नकाशे, त्यांचे प्रकार आणि ICT साधने
अनोळखी गावी जाताना आपण मोबाईलवर नकाशा पाहतो आणि रस्ता शोधतो. नकाशा म्हणजे पृथ्वीचा किंवा तिच्या भागाचा कागदावर काढलेला लहान आराखडा, ज्यामुळे दूरचे ठिकाण एका नजरेत समजते.
नकाशा म्हणजे सपाट पृष्ठभागावर पारंपरिक चिन्हे, दिशा, सूचिका आणि प्रमाण वापरून काढलेले पृथ्वीचे चित्र. ग्लोबवर ठिकाण निश्चित केल्यावर चिन्हे आणि प्रतीके वापरून नकाशा तयार केला जातो.
मुख्य कल्पना 1 : नकाशाचे प्रकार — नैसर्गिक नकाशे पर्वत, पठारे, मैदाने, नद्या अशा निसर्गाच्या घटकांवर आधारित असतात. राजकीय नकाशे देश, सीमा आणि राजधान्या अशा मानवनिर्मित गोष्टी दाखवतात. विषयावर आधारित (थीमॅटिक) नकाशे मृदा, वनस्पती, हवामान, वाहतूक, पर्यटन अशा एका विशिष्ट विषयावर असतात.
मुख्य कल्पना 2 : भूगोलातील ICT साधने — दूरसंवेदन, उपग्रह प्रतिमा, ड्रोन, डिजिटल नकाशे आणि ऑनलाइन मॅपिंग, स्थाननिश्चिती प्रणाली (GPS), सांख्यिकी नोंदी आणि शैक्षणिक संकेतस्थळे-अॅप्स ही आधुनिक साधने आहेत. त्यांचा उपयोग निरीक्षण, नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापन आणि स्थान शोधण्यासाठी होतो.
मुख्य कल्पना 3 : नकाशा वाचताना काय पाहावे — नकाशा वाचताना आधी शीर्षक आणि चिन्हसूची पाहावी, मग उत्तर दिशा ओळखावी. नंतर अक्षांश-रेखांश, नद्या, रस्ते, रेल्वे, शहरे आणि जमिनीचा उतार कोणत्या दिशेला आहे हे पाहावे.
- सोपे : पर्वत आणि नद्या दाखवणारा नकाशा — नैसर्गिक.
- मध्यम : देश आणि राजधान्यांचा नकाशा — राजकीय.
- परीक्षा-प्रकार : पावसाच्या वितरणाचा नकाशा — विषयावर आधारित.
आकृतीत : नकाशांचे प्रकार आणि साधने.
नै-रा-वि.
उपग्रह प्रतिमा म्हणजे नकाशा नाही; ती प्रत्यक्ष चित्र आहे, तिच्यावरून नकाशा तयार करतात.
आठवणीची युक्ती : नैसर्गिक = निसर्ग; राजकीय = सीमा; थीमॅटिक = विषय. आठवणीची युक्ती: "निसर्ग, सीमा, विषय".
फरक ओळखा
| प्रकार | काय दाखवतो | उदाहरण |
|---|---|---|
| नैसर्गिक | निसर्गाचे घटक | पर्वत नकाशा |
| राजकीय | मानवनिर्मित सीमा | भारताचा राजकीय नकाशा |
| थीमॅटिक | एकच विषय | मृदा नकाशा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नकाशा म्हणजे काय?
- 2नकाशाचे तीन प्रकार सांगा.
- 3नैसर्गिक आणि राजकीय नकाशातील फरक लिहा.
- 4थीमॅटिक नकाशाची दोन उदाहरणे द्या.
- 5भूगोल शिकण्यासाठी कोणती ICT साधने उपयुक्त आहेत?
- 6नकाशा वाचताना सुरुवातीला काय पाहावे?
- 7उपग्रह प्रतिमा आणि नकाशात काय फरक आहे?
- 8तुमच्या जिल्ह्याचा नकाशा पाहून कोणता प्रकार आहे ते सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चिन्हे, दिशा, सूचिका आणि प्रमाण वापरून काढलेले पृथ्वीचे सपाट चित्र.
- 2नैसर्गिक, राजकीय, थीमॅटिक.
- 3नैसर्गिक: निसर्ग; राजकीय: मानवनिर्मित सीमा आणि राजधान्या.
- 4मृदा नकाशा, वनस्पती नकाशा.
- 5उपग्रह प्रतिमा, ड्रोन, GPS, डिजिटल नकाशे.
- 6शीर्षक, चिन्हसूची आणि उत्तर दिशा.
