वारा आणि त्याचे विचलन
खिडकीबाहेर झाडाची पाने हलतात, पण पाने स्वतः हलत नाहीत. त्यांना हलवणारी हवेची हालचाल म्हणजे वारा.
हवेच्या हालचालीला वारा म्हणतात. हवा उच्च दाबाच्या प्रदेशाकडून कमी दाबाच्या प्रदेशाकडे आडव्या दिशेने वाहते आणि त्यातून वारे तयार होतात.
मुख्य कल्पना 1 : वारा का वाहतो? — आपण वारा अनुभवतो, पण तो दिसत नाही. दोन ठिकाणी हवेचा दाब वेगळा असेल तर हवा जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते. फुग्यातील हवा नळी उघडल्यावर बाहेरच्या कमी दाबाकडे सरकते, हेही याचेच छोटे रूप आहे.
मुख्य कल्पना 2 : वाऱ्याचा वेग — दाबातील फरक जितका जास्त तितका वारा वेगवान. फरक कमी असेल तर वारे मंद वाहतात. वाऱ्याचा वेग नॉट (knots) किंवा किलोमीटर प्रति तास या एककांत मोजतात. वाऱ्याचा वेग ठिकाणानुसारही बदलतो.
मुख्य कल्पना 3 : परिवलनाचा परिणाम — पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. त्यामुळे वारे सरळ न वाहता वळतात. उत्तर गोलार्धात वारे आपल्या मूळ दिशेच्या उजवीकडे आणि दक्षिण गोलार्धात डावीकडे वळतात. आकृतीत हा बदल वक्र बाणांनी दाखवतात. म्हणून ध्रुवीय किंवा व्यापारी वाऱ्यांची दिशा दोन्ही गोलार्धांत वेगळी असते.
- सोपे : वारा कोठून कोठे वाहतो? — उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे.
- मध्यम : उत्तर गोलार्धात वारे कोणत्या बाजूला वळतात? — उजवीकडे.
- परीक्षा-प्रकार : वेग कशात मोजतात? — नॉट किंवा किमी/तास.
आकृतीत : उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे वारा.
उच्च → कमी; उत्तर = उजवे, दक्षिण = डावे.
वारा सरळ रेषेत वाहत नाही; परिवलनामुळे तो वळतो.
आठवणीची युक्ती : उ. गोलार्ध उजवीकडे, द. गोलार्ध डावीकडे.
फरक ओळखा
| गोलार्ध | वाऱ्याचे वळण | खूण |
|---|---|---|
| उत्तर | उजवीकडे | उ = उजवे |
| दक्षिण | डावीकडे | द = डावे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वारा म्हणजे काय?
- 2वारा कसा निर्माण होतो?
- 3वाऱ्याचा वेग कशावर अवलंबून असतो?
- 4वाऱ्याचा वेग कशात मोजतात?
- 5पृथ्वीच्या परिवलनाचा वाऱ्यांवर काय परिणाम होतो?
- 6उत्तर गोलार्धात वारे कोणत्या बाजूला वळतात?
- 7दक्षिण गोलार्धातील वारे कोणत्या बाजूला वळतात?
- 8दाबातील फरक कमी असेल तर वाऱ्याचे काय होईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवेची हालचाल.
- 2हवा उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते.
- 3दाबातील फरकावर.
- 4नॉट किंवा किलोमीटर प्रति तास.
- 5वारे आपल्या मूळ दिशेपासून वळतात.
- 6उजवीकडे.
- 7डावीकडे.
- 8वारे मंद वाहतील.
ग्रहीय वारे
काही वारे वर्षभर ठरलेल्या दिशेने वाहतात, जसे नदीचा प्रवाह. पृथ्वीवरचे असे मोठे वारे म्हणजे ग्रहीय वारे.
वर्षभर उच्च दाबाच्या पट्ट्यांकडून कमी दाबाच्या पट्ट्यांकडे नियमितपणे वाहणारे आणि पृथ्वीचा मोठा भाग व्यापणारे वारे म्हणजे ग्रहीय वारे: पूर्वीय वारे, पश्चिमी वारे आणि ध्रुवीय वारे.
