संसाधन आणि त्याचे प्रकार
घरातील कपडे, भांडी, धान्य, पुस्तके आणि पाणी या सगळ्या वस्तू आपल्या कुठल्या ना कुठल्या गरजेला उपयोगी पडतात. अशा उपयोगी गोष्टींना संसाधन म्हणतात.
मानवी गरजा भागवण्यासाठी आणि राहणीमान सुधारण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित गोष्टींना संसाधने म्हणतात. निसर्गातील गोष्ट माणसाच्या उपयोगाची ठरते, तेव्हाच ती संसाधन बनते.
मुख्य कल्पना 1 : नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित — नैसर्गिक संसाधने निसर्गाकडून मिळतात, उदा. हवा, पाणी, माती, खनिजे. त्यांचा वापर करून माणसाने बनवलेली घरे, पूल, यंत्रे ही मानवनिर्मित संसाधने आहेत. लोखंड जमिनीतून काढेपर्यंत नैसर्गिक आणि पूल बनवल्यावर मानवनिर्मित.
मुख्य कल्पना 2 : सजीव आणि निर्जीव स्रोत — संसाधनांचे स्रोत सजीव (जैविक) असतात, उदा. वनस्पती, प्राणी, पक्षी, मानव, सूक्ष्मजीव; किंवा निर्जीव (अजैविक), उदा. हवा, सूर्यप्रकाश, पाणी, जमीन, खनिजे.
मुख्य कल्पना 3 : काळ, तंत्रज्ञान आणि मानव — काळ आणि तंत्रज्ञान साहित्याचे संसाधनात रूपांतर करतात: अग्नीच्या शोधाने स्वयंपाक आणि चाकाच्या शोधाने वाहतूक सुरू झाली. माणूस स्वतःही संसाधन आहे, कारण त्याच्याकडे ज्ञान, कौशल्य आणि कल्पकता असते; त्याला मानवी संसाधन म्हणतात.
- सोपे : खाणीतील कोळसा कोणते संसाधन? — नैसर्गिक.
- मध्यम : इमारत कोणते संसाधन? — मानवनिर्मित.
- परीक्षा-प्रकार : शिक्षक आणि डॉक्टर कोणते संसाधन? — मानवी संसाधन.
आकृतीत : संसाधनांचे प्रकार.
निसर्ग देतो; माणूस घडवतो.
फक्त पैशाने मोजता येणाऱ्या गोष्टीच संसाधन असे नाही; स्वच्छ हवा, ज्ञान आणि कौशल्य हीसुद्धा संसाधने आहेत.
आठवणीची युक्ती : नैसर्गिक + माणसाची मेहनत = मानवनिर्मित. आठवणीची युक्ती: "निसर्ग देतो, माणूस घडवतो".
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| नैसर्गिक | निसर्गाकडून मिळते | पाणी, माती, खनिजे |
| मानवनिर्मित | माणसाने बनवलेले | पूल, इमारत |
| मानवी | ज्ञान आणि कौशल्य | शिक्षक, शेतकरी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संसाधन म्हणजे काय?
- 2नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित संसाधनांतील फरक सांगा.
- 3सजीव आणि निर्जीव स्रोतांची दोन-दोन उदाहरणे द्या.
- 4लोखंड नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित संसाधन कसे ठरते?
- 5काळ आणि तंत्रज्ञानाचा संसाधनांवर कसा परिणाम होतो?
- 6मानवी संसाधन म्हणजे काय?
- 7तुमच्या घरातील पाच संसाधनांची नैसर्गिक/मानवनिर्मित अशी यादी करा.
- 8"सर्व नैसर्गिक वस्तू संसाधन असतात का?" तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गरजा भागवणाऱ्या नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित वस्तू.
- 2नैसर्गिक निसर्गातून; मानवनिर्मित माणसाने बनवलेली.
- 3सजीव: वनस्पती, प्राणी; निर्जीव: हवा, खनिजे.
- 4खाणीत नैसर्गिक; वस्तू बनवल्यावर मानवनिर्मित.
- 5नवे शोध पदार्थांना संसाधन बनवतात.
- 6माणसाचे ज्ञान, कौशल्य आणि कल्पकता.
- 7विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 8नाही; जे माणसाला उपयोगी पडते तेच संसाधन.
पाणी एक संसाधन
पिण्यासाठी, स्वयंपाकासाठी, शेतीसाठी आणि कारखान्यांसाठी पाणी लागते. म्हणूनच पाणी हे सर्वांत महत्त्वाचे नैसर्गिक संसाधन आहे.