- 7प्रतिमा प्रत्यक्ष चित्र; नकाशा चिन्हांनी तयार केलेला आराखडा.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
नकाशाचे घटक आणि चिन्हे
अनोळखी खेळाचे नियम समजण्यासाठी आपण खुणा आणि सूचना वाचतो. नकाशातही शीर्षक, दिशा, प्रमाण आणि चिन्हांच्या खुणा वाचल्या की नकाशा सहज समजतो.
नकाशाचे घटक म्हणजे शीर्षक, उपशीर्षक, प्रमाण, उत्तर दिशादर्शक, चिन्हसूची (पारंपरिक चिन्हे) आणि अक्षांश-रेखांश. हे घटक नकाशा बरोबर समजण्यास, दिशा आणि अंतर काढण्यास आणि माहिती तपासण्यास उपयोगी असतात.
मुख्य कल्पना 1 : नकाशाचे घटक — शीर्षक नकाशा कशाबद्दल आहे ते सांगते. उत्तर दिशादर्शक दिशा दाखवतो. प्रमाण अंतर काढण्यासाठी असते. चिन्हसूची चिन्हांचे अर्थ सांगते. अक्षांश-रेखांश ठिकाणाचे स्थान सांगतात.
मुख्य कल्पना 2 : पारंपरिक चिन्हे — नकाशात जागा कमी असते म्हणून बंदर, घाट, शहर, नदी, राजधानी, कोळशाची खाण, दीपगृह, समोच्च रेषा अशा गोष्टी ठरावीक चिन्हांनी दाखवतात. ही चिन्हे जगभर साधारण सारखी असतात आणि नकाशाच्या चिन्हसूचीत दिलेली असतात.
मुख्य कल्पना 3 : अक्षांश-रेखांश वाचणे — एखाद्या भागाचा अक्षांशीय विस्तार म्हणजे त्याचे उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील टोकाचे अक्षांश; रेखांशीय विस्तार म्हणजे पूर्व आणि पश्चिमेकडील टोकाचे रेखांश. अंश, मिनिटे आणि सेकंद असे वाचावेत: उदा. १५°३६′ उत्तर म्हणजे पंधरा अंश छत्तीस मिनिटे उत्तर.
- सोपे : नकाशातील शीर्षक काय सांगते? — नकाशा कशाबद्दल आहे.
- मध्यम : चिन्हांचे अर्थ कुठे मिळतात? — चिन्हसूचीत.
- परीक्षा-प्रकार : महाराष्ट्राचा अक्षांशीय विस्तार = २२°०२′ − १५°३६′ = ६°२६′.
आकृतीत : नकाशाचे मुख्य घटक.
महाराष्ट्र राज्याचा विस्तार सुमारे १५°३६′ उ. ते २२°०२′ उ. अक्षांश आणि ७२°३६′ पू. ते ८०°५४′ पू. रेखांश असा दिला जातो; काही स्रोतांत मिनिटांत थोडा फरक आढळतो (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
शी-उ-प्र-चि.
चिन्हे प्रत्येक नकाशात सारखीच असतात असे नाही; म्हणून नेहमी चिन्हसूची पाहावी.
आठवणीची युक्ती : नकाशा वाचन = शीर्षक + दिशा + प्रमाण + चिन्हसूची. आठवणीची युक्ती: "शी-उ-प्र-चि".
फरक ओळखा
| घटक | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| शीर्षक | विषय सांगतो | महाराष्ट्र – नद्या |
| उत्तर दिशादर्शक | दिशा दाखवतो | वर जाणारा बाण |
| चिन्हसूची | चिन्हांचे अर्थ | बंदराचे चिन्ह |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नकाशाचे पाच घटक लिहा.
- 2चिन्हसूचीचा उपयोग काय?
- 3नकाशात चिन्हे का वापरतात?
- 4बंदर, नदी आणि शहर यांची चिन्हे काढा.
- 5अक्षांशीय विस्तार म्हणजे काय?
- 6१८°०५′ उत्तर ते २१°४०′ उत्तर या भागाचा अक्षांशीय विस्तार किती?
- 7७३°१०′ पूर्व ते ७९°४५′ पूर्व या भागाचा रेखांशीय विस्तार किती?
- 8तुमच्या शाळेचा साधा नकाशा चिन्हांसह काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शीर्षक, उपशीर्षक, प्रमाण, उत्तर दिशादर्शक, चिन्हसूची.
- 2चिन्हांचे अर्थ समजतात.
- 3जागा कमी असते आणि नकाशा सोपा हवा.
- 4विद्यार्थ्याने चिन्हसूचीप्रमाणे काढावे.
- 5उत्तर-दक्षिण टोकांच्या अक्षांशांतील अंतर.
- 6२१°४०′ − १८°०५′ = ३°३५′.