मुख्य कल्पना 1 : पूर्वीय वारे — २५° ते ३५° अक्षांशांतील जास्त दाबाच्या पट्ट्याकडून विषुववृत्तीय कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे वारे वाहतात. परिवलनामुळे उत्तर गोलार्धात ते ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे आणि दक्षिण गोलार्धात आग्नेयेकडून वायव्येकडे वाहतात. दोन्ही बाजूंचे वारे विषुववृत्ताजवळ एकत्र येतात. यांना पूर्वीय वारे म्हणतात.
मुख्य कल्पना 2 : पश्चिमी आणि ध्रुवीय वारे — मध्य-अक्षांशीय जास्त दाबाकडून ६०° अक्षांशाजवळील उपध्रुवीय कमी दाबाकडे वारे वाहतात. दक्षिण गोलार्धात ते वायव्येकडून आग्नेयेकडे आणि उत्तर गोलार्धात नैर्ऋत्येकडून ईशान्येकडे वाहतात; यांना पश्चिमी वारे म्हणतात. ध्रुवीय जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे (५५° ते ६५°) वाहणारे वारे ध्रुवीय वारे; ते सामान्यतः पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहतात. वाऱ्याला तो ज्या दिशेकडून येतो त्यावरून नाव मिळते; पश्चिमी वारे म्हणजे पश्चिमेकडून येणारे.
मुख्य कल्पना 3 : दक्षिण गोलार्धातील जोरदार वारे आणि शांत पट्टे — दक्षिण गोलार्धात बहुतेक भाग महासागर आहे आणि जमिनीचे अडथळे जवळजवळ नाहीत, म्हणून तेथील वारे जास्त वेगाने वाहतात. ४०° द. पलीकडे ते प्रचंड वेगाने वाहतात: गर्जणारे चाळीस (Roaring Forties). सुमारे ५०° द. ला वादळी: संतप्त पन्नास (Furious Fifties). ६०° द. जवळ मोठा आवाज करणारे: किंकाळणारे साठ (Screeching Sixties). विषुववृत्ताच्या ५° उत्तर-दक्षिण भागात वारे बहुतेक वाहत नाहीत; त्या शांत पट्ट्याला डोल्ड्रम्स (Doldrums) म्हणतात. २५°–३५° अक्षांशांतील जास्त दाबाचाही शांत पट्टा आहे; त्याला अश्व अक्षांश (Horse Latitudes) म्हणतात.
- सोपे : पूर्वीय वारे कोठून कोठे? — २५°–३५° कडून विषुववृत्ताकडे.
- मध्यम : पश्चिमी वारे कोणत्या दिशेकडून येतात? — पश्चिमेकडून.
- परीक्षा-प्रकार : ५° उत्तर-दक्षिण शांत पट्टा? — डोल्ड्रम्स.
आकृतीत : तीन ग्रहीय वारे.
दिशेकडून येण्यावरून नाव: पश्चिमी = पश्चिमेकडून.
पश्चिमी वारे पश्चिमेकडे वाहतात असे नाही; ते पश्चिमेकडून येतात.
आठवणीची युक्ती : ०–३० पूर्वीय; ३०–६० पश्चिमी; ६०–९० ध्रुवीय.
फरक ओळखा
| वारे | कुठून → कुठे | उ. गोलार्ध दिशा |
|---|---|---|
| पूर्वीय | ३०° → ०° | ईशान्य → नैर्ऋत्य |
| पश्चिमी | ३०° → ६०° | नैर्ऋत्य → ईशान्य |
| ध्रुवीय | ९०° → ६०° | पूर्व → पश्चिम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ग्रहीय वारे म्हणजे काय? त्यांचे प्रकार सांगा.
- 2पूर्वीय वारे कसे वाहतात?
- 3पश्चिमी वारे कसे वाहतात?
- 4दक्षिण गोलार्धात वारे जास्त वेगाने का वाहतात?
- 5डोल्ड्रम्स म्हणजे काय?
- 6अश्व अक्षांश म्हणजे काय?
- 7ध्रुवीय वारे कोठून कोठे वाहतात?
