अक्षांश
गावातील मित्राचे घर शोधायला आपण रस्ता आणि घर क्रमांक वापरतो. पृथ्वीवरील कोणतीही जागा अशीच शोधण्यासाठी ग्लोबवर काल्पनिक आडव्या आणि उभ्या रेषा काढल्या आहेत.
अक्षांश म्हणजे पृथ्वीच्या केंद्राशी विषुववृत्तीय पातळीबरोबर होणारा कोन. समान कोन असलेल्या ठिकाणांतून जाणाऱ्या काल्पनिक आडव्या वर्तुळांना अक्षवृत्ते म्हणतात आणि त्यांची किंमत अंशांमध्ये सांगतात.
मुख्य कल्पना 1 : कोन कसा मोजतात? — एखाद्या ठिकाणाला पृथ्वीच्या केंद्राशी जोडणारी रेषा विषुववृत्तीय पातळीशी जो कोन करते तोच त्या ठिकाणाचा अक्षांश. उत्तर गोलार्धात ३०° उत्तर म्हणजे विषुववृत्तापासून ३० अंश उत्तरेला; दक्षिणेला ३०° दक्षिण. सगळ्या अक्षवृत्ते एकमेकींना समांतर असतात.
मुख्य कल्पना 2 : विषुववृत्त आणि गोलार्ध — ०° अक्षवृत्त म्हणजे विषुववृत्त; त्याला मूळ अक्षवृत्त किंवा महावृत्त म्हणतात. ते पृथ्वीचे दोन समान भाग करते: उत्तर गोलार्ध आणि दक्षिण गोलार्ध. विषुववृत्तापासून ध्रुवांकडे अक्षांशाची किंमत वाढत जाते, आणि वर्तुळांचा आकार लहान होत जातो.
मुख्य कल्पना 3 : महत्त्वाची अक्षवृत्ते — कर्कवृत्त २३°३०′ उत्तर, मकरवृत्त २३°३०′ दक्षिण, आर्क्टिक वृत्त ६६°३०′ उत्तर, अंटार्क्टिक वृत्त ६६°३०′ दक्षिण, उत्तर ध्रुव ९०° उत्तर आणि दक्षिण ध्रुव ९०° दक्षिण. १° अंतराने पृथ्वीवर एकूण १८१ अक्षवृत्ते काढता येतात आणि दोन लगतच्या अक्षवृत्तांतील अंतर सर्वत्र सुमारे १११ किमी असते.
- सोपे : ०° अक्षवृत्ताचे नाव? — विषुववृत्त.
- मध्यम : कर्कवृत्त कुठे? — २३°३०′ उत्तर.
- परीक्षा-प्रकार : ध्रुवावरचा अक्षांश? — ९०°.
आकृतीत : अक्षांशाची मुख्य मूल्ये.
०, २३½, ६६½, ९०.
सर्व अक्षवृत्तांची लांबी सारखी नसते; विषुववृत्त सगळ्यात मोठे आणि ध्रुवांकडे वर्तुळे लहान होतात.
आठवणीची युक्ती : अक्ष = आडवे. आडव्या रेषा = अक्षांश. आठवणीची युक्ती: "विषुववृत्त मोठे, ध्रुव लहान".
फरक ओळखा
| अक्षवृत्त | मूल्य | खूण |
|---|---|---|
| विषुववृत्त | ०° | दोन गोलार्ध |
| कर्कवृत्त | २३°३०′ उ. | भारतातून जाते |
| आर्क्टिक वृत्त | ६६°३०′ उ. | उत्तर ध्रुवाजवळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अक्षांश म्हणजे काय?
- 2विषुववृत्ताला मूळ अक्षवृत्त का म्हणतात?
- 3चार महत्त्वाची अक्षवृत्ते आणि त्यांची मूल्ये लिहा.
- 4पृथ्वीवर १° अंतराने किती अक्षवृत्ते काढता येतात?
- 5दोन लगतच्या अक्षवृत्तांतील अंतर किती?
- 6अक्षवृत्तांचा आकार ध्रुवांकडे का लहान होतो?
- 7उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धातील अक्षांश कसे लिहितात?
- 8ग्लोबवर कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1केंद्राशी विषुववृत्तीय पातळीबरोबर होणारा कोन.
- 2सर्व अक्षांश त्यापासून मोजले जातात.
- 3विषुववृत्त ०°, कर्कवृत्त २३°३०′ उ., मकरवृत्त २३°३०′ द., ध्रुव ९०°.
- 4१८१.
- 5सुमारे १११ किमी.
- 6कारण वर्तुळाची त्रिज्या कमी होत जाते.
- 7३०° उ. आणि ३०° द.
- 8विद्यार्थ्याने ग्लोबवर दाखवावे.
