्रकाश-पाण्याची उपलब्धता बदलते म्हणून.
थंड प्रदेश: टुंड्रा आणि तैगा
बर्फाळ प्रदेशात गोठवणाऱ्या थंडीत फक्त जाड कातडीचे आणि दाट केसांचे प्राणी जगू शकतात.
टुंड्रा हा ६५° ते ९०° अक्षांशांतील अतिशय थंड प्रदेश आहे. तैगा हा सुमारे ५५° ते ६५° उत्तर अक्षांशांतील शंकूच्या आकाराच्या वनांचा प्रदेश आहे.
मुख्य कल्पना 1 : टुंड्रा — ग्रीनलंड, उत्तर कॅनडा, उत्तर युरोप आणि उत्तर आशियात. उन्हाळ्यात सरासरी तापमान सुमारे १० °से आणि हिवाळ्यात −२० ते −३० °से. पाऊस २५ ते ३०० मिमी. वनस्पती अल्पायुषी: लहान गवत, झुडपे, फुले, शैवाक आणि मॉस. प्राणी: कॅरिबू, रेनडिअर, ध्रुवीय अस्वल, कोल्हे, वॉलरस, सील; सगळ्यांचे केस मऊ आणि दाट. लोक शिकार आणि मासेमारी करतात, कातड्याच्या तंबूत किंवा बर्फाच्या घरांत राहतात आणि घसरगाडी वापरतात. लोकसंख्या अतिशय विरळ.
मुख्य कल्पना 2 : तैगा — अलास्कापासून अटलांटिक किनाऱ्यापर्यंत आणि युरेशियाच्या काही भागांत. उन्हाळ्यात १५° ते २०° से, हिवाळ्यात ० °से पेक्षा कमी तापमान. पाऊस ३०० ते ५०० मिमी; उन्हाळ्यात पाऊस, हिवाळ्यात बर्फवृष्टी. झाडे शंकूच्या आकाराची: पाने अरुंद आणि टोकदार, फांद्या जमिनीकडे झुकलेल्या, लाकूड हलके आणि मऊ (स्प्रूस, फर, पाइन, रेडवूड). प्राणी: एल्क, ऊदमांजर, बीव्हर, रुपेरी कोल्हा, अस्वल. लोक कमी; लाकूडतोड आणि शिकार हे मुख्य व्यवसाय, शेती थोडी.
मुख्य कल्पना 3 : तैगा मऊ लाकडाचे वन — तैगामधील झाडांचे लाकूड मऊ असल्याने तेथे लाकूडतोड हा प्रमुख व्यवसाय आहे. टुंड्रामध्ये वनस्पती कमी असल्याने मासेमारी आणि शिकार हे मुख्य व्यवसाय आहेत. म्हणजे नैसर्गिक संसाधने माणसाचा व्यवसाय ठरवतात. आता गवताळ प्रदेशात मोठी शेती चालते.
- सोपे : टुंड्राचे अक्षांश? — ६५° ते ९०°.
- मध्यम : तैगातील झाडे? — शंकूच्या आकाराची.
- परीक्षा-प्रकार : तैगाचा मुख्य व्यवसाय? — लाकूडतोड.
आकृतीत : टुंड्रा आणि तैगा.
टुंड्रा = लाईकेन; तैगा = पाइन-फर वन.
टुंड्रामध्ये झाडे दाट नाहीत; तेथे फक्त लहान वनस्पती असतात.
आठवणीची युक्ती : ६५° वर टुंड्रा; ५५–६५° तैगा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | टुंड्रा | तैगा |
|---|---|---|
| वनस्पती | मॉस, लाईकेन | शंकूवृक्ष |
| प्राणी | रेनडिअर, ध्रुवीय अस्वल | एल्क, बीव्हर |
| व्यवसाय | शिकार, मासेमारी | लाकूडतोड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1टुंड्रा प्रदेश कोठे आहे?
- 2टुंड्राचे हवामान सांगा.
- 3टुंड्राची वनस्पती व प्राणी सांगा.
- 4तैगाचे अक्षांश आणि हवामान सांगा.