- 8गर्जणारे चाळीस कोठे आढळतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वर्षभर नियमित वाहणारे वारे: पूर्वीय, पश्चिमी, ध्रुवीय.
- 2उत्तर गोलार्धात ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे.
- 3उत्तर गोलार्धात नैर्ऋत्येकडून ईशान्येकडे.
- 4महासागर जास्त; जमिनीचे अडथळे नाहीत.
- 5विषुववृत्ताजवळचा ५° उ.–द. शांत पट्टा.
- 6२५°–३५° अक्षांशांतील शांत पट्टा.
- 7ध्रुवीय जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे.
- 8४०° दक्षिण अक्षांशाच्या पलीकडे.
स्थानिक वारे आणि मोसमी वारे
समुद्रकिनारी दुपारी थंड वारा समुद्राकडून येतो आणि रात्री उलट वाहतो. असे वारे ठरावीक भागातच वाहतात.
कमी काळ वाहणारे, विशिष्ट प्रदेशात उगम पावणारे आणि मर्यादित भागात वाहणारे वारे म्हणजे स्थानिक वारे. जमीन-समुद्र तापण्यातील फरकामुळे तयार होणारे ऋतुमानानुसार बदलणारे मोठे वारे म्हणजे मोसमी वारे.
मुख्य कल्पना 1 : दरी-पर्वत आणि सागरी-खारे वारे — दिवसा डोंगरमाथा लवकर तापतो, हवा गरम होऊन वर जाते आणि तेथे दाब कमी होतो; पायथ्याची थंड हवा तिकडे वाहते: हा दरीतून वाहणारा वारा. रात्री पर्वतावर लवकर थंडावा येतो, तेथे दाब जास्त होतो आणि वारा डोंगरावरून दरीकडे वाहतो: पर्वतीय वारा. दिवसा जमीन लवकर तापते आणि तेथे दाब कमी होतो; पाण्यावर दाब जास्त राहतो, म्हणून समुद्रावरून जमिनीकडे वाहतो: सागरी झुळूक. रात्री जमीन लवकर थंड होते, तेथे दाब जास्त होतो आणि वारा जमिनीवरून समुद्राकडे वाहतो: खारा वारा.
मुख्य कल्पना 2 : जमीन आणि पाणी वेगळे का तापतात? — जमीन दाट, स्थिर आणि अपारदर्शक असते, त्यामुळे उष्णता वेगाने आणि जास्त प्रमाणात पसरते आणि जमीन लवकर तापते. पाणी तुलनेने कमी दाट, पारदर्शक आणि अस्थिर असते, म्हणून ते हळू तापते. परिणामी जमीन आणि पाण्यावरील हवेचा दाब वेगळा राहतो आणि हा फरक वारे वाहण्यास कारण ठरतो.
मुख्य कल्पना 3 : नावाजलेले स्थानिक वारे आणि मोसमी वारे — लू हा उत्तर भारतातील मैदानात उन्हाळ्यात दुपारी वाहणारा गरम, कोरडा वारा; तो थारच्या वाळवंटातून येतो. सिमूम सहारा-अरबस्तानातील प्रचंड वेगाचा विनाशकारी गरम कोरडा वारा. चिनूक रॉकी पर्वताच्या पूर्व उतारावरून वाहणारा उबदार, कोरडा वारा; तो बर्फ वितळवतो म्हणून ‘बर्फ खाणारा’. मिस्ट्रल आणि बोरा आल्प्सकडून येणारे थंड कोरडे वारे; फोन आल्प्सच्या उत्तर उतारावर गरम कोरडा. मोसमी वारे उन्हाळ्यात समुद्राकडून जमिनीकडे आणि हिवाळ्यात जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात; ते मोठ्या प्रमाणातील सागरी-खारे वारेच आहेत. आग्नेय आशिया, पूर्व आफ्रिका आणि उत्तर ऑस्ट्रेलियात त्यांचा जास्त परिणाम दिसतो. भारतात जून ते सप्टेंबर नैर्ऋत्य मोसमी वारे ओलावा घेऊन येतात आणि सप्टेंबर ते डिसेंबर ईशान्य मोसमी वारे कोरडे असतात.