पाणी सर्व सजीवांच्या जगण्याचा आधार आहे आणि शेती, उद्योग, वीजनिर्मिती व घरगुती वापरासाठी आवश्यक आहे. पृथ्वीचा सुमारे ७१ टक्के पृष्ठभाग पाण्याने व्यापला आहे, तरी उपयोगी गोडे पाणी कमी असल्याने ते जपून वापरावे लागते.
मुख्य कल्पना 1 : वापरण्यायोग्य पाण्याचे स्रोत — नद्या, ओढे आणि तलाव हे नैसर्गिक स्रोत आहेत. भूजल विहिरी, कूपनलिका आणि झऱ्यांतून मिळते. पावसाचे पाणी साठवून पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी वापरतात. सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून ते शेती व उद्योगासाठी पुन्हा वापरता येते.
मुख्य कल्पना 2 : पाण्याची टंचाई का? — एवढे पाणी असूनही बऱ्याच ठिकाणी टंचाई जाणवते, कारण पावसाचे वितरण असमान आहे, लोकसंख्या वाढली आहे, पाण्याचा अपव्यय आणि प्रदूषण होते. दुष्काळ आणि पूर यांमुळेही अन्न आणि पाण्याचा प्रश्न निर्माण होतो.
मुख्य कल्पना 3 : पाणी वाचवण्याचे मार्ग — घरी आणि शाळेत गळणारे नळ दुरुस्त करणे, ब्रश करताना नळ बंद ठेवणे, ठिबक सिंचन वापरणे, पावसाचे पाणी साठवणे आणि वापरलेल्या पाण्याचा पुनर्वापर करणे हे सोपे मार्ग आहेत. पाणी व्यवस्थापन ही सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.
- सोपे : विहीर कोणता स्रोत? — भूजल.
- मध्यम : छतावरील पाणी टाकीत साठवणे? — पावसाचे पाणी साठवणे.
- परीक्षा-प्रकार : जागतिक जल दिन कधी? — २२ मार्च.
आकृतीत : पाणी: स्रोत ते पुनर्वापर.
दरवर्षी २२ मार्च हा जागतिक जल दिन म्हणून पाळला जातो; संयुक्त राष्ट्रांनी १९९२ मध्ये तो ठरवला आणि पहिला जल दिन १९९३ मध्ये साजरा झाला (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
साठवा, वाचवा, पुन्हा वापरा.
पृथ्वीवर ७१ टक्के पाणी आहे म्हणून पाणी कधीच संपणार नाही असे नाही; उपयोगी गोडे पाणी कमी आहे.
आठवणीची युक्ती : साठवा – वाचवा – पुनर्वापर करा. आठवणीची युक्ती: "तीन ‘व’: साठवा, वाचवा, वापरा पुन्हा".
फरक ओळखा
| स्रोत | कसा मिळतो | वापर |
|---|---|---|
| नद्या, तलाव | वाहते/साठलेले पाणी | पिणे, शेती, वीज |
| भूजल | विहीर, कूपनलिका | पिणे, शेती |
| पुनर्वापर | सांडपाणी प्रक्रिया | शेती, उद्योग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाणी महत्त्वाचे संसाधन का आहे?
- 2वापरण्यायोग्य पाण्याचे चार स्रोत सांगा.
- 3पाण्याची टंचाई कशामुळे निर्माण होते?
- 4पाणी वाचवण्याचे घरातील तीन मार्ग लिहा.
- 5शाळेत पाणी कसे वाचवता येईल?
- 6जागतिक जल दिन कधी असतो?
- 7सांडपाण्याचा पुनर्वापर कसा उपयोगी ठरतो?
- 8तुमच्या कुटुंबाच्या एका दिवसाच्या पाणी वापराची नोंद करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्व सजीवांना, शेतीला, उद्योगाला आणि घरगुती वापराला लागते.
- 2नद्या-तलाव, भूजल, पावसाचे पाणी, पुनर्वापराचे पाणी.
- 3असमान पाऊस, वाढती लोकसंख्या, अपव्यय, प्रदूषण.
- 4गळती थांबवणे, नळ बंद ठेवणे, पाऊस साठवणे.
- 5गळके नळ दुरुस्त करणे, झाडांना वापरलेले पाणी देणे.
- 6२२ मार्च.
- 7गोडे पाणी वाचते.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः नोंदवावे.
निर्वाहक शेती
शेतकरी आपल्या कुटुंबाला पुरेल इतके धान्य पिकवतो, तेव्हा त्या शेतीला निर्वाहक शेती म्हणतात. शेतीमुळे माणसाला अन्न, कपडे आणि काही प्रमाणात निवारा मिळतो.