- 5तैगातील झाडांची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 6तैगात लाकूडतोड मुख्य व्यवसाय का?
- 7टुंड्रातील लोकसंख्या विरळ का?
- 8टुंड्रा आणि तैगातील फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1६५° ते ९०° अक्षांशांत; ग्रीनलंड, उ. कॅनडा, उ. युरोप, उ. आशिया.
- 2अतिशय थंड; पाऊस २५–३०० मिमी.
- 3मॉस, लाईकेन; रेनडिअर, ध्रुवीय अस्वल.
- 4५५°–६५° उत्तर; पाऊस ३००–५०० मिमी.
- 5अरुंद टोकदार पाने; मऊ लाकूड.
- 6कारण वृक्ष मऊ लाकडाचे आहेत.
- 7अतिशय थंडी व कमी संसाधने.
- 8टुंड्रा लहान वनस्पती, तैगा शंकूवन.
गवताळ, उष्ण वाळवंट, सूदान आणि विषुववृत्तीय प्रदेश
आफ्रिकेतील सिंह गवताळ मैदानात आणि गोरिला घनदाट जंगलात दिसतात. प्राण्यांचे स्थान प्रदेशाच्या हवामानावर ठरते.
समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश (३०°–५५°), उष्ण वाळवंट (२०°–३०°), सूदान गवताळ प्रदेश (५°–२०°) आणि विषुववृत्तीय प्रदेश (५° उ.–५° द.) हे वेगवेगळ्या तापमान-पाऊस रचनेचे प्रदेश आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : समशीतोष्ण गवताळ आणि सूदान गवताळ — समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश खंडांच्या अंतर्गत भागात ३०° ते ५५° अक्षांशांत आहेत: स्टेपी (युरेशिया), प्रेअरी (उ. अमेरिका), पंपास (द. अमेरिका), व्हेल्ड (द. आफ्रिका), डाउन्स (ऑस्ट्रेलिया). पाऊस ४०० ते ६०० मिमी, मुख्यतः उन्हाळ्यात; पशुपालन आणि गव्हाची शेती. सूदान प्रकारचा सॅव्हाना ५° ते २०° अक्षांशांत; पाऊस २५० ते १००० मिमी; उंच (सुमारे ६ मीटर) हत्ती गवत, छत्रीसारखी झाडे; सिंह, चित्ता, झेब्रा, जिराफ, हत्ती असे वेगवान पायांचे आणि ठिपकेदार/पट्टेदार कातडीचे प्राणी. कुडाच्या घुमटाकार झोपड्या (क्राल), झूलू, हौसा, मसाई जमाती.
मुख्य कल्पना 2 : उष्ण वाळवंट — २०° ते ३०° अक्षांशांत, खंडांच्या पश्चिम भागात: सहारा, कलहारी, अटाकामा, थार, कोलोरॅडो. उन्हाळ्यातील तापमान ३०° ते ४५° से, पाऊस खूपच कमी, रात्री खूप थंड. वनस्पती काटेरी, पाने अरुंद आणि तेलकट, साल जाड: निवडुंग, सिसल, खजूर. प्राणी: उंट (अनेक दिवस पाण्याशिवाय), साप, उंदीर, पाली, विंचू; ते दिवसा जमिनीत राहतात. बेदुइन, बुशमन, ऑस्ट्रेलियाचे आदिवासी पशुपालक; शेती नदीखोरे आणि ओऍसिसमध्येच.
मुख्य कल्पना 3 : विषुववृत्तीय प्रदेश — ५° उत्तर ते ५° दक्षिण: ऍमेझॉन आणि काँगो खोरे, मलेशिया, इंडोनेशिया. वर्षभर उष्णता आणि पाऊस: ३० °से आणि २५०० ते ३००० मिमी. घनदाट सदाहरित जंगल; उंच, कठीण लाकडाची झाडे (महोगनी, एबनी, रोझवूड). दलदलीत मगर, ऍनाकोंडा, पाणघोडा; झाडांवर गोरिला, चिंपांझी, हॉर्नबिल. दमट हवेमुळे पाला-पाचोळा कुजतो आणि रोग पसरतात. वस्ती कमी, पिग्मीसारख्या जमाती झाडांवर घरे बांधतात.