- 7७९°४५′ − ७३°१०′ = ६°३५′.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः काढावे.
नकाशाचे प्रमाण
शाळेचा नकाशा कागदावर काढताना ५० मीटर लांब मैदान आपण ५ सेमी रेषेने दाखवतो. असा नकाशावरील आणि प्रत्यक्ष अंतराचा ठरावीक संबंध म्हणजे प्रमाण.
प्रमाण म्हणजे नकाशावरील अंतर आणि जमिनीवरील प्रत्यक्ष अंतर यांचा संबंध. तीन मुख्य प्रकार: शब्दांत (विधान) प्रमाण, संख्यात्मक प्रमाण (उदा. १:१,००,०००) आणि आलेखीय प्रमाण (मोजपट्टी).
मुख्य कल्पना 1 : प्रमाणाचे तीन प्रकार — शब्दांत प्रमाण म्हणजे ‘१ सेमी = १ किमी’ असे लिहिणे. संख्यात्मक प्रमाणात १:१,००,००० म्हणजे नकाशावर १ एकक = जमिनीवर १,००,००० तेच एकक. आलेखीय प्रमाणात मोजपट्टी काढलेली असते आणि नकाशा लहान-मोठा केला तरी ती बरोबर राहते.
मुख्य कल्पना 2 : प्रमाण बदलणे — १:१,००,००० म्हणजे १ सेमी = १,००,००० सेमी = १ किमी. म्हणजे नकाशावर ४ सेमी असतील तर जमिनीवर ४ किमी. १:५०,००० म्हणजे १ सेमी = ५०० मी; नकाशावर ६ सेमी म्हणजे ३,००० मी = ३ किमी.
मुख्य कल्पना 3 : मोठे आणि लहान प्रमाण — मोठ्या प्रमाणाच्या नकाशात (उदा. १:१०,०००) लहान भाग जास्त तपशीलाने दाखवला जातो. लहान प्रमाणाच्या नकाशात (उदा. १:१० कोटी) मोठा भाग कमी तपशीलाने दिसतो. शाळेचा नकाशा मोठ्या प्रमाणात आणि जगाचा नकाशा लहान प्रमाणात असतो.
- सोपे : १:१,००,००० वर ३ सेमी = ३ किमी.
- मध्यम : १:५०,००० वर ४ सेमी = २ किमी.
- परीक्षा-प्रकार : १ सेमी = २ किमी प्रमाणात ५ सेमी = १० किमी.
आकृतीत : नकाशाच्या प्रमाणाचे तीन प्रकार.
१:१,००,००० → १ सेमी = १ किमी.
१:१,००,००० म्हणजे १ सेमी = १ मीटर नाही; १,००,००० सेमी = १ किमी म्हणून १ सेमी = १ किमी.
आठवणीची युक्ती : ५ शून्ये कापली की सेमी → किमी. आठवणीची युक्ती: "पाच शून्ये कापा, किमी मिळवा".
फरक ओळखा
| प्रमाण | १ सेमी = ? | ५ सेमी = ? |
|---|---|---|
| १:१,००,००० | १ किमी | ५ किमी |
| १:५०,००० | ५०० मी | २.५ किमी |
| १:२,००,००० | २ किमी | १० किमी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रमाण म्हणजे काय?
- 2प्रमाणाचे तीन प्रकार सांगा.
- 3१:१,००,००० या प्रमाणात १ सेमी म्हणजे प्रत्यक्षात किती?
- 4१:५०,००० प्रमाणात नकाशावर ८ सेमी म्हणजे प्रत्यक्षात किती?
- 5१ सेमी = ५ किमी असल्यास १२ किमी अंतर नकाशावर किती सेमी?
- 6मोठ्या आणि लहान प्रमाणाच्या नकाशातील फरक लिहा.
- 7आलेखीय प्रमाण का सोयीचे असते?
- 8तुमच्या वर्गाची लांबी मोजून तीनही प्रकारच्या प्रमाणात लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नकाशावरील आणि प्रत्यक्ष अंतराचा संबंध.
- 2शब्दांत, संख्यात्मक, आलेखीय.
- 3१ किमी.
- 4८ × ५०० मी = ४,००० मी = ४ किमी.
- 5१२ ÷ ५ = २.४ सेमी.
- 6मोठे: लहान भाग, जास्त तपशील; लहान: मोठा भाग, कमी तपशील.
- 7नकाशा लहान-मोठा केला तरी मोजपट्टी बरोबर राहते.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः मोजून लिहावे.