शेतकरी आणि त्याच्या कुटुंबाच्या उपजीविकेसाठी केली जाणारी शेती म्हणजे निर्वाहक शेती. तिचे दोन प्रकार आहेत: सघन निर्वाहक शेती आणि स्थलांतरित शेती.
मुख्य कल्पना 1 : शेतीचा उदय — पूर्वी माणूस जंगलात फिरून शिकार, मासेमारी आणि अन्नसंकलन करत असे. नंतर त्याने पिके घेण्याची कल्पना शोधली, धान्य साठवले आणि भटके जीवन सोडून एका ठिकाणी कायमची शेती करू लागला.
मुख्य कल्पना 2 : सघन निर्वाहक शेती — कमी जमिनीतून जास्तीत जास्त उत्पादन घेणे. एकाच जमिनीत अनेक वर्षे शेती केली जाते, लोकसंख्या जास्त असल्याने दरडोई जमीन कमी असते. मानवी आणि प्राण्यांचे श्रम जास्त वापरतात; उत्पन्न कमी असल्याने शेतकऱ्याची आर्थिक स्थिती दुर्बल राहते. ही शेती प्रामुख्याने विकसनशील देशांत आढळते.
मुख्य कल्पना 3 : स्थलांतरित शेती — दाट जंगलांच्या उष्णकटिबंधीय आणि डोंगराळ भागात केली जाणारी जुनी पद्धत. जंगलाचा तुकडा निवडून झाडे-झुडपे तोडतात, वाळल्यावर जाळतात, राखेत माती मिसळतात आणि पावसाआधी बी पेरतात. जमिनीची सुपीकता कमी झाली की दुसरा तुकडा निवडतात; त्यामुळे उत्पादन कमी मिळते.
- सोपे : कुटुंबापुरते पीक घेणे? — निर्वाहक शेती.
- मध्यम : कमी जमिनीत जास्त उत्पादन? — सघन शेती.
- परीक्षा-प्रकार : जंगल जाळून जमीन साफ करणे? — स्थलांतरित शेती.
आकृतीत : निर्वाहक शेतीचे प्रकार.
पोटापुरती शेती.
सघन शेती म्हणजे मोठ्या जमिनीवरील शेती नाही; ती कमी जमिनीवर जास्त श्रमाने केली जाते.
आठवणीची युक्ती : निर्वाहक = कुटुंबापुरते; सघन = कमी जमीन, जास्त श्रम. आठवणीची युक्ती: "सघन = सतत शेती, शिफ्टिंग = शिफ्ट होते".
फरक ओळखा
| मुद्दा | सघन शेती | स्थलांतरित शेती |
|---|---|---|
| जमीन | एकच जमीन अनेक वर्षे | जमीन बदलत राहते |
| प्रदेश | दाट लोकवस्तीचे देश | दाट जंगले, डोंगर |
| तंत्र | श्रम जास्त | जाळून जमीन साफ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निर्वाहक शेती म्हणजे काय?
- 2निर्वाहक शेतीचे प्रकार सांगा.
- 3सघन शेतीची तीन वैशिष्ट्ये लिहा.
- 4स्थलांतरित शेतीची पद्धत टप्प्याटप्प्याने सांगा.
- 5स्थलांतरित शेतीत शेतकरी जागा का बदलतो?
- 6माणसाने शेती कशी सुरू केली?
- 7सघन शेतीत शेतकऱ्याची आर्थिक स्थिती दुर्बल का राहते?
- 8तुमच्या परिसरात कोणती शेती आढळते ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कुटुंबाच्या उपजीविकेसाठी केलेली शेती.
- 2सघन आणि स्थलांतरित.
- 3कमी जमीन, अनेक वर्षे एकच जमीन, जास्त श्रम.
- 4जंगल तोडणे, जाळणे, राख मिसळणे, पेरणी, सुपीकता कमी झाल्यावर जागा बदलणे.
- 5जमीन कमी सुपीक होते.
- 6शिकारी-भटक्या जीवनातून पिके आणि कायम वस्ती.
- 7उत्पादन कमी आणि फक्त गरजेपुरते.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
व्यापारी आणि आधुनिक शेती
बाजारात विकण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात चहा, कापूस, गहू किंवा आंबे पिकवणारा शेतकरी नफ्यासाठी शेती करतो. यालाच व्यापारी शेती म्हणतात.
