पृथ्वीची आवरणे
आपण जमिनीवर चालतो, नदीचे पाणी पितो, हवेत श्वास घेतो आणि आपल्या आजूबाजूला झाडे, पक्षी आहेत. ही चारही गोष्टी पृथ्वीच्या चार वेगवेगळ्या आवरणांतील आहेत.
पृथ्वीची मुख्य चार आवरणे: शिलावरण (जमीन आणि खडक), जलावरण (पाणी), वातावरण (हवा) आणि जीवावरण (सजीव). पृथ्वीवरील सर्व परिसर या आवरणांच्या एकमेकांवरील परिणामातून तयार होतो.
मुख्य कल्पना 1 : चार आवरणे — शिलावरणात जमीन आणि समुद्रतळ येतात; जलावरणात नद्या, तलाव, समुद्र आणि हिमनद्या; वातावरणात हवा; आणि जीवावरणात झाडे, पक्षी, प्राणी आणि माणूस. जीवावरण इतर तिन्ही आवरणांच्या काही भागात पसरलेले आहे.
मुख्य कल्पना 2 : शिलावरण म्हणजे काय — पृथ्वीचा सुमारे ७१ टक्के भाग पाण्याने आणि २९ टक्के भाग जमिनीने व्यापलेला आहे. या जमिनीला ‘भूखंड’ म्हणतात आणि ती शिलावरणाचा वरचा थर आहे. पाण्याखालचा भाग म्हणजे सागरतळ हा शिलावरणाचा खालचा थर आहे.
मुख्य कल्पना 3 : शिलावरणाचे प्रकार — शिलावरण सगळीकडे सारखे नसून वेगवेगळे खडक आणि खनिजांचे बनलेले आहे. त्याचे दोन भाग आहेत: खंडीय शिलावरण (खंडीय भूकवच) आणि सागरी शिलावरण (सागरी भूकवच). पृथ्वी आधी अतिशय तप्त होती, ती हळूहळू थंड होऊन बाहेरचा भाग घन झाला; तोच शिलावरण.
- सोपे : जमीन कोणत्या आवरणात? — शिलावरण.
- मध्यम : नदीचे पाणी कोणत्या आवरणात? — जलावरण.
- परीक्षा-प्रकार : पक्षी आणि झाडे कोणत्या आवरणात? — जीवावरण.
आकृतीत : पृथ्वीची चार आवरणे.
शि-ज-वा-जी.
शिलावरण म्हणजे फक्त जमीन नाही; पाण्याखालचा सागरतळही शिलावरणाचा भाग आहे.
आठवणीची युक्ती : शिला = खडक/जमीन; जल = पाणी; वात = हवा; जीव = सजीव. आठवणीची युक्ती: "शि-ज-वा-जी".
फरक ओळखा
| आवरण | काय येते | उदाहरण |
|---|---|---|
| शिलावरण | जमीन, सागरतळ | डोंगर |
| जलावरण | पाणी | नदी |
| वातावरण | हवा | वारा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीची चार आवरणे कोणती?
- 2शिलावरण म्हणजे काय?
- 3पृथ्वीवर जमीन आणि पाण्याचे प्रमाण किती?
- 4शिलावरणाचे दोन भाग कोणते?
- 5जीवावरण इतर आवरणांशी कसे जोडलेले आहे?
- 6सागरतळ शिलावरणाचा भाग का आहे?
- 7तुमच्या परिसरातील प्रत्येक आवरणाचे एक उदाहरण लिहा.
- 8पृथ्वी थंड होऊन शिलावरण कसे तयार झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शिलावरण, जलावरण, वातावरण, जीवावरण.
- 2पृथ्वीचा जमिनीचा आणि सागरतळाचा घन भाग.
- 3७१ % पाणी आणि २९ % जमीन.
- 4खंडीय आणि सागरी शिलावरण.
- 5जीवावरण इतर आवरणांच्या भागात पसरलेले आहे.
- 6कारण तो पृथ्वीच्या घन कवचाचा भाग आहे.
- 7विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 8सुरुवातीची तप्त पृथ्वी थर थर थंड होऊन बाहेरचा भाग घन झाला.
पृथ्वीचे अंतरंग
आंब्याच्या आतून कसा दिसेल हे पाहण्यासाठी आपण तो कापतो. पण पृथ्वी कापून आत पाहता येत नाही; म्हणून भूकंप लाटा आणि इतर निरीक्षणांवरून वैज्ञानिक तिच्या आतील रचनेचा अंदाज बांधतात.
पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून केंद्रापर्यंत तीन थर आहेत: भूकवच (क्रस्ट), प्रावरण (मँटल) आणि गाभा (कोअर). पृथ्वीची त्रिज्या सुमारे ६,४०० किमी आहे, म्हणून मनुष्य थेट आत पोहोचू शकलेला नाही.
मुख्य कल्पना 1 : भूकवच — सर्वांत वरचा घन थर. खंडीय भूकवच हलक्या सिलिका आणि ॲल्युमिनियमपासून बनले म्हणून त्याला ‘सियाल’ (SiAl) म्हणतात, आणि सागरी भूकवच पातळ असून सिलिका आणि मॅग्नेशियमपासून बनले म्हणून त्याला ‘सिमा’ (SiMa) म्हणतात. पुस्तकानुसार खंडीय भूकवचाची जाडी सरासरी ३० ते ७० किमी आणि सागरी भूकवचाची ३ ते ५ किमी आहे.
मुख्य कल्पना 2 : प्रावरण — भूकवच आणि गाभ्याच्या मधला जाड थर. त्याचे बाह्य प्रावरण अर्धद्रव आणि आतील प्रावरण अधिक घन असते. बाह्य प्रावरणाच्या अर्धद्रव स्वरूपामुळे शिलावरणाचे भूपट्ट सरकतात, आणि भूकंप होतात.
मुख्य कल्पना 3 : गाभा — प्रावरणाखाली गाभा सुरू होतो. तो निकेल आणि लोखंड (NiFe) यांचा असावा असे वैज्ञानिक मानतात. बाह्य गाभा द्रव असून त्यातील धातूंच्या हालचालीमुळे पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र तयार होते. आतील गाभा घन आहे, कारण तेथे प्रचंड दाब आहे.
- सोपे : पृथ्वीची त्रिज्या किती? — सुमारे ६,४०० किमी.
- मध्यम : सर्वांत बाहेरचा थर? — भूकवच.
- परीक्षा-प्रकार : NiFe कोणता भाग? — गाभा.
आकृतीत : पृथ्वीचे तीन थर.
पुस्तकात आतील गाभ्याचे तापमान सुमारे ६,००० °से दिले आहे, तर अनेक स्रोत सुमारे ५,२०० ते ५,५०० °से सांगतात; सागरी भूकवचही अनेक स्रोतांत ५ ते १० किमी (सरासरी सुमारे ६ किमी) दिले आहे, पुस्तकात ३ ते ५ किमी (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
भू-प्रा-गा.
पृथ्वीचा गाभा द्रव आहे असे वाटते; पण फक्त बाह्य गाभा द्रव आहे, आतील गाभा घन आहे.
आठवणीची युक्ती : वरून आत: भूकवच → प्रावरण → गाभा. आठवणीची युक्ती: "सियाल वर, निफे खाली".
फरक ओळखा
| थर | अवस्था | मुख्य घटक |
|---|---|---|
| भूकवच | घन | सिलिका, ॲल्युमिनियम, मॅग्नेशियम |
| प्रावरण | बाह्य अर्धद्रव; आतील घन | मॅग्नेशियम, लोखंड |
| गाभा | बाह्य द्रव; आतील घन | निकेल, लोखंड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीच्या अंतरंगातील तीन थर कोणते?
- 2पृथ्वीच्या आतील रचना कशी समजते?
- 3सियाल आणि सिमा यांतील फरक सांगा.
- 4बाह्य प्रावरणाच्या अर्धद्रव स्वरूपाचा परिणाम काय?
- 5आतील गाभा घन का आहे?
- 6पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र कसे तयार होते?
- 7भूकवचाचे दोन प्रकार आणि त्यांची जाडी लिहा.
- 8पृथ्वीच्या अंतरंगाची आकृती काढा आणि थर नावे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भूकवच, प्रावरण, गाभा.
- 2भूकंप लाटांचा अभ्यास करून.
- 3सियाल = खंडीय (सिलिका + ॲल्युमिनियम); सिमा = सागरी (सिलिका + मॅग्नेशियम).
- 4भूपट्ट सरकतात आणि भूकंप होतात.
- 5तेथे प्रचंड दाब आहे.
- 6बाह्य गाभ्यातील द्रव धातूंच्या हालचालीमुळे.
- 7खंडीय ३०–७० किमी; सागरी ३–५ किमी (पुस्तकानुसार).
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः काढावे.
प्रमुख भूरूपे
आपल्या गावाभोवती डोंगर, सपाट शेती, नदीचे खोरे किंवा उंच पठार दिसते. जमिनीच्या या वेगवेगळ्या आकारांना भूरूपे म्हणतात.
