धडा २: भारतीय भूगोलाचा इतिहास

प्राचीन भारतीय भौगोलिक ज्ञान म्हणजे वेद, उपनिषदे, पुराणे, तत्त्वज्ञानाचे ग्रंथ, जैन-बौद्ध ग्रंथ आणि भारतात येणाऱ्या परदेशी प्रवाशांच्या नोंदी यांत आढळणारे विश्व, पृथ्वी, काळ आणि ऋतूंबद्दलचे ज्ञान.

द्वीप म्हणजे नैसर्गिकरीत्या पाण्याने वेढलेली भूमी. प्राचीन ग्रंथांत पृथ्वीचे ‘सप्तद्वीप’ म्हणजे सात द्वीपांत वर्णन केले आहे आणि मध्यभागी मेरू पर्वत असल्याचा उल्लेख आहे.

काळमापन म्हणजे सूर्य, चंद्र, नक्षत्रे आणि ग्रहांच्या स्थितीवरून वेळ मोजणे. प्राचीन भारतात ग्रहणाचा अचूक अंदाज, दिशा ठरवणे आणि स्थानिक वेळ काढणे ही कौशल्ये विकसित झाली होती.

ऋतू म्हणजे हवामानातील वर्षभरात ठरावीक काळाने येणारे बदल. प्राचीन भारतीय पद्धतीत वर्षाचे सहा ऋतू आणि बारा महिने मानले जातात, आणि अनेक सण हवामान आणि शेतीशी जोडलेले असतात.