मोठ्या प्रमाणावर, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि भांडवल वापरून नफा मिळवण्याच्या उद्देशाने केलेली शेती म्हणजे व्यापारी शेती. तिचे प्रकार: विस्तृत शेती, मळ्यांची शेती, भाजीपाला (ट्रक) शेती आणि फळे-फुलांची बागायती.
मुख्य कल्पना 1 : व्यापारी शेतीचे प्रकार — विस्तृत शेती: २०० हेक्टर किंवा अधिक जमिनीवर यंत्रांनी, एकच पीक (गहू, मका). मळ्यांची शेती: ४० हेक्टर किंवा अधिक जमिनीवर एकच नगदी पीक (चहा, रबर, कॉफी, नारळ). ट्रक शेती: शहरांजवळ लहान जमिनीवर भाजीपाला. बागायती: फळे आणि फुले (आंबा, द्राक्षे, डाळिंब, झेंडू).
मुख्य कल्पना 2 : पारंपरिक आणि आधुनिक शेती — पारंपरिक शेती निसर्गावर आणि मनुष्यबळावर अवलंबून असते, साधी अवजारे (नांगर, विळा) आणि शेणखत वापरते. आधुनिक शेती विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित, बाजारकेंद्रित आणि जास्त उत्पादन देणारी असते. शाश्वत विकासासाठी दोन्हींचा संतुलित वापर आवश्यक आहे.
मुख्य कल्पना 3 : शेतीतील आधुनिक तंत्रज्ञान — ठिबक सिंचन, ड्रोन, सेन्सर, सौरऊर्जा, डिजिटल अॅप आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांमुळे कमी जागेत आणि कमी पाण्यात जास्त उत्पादन मिळते. हायड्रोपोनिक्स, उभी शेती आणि सेंद्रिय शेती हे नवे प्रकार आहेत.
- सोपे : चहाचे मोठे मळे? — मळ्यांची शेती.
- मध्यम : शहराजवळ भाजीपाला? — ट्रक शेती.
- परीक्षा-प्रकार : पाणी वाचवणारी पद्धत? — ठिबक सिंचन.
आकृतीत : व्यापारी शेतीचे प्रकार.
पुस्तकात म्हटले आहे की १९६३ ते १९७५ या काळात मुख्यमंत्री असलेले वसंतराव नाईक यांना महाराष्ट्रातील हरितक्रांतीचे जनक मानले जाते; ते १९६३ ते १९७५ मुख्यमंत्री होते आणि महाराष्ट्राचे सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री राहिले (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
बाजारासाठी शेती.
आधुनिक शेती म्हणजे पारंपरिक शेती पूर्ण सोडणे नाही; दोन्हींचा संतुलित वापर करावा.
आठवणीची युक्ती : व्यापारी = नफा + बाजार + तंत्रज्ञान. आठवणीची युक्ती: "विमाब": विस्तृत, मळे, बागायती (+ ट्रक).
फरक ओळखा
| मुद्दा | पारंपरिक शेती | आधुनिक शेती |
|---|---|---|
| साधने | नांगर, विळा, बैल | ट्रॅक्टर, ड्रोन, सेन्सर |
| खत | शेणखत, कंपोस्ट | रासायनिक खते |
| उत्पादन | कमी | जास्त आणि स्थिर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1व्यापारी शेती म्हणजे काय?
- 2व्यापारी शेतीचे चार प्रकार सांगा.
- 3मळ्यांची शेती आणि ट्रक शेती यांतील फरक सांगा.
- 4पारंपरिक आणि आधुनिक शेती यांतील तीन फरक लिहा.
- 5शेतीत वापरले जाणारे चार आधुनिक तंत्रज्ञान सांगा.
- 6शहराजवळ ट्रक शेती का केली जाते?
- 7महाराष्ट्रातील हरितक्रांतीचे जनक कोणाला मानतात (पुस्तकानुसार)?
- 8घराच्या गच्चीवर कोणती आधुनिक शेती करता येईल? पाच ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नफ्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर केलेली शेती.
- 2विस्तृत, मळे, ट्रक शेती, बागायती.
- 3मळे: मोठी जमीन, एक नगदी पीक; ट्रक: लहान जमीन, भाजीपाला.
- 4अवजारे, खत, उत्पादन यांतील फरक (तक्ता पहा).
- 5ठिबक सिंचन, ड्रोन, सेन्सर, सौरऊर्जा.
- 6शहरात भाजीपाल्याला मागणी जास्त असते.
- 7वसंतराव नाईक.
- 8उदा. हायड्रोपोनिक्स किंवा उभी शेती; विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.