भूरूपे म्हणजे भूकवचाचे वेगवेगळे नैसर्गिक आकार. पृथ्वीच्या अंतरंगातील हळू किंवा अचानक हालचाली, ताण आणि इतर नैसर्गिक घटकांमुळे भूरूपे तयार होतात. त्यांच्या एकत्र रचनेला भूप्रदेशाची रचना म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : पर्वत, टेकडी आणि डोंगर — पर्वत आजूबाजूच्या भागापेक्षा खूप उंच असतो, शिखराकडे निमुळता होतो आणि त्याची उंची पुस्तकानुसार १००० मीटरपेक्षा जास्त असते (सह्याद्री, सातपुडा, हिमालय, अँडीज, रॉकी). डोंगर पर्वतापेक्षा कमी उंच आणि उतार सौम्य (पुस्तकानुसार सुमारे ६०० मी पेक्षा जास्त). टेकडी आणखी कमी उंचीची, गोलाकार माथ्याची आणि सौम्य उताराची (पुस्तकानुसार ३०० ते ६०० मी).
मुख्य कल्पना 2 : पठार आणि मैदान — पठार पर्वतापेक्षा कमी उंचीचे, पण आजूबाजूपेक्षा उंच आणि सपाट माथ्याचे असते; त्याच्या कडा बहुधा उंच उताराच्या असतात. पुस्तकानुसार उंची साधारण १०० ते १००० मीटर. मैदान समुद्रसपाटीपासून कमी उंचीवरचा सपाट आणि विस्तृत भूभाग; पुस्तकानुसार उंची ३०० मीटरपेक्षा कमी. बहुतेक मैदाने नदीखोरी आणि त्रिभुज प्रदेशात असून काही सुपीक असतात.
मुख्य कल्पना 3 : दरी आणि घळई — पर्वत, डोंगर आणि टेकड्यांमधील खोलगट, लांब भूरूपाला दरी म्हणतात. तिचा आकार इंग्रजी V किंवा U अक्षरासारखा असतो आणि बहुतेक दऱ्यांतून ओढे वाहतात. अरुंद आणि खोल दरीला घळई (गॉर्ज) म्हणतात.
- सोपे : सह्याद्री कोणते भूरूप? — पर्वतरांग.
- मध्यम : सासवड, कास हे काय? — पठार.
- परीक्षा-प्रकार : V आकाराचे, ओढा वाहणारे भूरूप? — दरी.
आकृतीत : प्रमुख भूरूपे आणि त्यांची उंची.
प-ड-टे-प-मै-द.
पठार आणि मैदान दोन्ही सपाट असतात म्हणून सारखी असे नाही; पठार आजूबाजूपेक्षा उंच असते, मैदान सखल.
आठवणीची युक्ती : पर्वत सर्वांत उंच, मैदान सर्वांत सखल. आठवणीची युक्ती: "पर्वत उंच, मैदान खाली, पठार टेबलासारखे".
फरक ओळखा
| भूरूप | उंची (पुस्तकानुसार) | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| पर्वत | १००० मी पेक्षा जास्त | शिखर निमुळते |
| पठार | सुमारे १०० – १००० मी | सपाट माथा |
| मैदान | ३०० मी पेक्षा कमी | सपाट, विस्तृत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूरूपे म्हणजे काय?
- 2पर्वत आणि पठारातील फरक सांगा.
- 3मैदान कोणत्या भागात तयार होतात?
- 4दरी म्हणजे काय? V आणि U आकार कशाला म्हणतात?
- 5घळई म्हणजे काय?
- 6तुमच्या भागातील तीन भूरूपे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 7टेकडी आणि डोंगरातील फरक सांगा.
- 8पर्वतरांग आणि पर्वतशृंखला यांतील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भूकवचाचे वेगवेगळे नैसर्गिक आकार.
- 2पर्वत १००० मी पेक्षा उंच, निमुळता; पठार कमी उंच, सपाट माथा.
- 3नदीखोरे आणि त्रिभुज प्रदेशात.
- 4पर्वतांमधील खोलगट भाग; V किंवा U अक्षरासारखा आकार.
- 5अरुंद आणि खोल दरी.
- 6विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 7टेकडी ३००–६०० मी, गोल; डोंगर जास्त उंच (पुस्तकानुसार).
- 8रांग = सलग उंच पर्वत; शृंखला = अनेक रांगा, कोणत्याही दिशेला पसरलेल्या.
समुद्रसपाटीपासून उंची आणि खोली
आपल्या घराची उंची किती हे सांगताना आपण ‘जमिनीपासून’ सांगतो; पण डोंगराची उंची सांगताना ‘समुद्रसपाटीपासून’ सांगतो, कारण सगळीकडे जमिनीची पातळी वेगळी असते आणि समुद्राची पातळी एकसारखी धरता येते.