- सोपे : उंटासाठी योग्य प्रदेश? — उष्ण वाळवंट.
- मध्यम : हत्ती गवत कोठे? — सूदान सॅव्हाना.
- परीक्षा-प्रकार : घनदाट सदाहरित जंगल? — विषुववृत्तीय प्रदेश.
आकृतीत : अक्षांशानुसार प्रदेश.
५ विषुववृत्त, २० वाळवंट, ३० गवताळ.
वाळवंट म्हणजे नेहमी वाळू नाही; काही दगडाळ किंवा खडकाळ असतात.
आठवणीची युक्ती : उष्ण = काटे + उंट; दमट = घनदाट + गोरिला.
फरक ओळखा
| प्रदेश | पाऊस | उदाहरण |
|---|---|---|
| समशीतोष्ण गवताळ | ४००–६०० मिमी | प्रेअरी |
| उष्ण वाळवंट | अत्यंत कमी | सहारा |
| सूदान | २५०–१००० मिमी | सॅव्हाना |
| विषुववृत्तीय | २५००–३००० मिमी | ऍमेझॉन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समशीतोष्ण गवताळ प्रदेशांची नावे व स्थान सांगा.
- 2उष्ण वाळवंटातील वनस्पतींची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3उंट वाळवंटात का जगू शकतो?
- 4वाळवंटातील लोक पशुपालन का करतात?
- 5सूदान प्रदेशातील प्राण्यांना निसर्गाने कोणते संरक्षण दिले?
- 6विषुववृत्तीय प्रदेशात झाडे उंच का?
- 7विषुववृत्तीय प्रदेशात रोग का पसरतात?
- 8गवताळ प्रदेशात मांसाहारी प्राणी का आढळतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्टेपी, प्रेअरी, पंपास, व्हेल्ड, डाउन्स; ३०°–५५°, खंडांतर्गत.
- 2काटेरी, अरुंद तेलकट पाने, जाड साल.
- 3तो अनेक दिवस पाण्याशिवाय राहू शकतो.
- 4शेतीसाठी पाणी कमी; ती नदीखोऱ्यातच.
- 5वेगवान पाय आणि ठिपक्या-पट्ट्यांची कातडी.
- 6कारण वर्षभर उष्णता आणि पाणी भरपूर.
- 7उष्ण दमट हवेत कचरा कुजतो.
- 8तृणभक्षक प्राणी भरपूर असतात.
मोसमी, भूमध्य सागरी आणि पश्चिम युरोपीय प्रदेश
आपल्या भागात पाऊस ठरावीक महिन्यांतच येतो आणि त्यावर शेती चालते. भूमध्य सागरी भागात उलट हिवाळ्यात पाऊस पडतो.
मोसमी प्रदेशात ठरावीक ऋतूत पाऊस, भूमध्य सागरी प्रदेशात हिवाळ्यात पाऊस आणि पश्चिम युरोपीय प्रदेशात वर्षभर पाऊस पडतो.
मुख्य कल्पना 1 : मोसमी प्रदेश — १०° ते ३०° उत्तर-दक्षिण अक्षांशांत: भारतीय उपखंड, फिलिपिन्स, पश्चिम इंडीज, उत्तर ऑस्ट्रेलिया, पूर्व आफ्रिका, मध्य अमेरिका. उन्हाळ्यात २७° ते ३२° से; पाऊस २५० ते २५०० मिमी, नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे ठरावीक ऋतूत आणि असमान. वनस्पती पावसाच्या वितरणावर अवलंबून: वड, पिंपळ, सागवान, साल, चंदन, बांबू. वाघ, सिंह, बिबट्या, हत्ती, मोर. अनेक लहान गावे; मुख्य व्यवसाय शेती.