- सोपे : दिवसा समुद्रावरून जमिनीकडे वारा? — सागरी झुळूक.
- मध्यम : उत्तर भारतातील उन्हाळी गरम वारा? — लू.
- परीक्षा-प्रकार : नैर्ऋत्य मोसमी वारे केव्हा? — जून ते सप्टेंबर.
आकृतीत : दिवस-रात्र आणि ऋतूनुसार वाऱ्याची दिशा बदलते.
दिवसा समुद्राकडून; रात्री जमिनीकडून.
मोसमी वारे नेहमी पाऊस आणतात असे नाही; ईशान्य मोसमी वारे कोरडे असतात.
आठवणीची युक्ती : नाव = वाऱ्याचे येण्याचे ठिकाण/स्वभाव.
फरक ओळखा
| वारा | स्वभाव | प्रदेश |
|---|---|---|
| लू | गरम, कोरडा | उत्तर भारत |
| चिनूक | उबदार, कोरडा | रॉकी पर्वत |
| मिस्ट्रल | थंड, कोरडा | स्पेन, फ्रान्स |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्थानिक वारे म्हणजे काय?
- 2सागरी झुळूक कशी तयार होते?
- 3खारा वारा केव्हा आणि का वाहतो?
- 4जमीन आणि पाणी वेगळे का तापतात?
- 5दरीतून वाहणारा वारा आणि पर्वतीय वारा यांतील फरक सांगा.
- 6लू म्हणजे काय?
- 7चिनूकला बर्फ खाणारा वारा का म्हणतात?
- 8मोसमी वारे कसे तयार होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मर्यादित भागात कमी काळ वाहणारे वारे.
- 2दिवसा जमीन तापून कमी दाब, पाण्यावर जास्त दाब; वारा समुद्रावरून येतो.
- 3रात्री; जमीन थंड होऊन दाब जास्त होतो.
- 4जमीन दाट, पाणी कमी दाट; पाणी हळू तापते.
- 5दरीतून दिवसा वर; पर्वतीय रात्री खाली.
- 6उन्हाळी गरम कोरडा वारा, थारकडून.
- 7तो बर्फ वितळवतो.
- 8जमीन-पाणी असमान तापल्याने ऋतूनुसार दिशा बदलणारे वारे.
चक्रीवादळ आणि प्रतिचक्रीवादळ
बादलीतले पाणी भोवऱ्यात गोल फिरताना मध्यभागी खळगा दिसतो. हवेचेही चक्रीवादळात असेच गोल फिरणे असते.
कमी दाबाभोवती जास्त दाब असताना वारे आतल्या बाजूने चक्राकार वाहतात: चक्रीवादळ. जास्त दाबाभोवती कमी दाब असताना वारे केंद्रापासून बाहेर वाहतात: प्रतिचक्रीवादळ.
मुख्य कल्पना 1 : चक्रीवादळ — कमी दाबाच्या क्षेत्राभोवती जास्त दाब असला की सभोवतालच्या वाऱ्यांचा प्रवाह मध्याकडे सुरू होतो. परिवलनामुळे उत्तर गोलार्धात ते घड्याळाच्या काट्यांच्या उलट दिशेने आणि दक्षिण गोलार्धात काट्यांच्या दिशेने फिरतात. आकाश ढगाळ असते, वारे अतिवेगाने वाहतात आणि मुसळधार पाऊस पडतो. बाधित क्षेत्र मर्यादित असते, पण कालावधी, वेग, दिशा आणि उगमस्थान सांगता येत नाही. हवामान नकाशावर केंद्र ‘L’ ने दाखवतात.
मुख्य कल्पना 2 : वादळांचे प्रकार आणि नावे — पॅसिफिक महासागराच्या पश्चिम भागात जपान, चीन, फिलिपिन्सजवळ होणाऱ्या चक्रीवादळांना टायफून म्हणतात; ते जून ते ऑक्टोबरमध्ये येतात. कॅरिबियन समुद्रातील चक्रीवादळांना हरिकेन म्हणतात. अशा वादळांत वाऱ्याचा किमान वेग ताशी ६० किमी असतो. समशीतोष्ण कटिबंधातही चक्रीवादळे होतात, पण ती कमी शक्तिशाली असल्याने विनाशकारी नसतात. वादळाचा वेग ३३ नॉट (६० किमी/तास) पेक्षा जास्त झाला की त्याला नाव देतात; नावामुळे ते लक्षात ठेवणे सोपे जाते.