रेखांश
अक्षांशावरून आपण उत्तर-दक्षिण स्थान सांगतो, पण नकाशावर एकाच अक्षवृत्तावर अनेक ठिकाणे असतात. त्यातील नेमके ठिकाण सांगण्यासाठी आणखी एक प्रकारच्या रेषा लागतात, त्या म्हणजे रेखांश.
रेखांश म्हणजे उत्तर ध्रुवाला दक्षिण ध्रुवाशी जोडणाऱ्या काल्पनिक अर्धवर्तुळांची मालिका. ०° रेखांश (मूळ रेखांश) पासून पूर्वेला आणि पश्चिमेला विषुववृत्तीय पातळीवर १° अंतराने कोन मोजून ती काढतात.
मुख्य कल्पना 1 : मूळ रेखांश आणि गोलार्ध — ०° रेखांश हा मूळ रेखांश आहे. त्याच्या अगदी विरुद्ध बाजूला १८०° रेखांश येतो. हे दोन्ही मिळून पृथ्वीला पूर्व आणि पश्चिम गोलार्धात विभागणारे वर्तुळ बनवतात. पूर्व गोलार्धात ‘१०° पूर्व’, पश्चिम गोलार्धात ‘१०° पश्चिम’ असे लिहितात.
मुख्य कल्पना 2 : रेखांशांची संख्या आणि अंतर — १° अंतराने एकूण ३६० रेखांश काढता येतात. ते सर्व ध्रुवांवर एकत्र येतात. दोन लगतच्या रेखांशांतील अंतर विषुववृत्तावर सुमारे १११ किमी असते आणि ध्रुवांकडे कमी होत जाऊन ध्रुवावर शून्य होते.
मुख्य कल्पना 3 : अक्षांश आणि रेखांशातील फरक — अक्षवृत्ते पूर्ण वर्तुळे असून एकमेकींना समांतर असतात आणि त्यांचा आकार वेगळा असतो; रेखांश अर्धवर्तुळे आहेत, सर्व सारख्या लांबीच्या असतात आणि ध्रुवांवर एकत्र येतात. अक्षवृत्त आणि रेखांश एकमेकांना काटकोनात छेदतात.
- सोपे : ०° रेखांशाचे नाव? — मूळ रेखांश.
- मध्यम : १८०° रेखांश कोणत्या बाजूला? — ०° च्या विरुद्ध.
- परीक्षा-प्रकार : रेखांश कुठे एकत्र येतात? — ध्रुवांवर.
आकृतीत : रेखांश काढण्याची पद्धत.
०° आणि १८० = एक वर्तुळ.
सर्व रेखांशांतील अंतर सर्वत्र १११ किमी नसते; ते फक्त विषुववृत्तावर १११ किमी आणि ध्रुवांकडे कमी होते.
आठवणीची युक्ती : रेखांश = उभे अर्धवर्तुळ, ध्रुवावर भेट. आठवणीची युक्ती: "रेषा उभी, रेखांश".
फरक ओळखा
| मुद्दा | अक्षांश | रेखांश |
|---|---|---|
| आकार | पूर्ण वर्तुळे | अर्धवर्तुळे |
| दिशा | पूर्व-पश्चिम (आडव्या) | उत्तर-दक्षिण (उभ्या) |
| संख्या (१° अंतराने) | १८१ | ३६० |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रेखांश म्हणजे काय?
- 2०° आणि १८०° रेखांशांमुळे कोणते गोलार्ध तयार होतात?
- 3पृथ्वीवर १° अंतराने किती रेखांश काढता येतात?
- 4रेखांशांतील अंतर विषुववृत्तावर किती आणि ध्रुवावर किती?
- 5अक्षांश आणि रेखांशातील तीन फरक लिहा.
- 6अक्षवृत्त आणि रेखांश कोणत्या कोनात छेदतात?
- 7रेखांश कसे लिहितात? दोन उदाहरणे द्या.
- 8ग्लोबवर ०°, ९०° पूर्व आणि ९०° पश्चिम रेखांश दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ध्रुवांना जोडणारी काल्पनिक अर्धवर्तुळे.
- 2पूर्व आणि पश्चिम गोलार्ध.
- 3३६०.
- 4विषुववृत्तावर सुमारे १११ किमी; ध्रुवावर शून्य.
- 5आकार, दिशा आणि संख्या वेगळी; तक्ता पहा.
- 6काटकोनात.
- 7१०° पूर्व आणि १२०° पश्चिम.
- 8विद्यार्थ्याने ग्लोबवर दाखवावे.
जाळी आणि स्थान शोधणे
सिनेमागृहात आपल्याला ‘ओळ ५, आसन ७’ असा क्रमांक मिळतो आणि आपण आपली जागा सहज शोधतो. पृथ्वीवर अक्षांश आणि रेखांश मिळून अशीच जाळी बनते.