मुख्य कल्पना 2 : भूमध्य सागरी प्रदेश — ३०° ते ४०° अक्षांशांत, खंडांच्या पश्चिम बाजूला: पोर्तुगाल, स्पेन, अल्जेरिया, तुर्कस्तान, कॅलिफोर्निया, मध्य चिली. उन्हाळा कोरडा आणि गरम (२१°–२७° से); हिवाळ्यात १०°–१४° से आणि पाऊस; वार्षिक ५०० ते १००० मिमी. झाडांची पाने जाड, लहान, तेलकट आणि साल जाड: ऑलिव्ह, ओक, चेस्टनट. फळे आणि फुलांची शेती; गहू मुख्य अन्न. ग्रीक आणि रोमन संस्कृतींचे हे माहेरघर.
मुख्य कल्पना 3 : पश्चिम युरोपीय प्रदेश — ४५° ते ६५° अक्षांशांत, खंडांच्या पश्चिम भागात: नॉर्वे, डेन्मार्क, आयर्लंड, ब्रिटिश कोलंबिया, दक्षिण चिली, न्यूझीलंड. उन्हाळ्यात सुमारे २० °से, हिवाळ्यात सुमारे ५ °से; पाऊस ५०० ते २५०० मिमी, पश्चिमी वाऱ्यांबरोबर येणाऱ्या चक्रीवादळांमुळे वर्षभर. हवामान सौम्य; वर्षभर हिरवे गवत; ओक, बीच, मेपल, पाइन. पशुपालन, दुग्धव्यवसाय; लोक उद्योगप्रिय, उत्कृष्ट खलाशी आणि संशोधक.
- सोपे : हिवाळी पावसाचा प्रदेश? — भूमध्य सागरी.
- मध्यम : वर्षभर पाऊस? — पश्चिम युरोपीय.
- परीक्षा-प्रकार : सागवान कोणत्या प्रदेशात? — मोसमी.
आकृतीत : पावसाच्या वेळेनुसार तीन प्रदेश.
पाठ्यपुस्तकानुसार भूमध्य सागरी प्रदेश ग्रीक आणि रोमन संस्कृतींचे केंद्र होता आणि तेथे गहू व गव्हाचे पदार्थ मुख्य अन्न आहे. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
मोसमी = ऋतू; भूमध्य = हिवाळा; पश्चिम युरोप = वर्षभर.
सर्व प्रदेश उन्हाळ्यात पावसाचे नसतात; भूमध्य सागरी भागात उन्हाळा कोरडा असतो.
आठवणीची युक्ती : ३०–४० = भूमध्य; ४५–६५ = प. युरोप; १०–३० = मोसमी.
फरक ओळखा
| प्रदेश | पाऊस | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| मोसमी | ठरावीक ऋतूत | शेती |
| भूमध्य सागरी | हिवाळ्यात | फळे, ऑलिव्ह |
| पश्चिम युरोपीय | वर्षभर | पशुपालन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मोसमी प्रदेशातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय कोणता व का?
- 2मोसमी प्रदेशाचे हवामान सांगा.
- 3भूमध्य सागरी प्रदेशाची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 4भूमध्य सागरी वनस्पतींची पाने तेलकट व साल जाड का?
- 5पश्चिम युरोपीय प्रदेशात वर्षभर पाऊस का?
- 6तीन प्रदेशांतील फरक लिहा.
- 7पश्चिम युरोपातील लोक कसे आहेत?
- 8हे तीन प्रदेश वेगळे का ओळखले जातात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शेती; पाऊस पुरेसा आणि ऋतूनुसार मिळतो.
- 2उन्हाळा गरम, पाऊस नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे.
- 3कोरडा उन्हाळा, हिवाळी पाऊस, फळे, ऑलिव्ह.
- 4कोरड्या उन्हाळ्यात पाणी टिकवण्यासाठी.
- 5पश्चिमी वाऱ्यांबरोबरची चक्रीवादळे.
- 6पावसाचा काळ आणि तापमान वेगळे.
- 7उद्योगप्रिय, खलाशी, संशोधक.
- 8विशिष्ट वारे आणि पावसाच्या वेळेमुळे.