आलेख आणि क्षेत्रभेट
शाळेत आपण आठवडाभराचे तापमान लिहून ठेवले, तर आकडे वाचायला कठीण वाटतात; पण त्यांचा आलेख काढला की कोणत्या दिवशी जास्त आणि कोणत्या दिवशी कमी हे चित्रात लगेच दिसते.
आलेख म्हणजे आकड्यांना रेषा किंवा स्तंभांनी चित्ररूपात मांडणे. क्षेत्रभेट म्हणजे निवडलेल्या भौगोलिक ठिकाणाला भेट देऊन तेथील भौगोलिक आणि सांस्कृतिक घटकांचा अभ्यास करणे.
मुख्य कल्पना 1 : आलेखाचे प्रकार — साधा रेषा आलेख फक्त एकाच घटकाची तुलना दाखवतो. रेषा आलेख काळानुसार बदल दाखवतो. बहुरेषा आलेखात एकाच आलेखावर दोन किंवा जास्त घटकांची तुलना असते, उदा. किमान आणि कमाल तापमान. याशिवाय स्तंभालेख, विभाजित स्तंभालेख आणि वर्तुळालेख हेही महत्त्वाचे प्रकार आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : आलेख वाचणे — आलेख वाचताना आधी शीर्षक आणि दोन्ही अक्ष पाहावेत; मग प्रमाण (उदा. १ सेमी = १० मिमी) पाहावे. नंतर सर्वात उंच आणि सर्वात खालचा बिंदू शोधावा आणि दोन बिंदूंतील फरक काढावा.
मुख्य कल्पना 3 : क्षेत्रभेटीचे प्रकार आणि तयारी — भेटीची ठिकाणे शैक्षणिक (वाचनालय, विज्ञान केंद्र), निसर्गरम्य (किनारा, धबधबा), ऐतिहासिक (किल्ला, संग्रहालय), धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, औद्योगिक किंवा मनोरंजनाची असू शकतात. उद्देश ठरवणे, ठिकाण निवडणे, आधी परवानगी घेणे, वाहतुकीचे नियोजन, वेळापत्रक आणि साहित्य तयार करणे ही तयारी असते. नंतर निरीक्षणावर आधारित अहवाल लिहावा.
- सोपे : एकाच घटकाची तुलना — साधा रेषा आलेख.
- मध्यम : किमान आणि कमाल तापमान एकत्र — बहुरेषा आलेख.
- परीक्षा-प्रकार : किल्ल्याला भेट — ऐतिहासिक क्षेत्रभेट.
आकृतीत : आलेख आणि क्षेत्रभेट.
एक = साधा, दोन = बहु, तुलना = स्तंभ.
आलेख काढताना प्रमाण बदलले तर चित्र चुकीचे दिसते; दोन्ही अक्षांवर एकसारखे प्रमाण ठेवावे.
आठवणीची युक्ती : आलेख = आकड्यांचे चित्र. आठवणीची युक्ती: "एक रेघ, एक घटक; दोन रेघा, दोन घटक".
फरक ओळखा
| आलेख | कशासाठी | उदाहरण |
|---|---|---|
| साधा रेषा | एक घटक | दैनिक तापमान |
| बहुरेषा | अनेक घटकांची तुलना | किमान-कमाल तापमान |
| स्तंभालेख | स्तंभांनी तुलना | दैनिक पाऊस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आलेख म्हणजे काय?
- 2बहुरेषा आलेख कधी वापरतात?
- 3आलेख वाचताना कोणत्या चार गोष्टी पाहाव्यात?
- 4एका आठवड्याचे पावसाचे आकडे (५, ०, १२, ८, ०, २०, ३ मिमी) घेऊन कोणता आलेख योग्य? तो काढा.
- 5वरील आकड्यांत कोणत्या दिवशी सर्वाधिक पाऊस आणि कितीचा फरक?
- 6क्षेत्रभेटीची तयारी कशी कराल?
- 7क्षेत्रभेटीचे कोणतेही चार प्रकार लिहा.
- 8शाळेच्या परिसरातील किमान-कमाल तापमान नोंदवून बहुरेषा आलेख काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आकड्यांचे रेषा किंवा स्तंभांनी केलेले चित्ररूप सादरीकरण.
- 2दोन किंवा जास्त घटकांची तुलना करायची तेव्हा.
- 3शीर्षक, अक्ष, प्रमाण, सर्वोच्च-सर्वनिम्न बिंदू.
- 4स्तंभालेख योग्य; विद्यार्थ्याने काढावा.
- 5सहावा दिवस २० मिमी; २० − ० = २० मिमी जास्त.
- 6उद्देश, ठिकाण, परवानगी, वाहतूक, वेळापत्रक, साहित्य.
- 7शैक्षणिक, निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, औद्योगिक, इ.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः नोंदवून काढावा.