अक्षवृत्ते आणि रेखांश मिळून तयार होणाऱ्या जाळीला ‘जाळी’ (ग्रॅटिक्यूल) म्हणतात. तिच्यावरून पृथ्वीवरचे कोणतेही ठिकाण अक्षांश आणि रेखांश या दोन संख्यांनी निश्चित करता येते.
मुख्य कल्पना 1 : अंश, मिनिटे, सेकंद — दोन लगतच्या अक्षवृत्तांतील अंतर १११ किमी आहे, म्हणून मधली ठिकाणे सांगण्यासाठी अंशाचे लहान भाग केले जातात. १ अंश = ६० मिनिटे (′) आणि १ मिनिट = ६० सेकंद (″). येथील मिनिट-सेकंद वेळेची एकके नसून कोन मोजण्याची एकके आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : स्थान कसे शोधतात — आधी ठिकाणाचा अक्षांश (उत्तर किंवा दक्षिण) पाहतो, मग रेखांश (पूर्व किंवा पश्चिम) पाहतो. दोघांची छेदणारी जागा हेच ठिकाण. उदा. ‘१९° उत्तर, ७३° पूर्व’ हे ठिकाण भारताच्या पश्चिम भागातील आहे.
मुख्य कल्पना 3 : जाळीचा उपयोग — आजच्या जगात जाळी जहाजे, विमाने, नकाशे आणि मोबाईलमधील जीपीएस यासाठी वापरतात. समान अक्षांश आणि रेखांशाने चुकीशिवाय जागा सांगता येते, म्हणून ती जगभर मान्य आहे.
- सोपे : १ अंश = किती मिनिटे? — ६०.
- मध्यम : १ मिनिट = किती सेकंद? — ६०.
- परीक्षा-प्रकार : ठिकाण सांगायला किती संख्या? — दोन (अक्षांश, रेखांश).
आकृतीत : अक्षांश आणि रेखांशाची जाळी.
जगातील सर्वात मोठा फिरणारा ग्लोब ‘इअर्था’ अमेरिकेतील मेन राज्यातील यारमाउथ येथे आहे; त्याचा व्यास सुमारे १२.५ मीटर (४१ फूट) आहे आणि गिनीज रेकॉर्ड्सने १९९९ मध्ये त्याला मान्यता दिली (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
१° = ६०′; १′ = ६०″.
येथील मिनिटे आणि सेकंद घड्याळाच्या वेळेचे नाहीत; ती कोनाची एकके आहेत.
आठवणीची युक्ती : अक्षांश + रेखांश = पत्ता. आठवणीची युक्ती: "आडवे आणि उभे मिळून जाळे".
फरक ओळखा
| एकक | खूण | किंमत |
|---|---|---|
| अंश | ° | ६० मिनिटे |
| मिनिट | ′ | ६० सेकंद |
| सेकंद | ″ | सर्वात लहान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जाळी (ग्रॅटिक्यूल) म्हणजे काय?
- 2अंश, मिनिट आणि सेकंद यांचा संबंध सांगा.
- 3जाळीचा उपयोग काय?
- 4अक्षांश-रेखांशावरून ठिकाण कसे शोधतात?
- 5मिनिट आणि सेकंद येथे वेळेची एकके का नाहीत?
- 6घरातील किंवा परिसरातील जाळीसारख्या दोन वस्तू सांगा.
- 7नकाशावर १५° अंतराची जाळी पाहून ०° रेखांश कोणत्या खंडांतून जातो ते सांगा.
- 8ग्लोब आणि नकाशा वापरून तुमच्या जिल्ह्याचे अक्षांश-रेखांश शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अक्षवृत्त आणि रेखांशांची मिळून बनलेली जाळी.
- 2१° = ६०′; १′ = ६०″.
- 3जहाज, विमान, नकाशा, जीपीएस यासाठी स्थान शोधणे.
- 4अक्षांश आणि रेखांशाची छेदनबिंदू जागा.
- 5ती कोन मोजण्याची एकके आहेत.
- 6उदा. पत्त्यांची जाळी, कापडाचा विणलेला जाळीदार भाग; विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 7०° रेखांश युरोप, आफ्रिका आणि अंटार्क्टिकातून जातो (नकाशा पाहून तपासा).
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः शोधावे.
प्रमाण वेळ आणि भारतीय प्रमाण वेळ
आपण मुंबईत सकाळी ९ वाजता असतो तेव्हा लंडनमध्ये पहाटेचे साडेतीन वाजलेले असतात. सूर्य सगळीकडे एकाच वेळी डोक्यावर येत नाही म्हणून जगभर वेळ वेगळी असते.