समुद्रसपाटी म्हणजे समुद्राच्या पाण्याची सरासरी पातळी; ती शून्य मीटर धरतात. जमिनीवरील ठिकाणाची उंची म्हणजे ते ठिकाण समुद्रसपाटीपासून किती वर आहे; आणि समुद्रातील खोली म्हणजे ते ठिकाण समुद्रसपाटीखाली किती आहे.
मुख्य कल्पना 1 : उंची आणि खोली — जमिनीची उंची समुद्रसपाटीपासून वर मोजतात (उदा. ६०० मी), तर समुद्रतळाची खोली समुद्रसपाटीखाली मोजतात (उदा. २००० मी). अशी मोजणी केल्यामुळे वेगवेगळ्या ठिकाणांची तुलना करता येते.
मुख्य कल्पना 2 : तापमान आणि खोली — पुस्तकानुसार पृष्ठभागावरचे सरासरी तापमान १५ °से असते आणि जमिनीत खोल जाताना दर ३२ मीटरला सुमारे १ °से ने वाढते. म्हणूनच खोल खाणीत जास्त उष्णता जाणवते.
मुख्य कल्पना 3 : महाराष्ट्रातील भूरूपे — सह्याद्री आणि सातपुडा ही पर्वतरांग आहेत. सासवड (पुणे), कास (सातारा), मालेगाव आणि तोरणमाळ ही पठारे. जरंडेश्वर (सातारा) आणि ज्योतिबा डोंगर (कोल्हापूर) हे डोंगर. पार्वती आणि वेताळ (पुणे) या टेकड्या. कुंडलिका (रायगड) ही दरी आणि कोकण किनारपट्टी हे मैदान.
- सोपे : समुद्रसपाटीची उंची किती धरतात? — शून्य.
- मध्यम : ८० मी खोलीवर तापमान किती वाढते? — सुमारे २.५ °से (८० ÷ ३२).
- परीक्षा-प्रकार : कळसूबाई शिखर किती उंच? — १,६४६ मी.
आकृतीत : समुद्रसपाटी: उंची आणि खोलीचा शून्य.
अनेक स्रोतांनुसार: माउंट एव्हरेस्टची उंची समुद्रसपाटीपासून ८,८४८.८६ मी (नेपाळ-चीनच्या संयुक्त मोजणीनुसार, २०२०) आणि मारियाना खंदकातील चॅलेंजर डीपची खोली सुमारे १०,९३५ मी (मोजणीनुसार काही मीटरचा फरक) आहे; महाराष्ट्रातील सर्वोच्च ठिकाण कळसूबाई शिखर (१,६४६ मी, सह्याद्री) आहे (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
सपाटी = ०.
उंची नेहमी जमिनीपासून मोजत नाहीत; भूगोलात ती समुद्रसपाटीपासून मोजतात.
आठवणीची युक्ती : उंची = सपाटीपासून वर; खोली = सपाटीपासून खाली. आठवणीची युक्ती: "० मीटरवर समुद्र".
फरक ओळखा
| मुद्दा | उंची | खोली |
|---|---|---|
| कुठून | समुद्रसपाटीपासून | समुद्रसपाटीपासून |
| दिशा | वर | खाली |
| उदाहरण | कळसूबाई १,६४६ मी | चॅलेंजर डीप सुमारे १०,९३५ मी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समुद्रसपाटी म्हणजे काय?
- 2उंची समुद्रसपाटीपासून का मोजतात?
- 3उंची आणि खोलीतील फरक सांगा.
- 4१६० मीटर खोलीवर तापमान किती वाढेल (पुस्तकानुसार दर ३२ मी = १ °से)?
- 5कळसूबाई शिखराची उंची एव्हरेस्टपेक्षा किती कमी (८,८४९ मी धरा)?
- 6महाराष्ट्रातील तीन पठारे आणि दोन पर्वतरांगा सांगा.
- 7खोल खाणीत उष्णता जास्त का जाणवते?
- 8तुमच्या गावाची समुद्रसपाटीपासून उंची नकाशावरून शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1समुद्राच्या पाण्याची सरासरी पातळी, शून्य मीटर.
- 2कारण ती सगळीकडे सारखी धरता येते.
- 3उंची = सपाटीपासून वर; खोली = सपाटीपासून खाली.
- 4१६० ÷ ३२ = ५ °से.
- 5८,८४९ − १,६४६ = ७,२०३ मी.
- 6पठारे: सासवड, कास, मालेगाव; रांगा: सह्याद्री, सातपुडा.
- 7खोलीबरोबर तापमान वाढते.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशावरून शोधावे.