मुख्य कल्पना 3 : प्रतिचक्रीवादळ — एखाद्या भागात हवेचा दाब वाढला आणि आजूबाजूचा दाब कमी राहिला की वारे केंद्रापासून बाहेर गोलाकार वाहतात. उत्तर गोलार्धात ते घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने आणि दक्षिण गोलार्धात उलट दिशेने फिरतात. आकाश निरभ्र असते, वारे मंद असतात आणि हवामान आल्हाददायक राहते. प्रतिचक्रीवादळे काही दिवस किंवा आठवडाभर टिकतात आणि समशीतोष्ण कटिबंधात उगम पावतात. नकाशावर केंद्र ‘H’ ने दाखवतात. जास्त दाबाच्या पट्ट्यांत वारे नेहमी बाहेर जात असल्याने पाऊस कमी पडतो.
- सोपे : चक्रीवादळाचे केंद्र? — कमी दाब, ‘L’.
- मध्यम : प्रतिचक्रीवादळात हवामान? — निरभ्र, आल्हाददायक.
- परीक्षा-प्रकार : जपान-चीन जवळच्या चक्रीवादळाचे नाव? — टायफून.
आकृतीत : चक्रीवादळ आत, प्रतिचक्रीवादळ बाहेर.
पाठ्यपुस्तकानुसार टायफून जपान-चीन-फिलिपिन्सजवळ जून ते ऑक्टोबरमध्ये येतात, कॅरिबियनमधील चक्रीवादळे हरिकेन, आणि ३३ नॉटपेक्षा (६० किमी/तास) जास्त वेगाच्या वादळाला नाव दिले जाते. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
L = कमी दाब = चक्री; H = जास्त दाब = प्रतिचक्री.
प्रतिचक्रीवादळ वादळ नाही; ते शांत, निरभ्र हवामान आणते.
आठवणीची युक्ती : उ. गोलार्ध: चक्री = काट्यांच्या उलट; प्रतिचक्री = काट्यांच्या दिशेने.
फरक ओळखा
| मुद्दा | चक्रीवादळ | प्रतिचक्रीवादळ |
|---|---|---|
| केंद्र | कमी दाब (L) | जास्त दाब (H) |
| वारे | आत वाहतात, जोरदार | बाहेर वाहतात, मंद |
| हवामान | ढगाळ, पाऊस | निरभ्र, आल्हाददायक |
| उ. गोलार्ध फिरणे | काट्यांच्या उलट | काट्यांच्या दिशेने |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चक्रीवादळ म्हणजे काय?
- 2प्रतिचक्रीवादळ म्हणजे काय?
- 3चक्रीवादळ आणि प्रतिचक्रीवादळातील फरक सांगा.
- 4चक्रीवादळात वारे गोल का फिरतात?
- 5टायफून आणि हरिकेन यांत काय फरक?
- 6चक्रीवादळांना नावे का देतात?
- 7हवामान नकाशावर L आणि H काय दाखवतात?
- 8चक्रीवादळाचे परिणाम सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कमी दाबाभोवती जास्त दाब असताना आत फिरणारे वारे.
- 2जास्त दाबाभोवती कमी दाब असताना बाहेर वाहणारे वारे.
- 3एक आत, दुसरे बाहेर; हवामान उलट.
- 4पृथ्वीच्या परिवलनामुळे.
- 5टायफून पश्चिम पॅसिफिकमध्ये; हरिकेन कॅरिबियनमध्ये.
- 6लक्षात ठेवणे सोपे जावे म्हणून.
- 7L = कमी दाब केंद्र; H = जास्त दाब केंद्र.
- 8ढगाळ आकाश, अतिवेगवान वारे, मुसळधार पाऊस.