०° रेखांशाला ‘प्रमाण रेखांश’ (Prime Meridian) म्हणतात; तो इंग्लंडमधील लंडनजवळच्या ग्रीनविच गावातून जातो. त्याची वेळ ही जागतिक प्रमाण वेळ (GMT) आहे आणि UTC ही वेळही वापरतात.
मुख्य कल्पना 1 : भारतीय प्रमाण वेळ — ८२°३०′ पूर्व रेखांश, जो उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूरजवळून जातो, तो भारताचा प्रमाण रेखांश आहे. त्यावरून भारतीय प्रमाण वेळ (IST) ठरते, जी ग्रीनविच प्रमाण वेळेपेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे आहे.
मुख्य कल्पना 2 : प्राचीन भारताचा मूळ रेखांश — ग्रीनविच मूळ रेखांश मानला जाण्याआधी भारताचा स्वतःचा मूळ रेखांश होता, तो उज्जयिनी (उज्जैन) जवळून जाई. सुमारे १५०० वर्षांपूर्वी वराहमिहिरासारखे खगोलशास्त्रज्ञ तेथे राहून अभ्यास करत. वेळेची गणना, ग्रहांची स्थिती आणि नकाशे यासाठी त्याचा आधार घेतला जाई.
मुख्य कल्पना 3 : उपग्रह सेवा: NavIC — भारत स्वतःच्या सात उपग्रहांची प्रणाली वापरतो, तिचे नाव IRNSS (भारतीय प्रादेशिक दिशादर्शन उपग्रह प्रणाली). ती भारत आणि त्याच्या सीमांपासून सुमारे १५०० किमीपर्यंतच्या प्रदेशात अचूक स्थान, वेळ आणि दिशादर्शन सेवा देते.
- सोपे : पृथ्वी २४ तासांत किती अंश फिरते? — ३६०°.
- मध्यम : १° रेखांशामागे वेळेचा फरक? — ४ मिनिटे.
- परीक्षा-प्रकार : IST हे GMT पेक्षा किती पुढे? — ५ तास ३० मिनिटे.
आकृतीत : रेखांशावरून प्रमाण वेळ.
अनेक स्रोतांनुसार: ‘सूर्यसिद्धांतात’ उज्जैन हे शून्य रेखांशावरचे ठिकाण म्हणून सांगितले आहे; उज्जैन सुमारे २३°११′ उत्तर आणि ७५°४६′ पूर्व येथे आहे, म्हणजे कर्कवृत्ताच्या जवळ पण त्यावर नाही; पुस्तकाच्या आकृतीतील ‘२३°३०′ उ.’ हे कर्कवृत्ताचे मूल्य आहे (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
NavIC उपग्रह प्रणाली सात उपग्रहांची आहे आणि भारत तसेच सीमांपासून सुमारे १५०० किमी क्षेत्र व्यापते; ती २०१८ पासून कार्यरत मानली जाते (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
८२½° × ४ मि = ३३० मि = ५ ता ३० मि.
ग्रीनविच प्रमाण रेखांश (०°) भारताचा नाही; भारताचा प्रमाण रेखांश ८२°३०′ पूर्व आहे.
आठवणीची युक्ती : ग्रीनविच ०° = GMT; भारत = GMT + ५:३०. आठवणीची युक्ती: "पूर्वेकडे वेळ पुढे".
फरक ओळखा
| मुद्दा | जागतिक | भारत |
|---|---|---|
| प्रमाण रेखांश | ०° ग्रीनविच | ८२°३०′ पू. |
| वेळेचे नाव | GMT / UTC | IST |
| GMT शी फरक | ० | +५ तास ३० मि. |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रमाण रेखांश म्हणजे काय?
- 2GMT म्हणजे काय? तो कोणत्या ठिकाणावरून ठरतो?
- 3भारताचा प्रमाण रेखांश कोणता आणि तो कुठून जातो?
- 4IST आणि GMT मधील फरक सांगा.
- 5१५° रेखांशामागे वेळेत किती फरक पडतो आणि का?
- 6८२°३०′ पूर्व रेखांशावरून ५ तास ३० मिनिटे कशी येतात?
- 7प्राचीन भारताचा मूळ रेखांश कोणत्या शहराजवळून जाई?
- 8NavIC बद्दल माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1०° रेखांश; ग्रीनविचमधून जातो.
- 2ग्रीनविच प्रमाण वेळ; ग्रीनविचवरून.
- 3८२°३०′ पू.; मिर्झापूरजवळून.
- 4IST = GMT + ५ तास ३० मि.
- 5१ तास; कारण पृथ्वी ३६०° मध्ये २४ तास फिरते.
- 6८२.५ × ४ = ३३० मिनिटे = ५ तास ३०.
- 7उज्जैन (उज्जयिनी).
- 8सात उपग्रह, भारत आणि १५०० किमी भागात स्थान-वेळ-दिशादर्शन.