आर्थिक क्रिया आणि प्राथमिक क्रिया
आपले आई-वडील आणि नातेवाईक कोणी शेती करतात, कोणी दुकान चालवतात, कोणी शिकवतात. कुटुंबाच्या गरजा भागवण्यासाठी पैसे मिळवणाऱ्या अशा कामांना आर्थिक क्रिया म्हणतात.
माणूस गरजा भागवण्यासाठी व्यवसाय, उद्योग, व्यापार असे विविध काम करतो, त्यांना आर्थिक क्रिया म्हणतात. ज्यांची उत्पादने थेट निसर्गातून मिळतात अशा क्रियांना प्राथमिक क्रिया म्हणतात; उदा. शेती, पशुपालन, मासेमारी, खाणकाम, वनोपज.
मुख्य कल्पना 1 : प्राथमिक क्रिया — या क्रिया निसर्गावर अवलंबून असतात आणि त्यांतून कच्चा माल मिळतो. उदा. शेतातील ऊस आणि कापूस, समुद्रातील मासे, खाणीतील कोळसा. म्हणून या क्रियांना निसर्गावर अवलंबून व्यवसाय म्हणतात.
मुख्य कल्पना 2 : प्राथमिक क्रियांची उदाहरणे — शेती, पशुपालन (गाई-म्हशी, शेळ्या), मासेमारी, खाणकाम आणि वनोपज गोळा करणे या मुख्य प्राथमिक क्रिया आहेत. ग्रामीण भागात बहुतेक लोक या कामांत असतात.
मुख्य कल्पना 3 : प्रत्येक काम महत्त्वाचे — कुटुंबातील प्रत्येक सदस्य वेगळे काम करतो आणि सगळ्यांमुळे गरजा भागतात. म्हणून कोणत्याही कामाला कमी लेखू नये.
- सोपे : कोळसा काढणे? — प्राथमिक क्रिया.
- मध्यम : मासेमारी? — प्राथमिक क्रिया.
- परीक्षा-प्रकार : गाई-म्हशी पाळणे? — प्राथमिक क्रिया.
आकृतीत : प्राथमिक क्रियांची उदाहरणे.
निसर्गातून थेट.
फक्त शेती ही एकच प्राथमिक क्रिया नाही; मासेमारी, खाणकाम, पशुपालन यांचाही त्यात समावेश आहे.
आठवणीची युक्ती : निसर्गातून थेट = प्राथमिक. आठवणीची युक्ती: "प्राथमिक = प्रथम, निसर्गाकडून पहिला माल".
फरक ओळखा
| मुद्दा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| आर्थिक क्रिया | पैसे मिळवण्याचे काम | व्यवसाय, व्यापार |
| प्राथमिक क्रिया | निसर्गातून थेट माल | शेती, खाणकाम |
| कच्चा माल | प्रक्रियेआधीचा माल | ऊस, कापूस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आर्थिक क्रिया म्हणजे काय?
- 2प्राथमिक क्रिया म्हणजे काय?
- 3प्राथमिक क्रियांची पाच उदाहरणे द्या.
- 4कच्चा माल म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 5ग्रामीण भागात प्राथमिक क्रिया जास्त का आढळतात?
- 6तुमच्या परिसरातील तीन आर्थिक क्रिया लिहा.
- 7कोणत्याही कामाला कमी का लेखू नये?
- 8तुम्हाला भविष्यात कोणता व्यवसाय निवडायला आवडेल? कारण सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गरजा भागवण्यासाठी पैसे मिळवण्याची कामे.
- 2निसर्गावर अवलंबून; उत्पादन थेट निसर्गातून.
- 3शेती, मासेमारी, खाणकाम, पशुपालन, वनोपज.
- 4प्रक्रिया न केलेला माल; ऊस, कापूस.
- 5तेथे शेती आणि निसर्गावर आधारित काम जास्त असते.
- 6विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 7सर्व कामे मिळून गरजा भागतात.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
द्वितीयक आणि तृतीयक क्रिया
उसाचा रस जसाच्या तसा पितो; पण त्याच उसापासून साखर किंवा गूळ बनवला की तो टिकतो आणि जास्त भावाने विकला जातो. असे पदार्थ बनवण्याच्या कामाला द्वितीयक क्रिया म्हणतात.
प्राथमिक क्रियांतून मिळालेल्या कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून नवे पदार्थ बनवणाऱ्या क्रिया म्हणजे द्वितीयक क्रिया; उदा. अन्नप्रक्रिया, बांधकाम, दुग्धव्यवसाय. वस्तू न बनवता सेवा पुरवणाऱ्या क्रिया म्हणजे तृतीयक क्रिया; उदा. वाहतूक, बँकिंग, आरोग्य, शिक्षण.
मुख्य कल्पना 1 : द्वितीयक क्रिया — कच्च्या मालावर प्रक्रिया केल्यामुळे वस्तू टिकाऊ, दर्जेदार आणि उपयोगी बनतात आणि त्यांचे मूल्य वाढते. उदा. ऊस → साखर, गूळ; दूध → तूप, लोणी. या उद्योगांना प्राथमिक क्रियांवर अवलंबून राहावे लागते. उद्योगांच्या वाढीमुळे उत्पादन आणि रोजगार वाढले आणि जीवनशैली बदलली.
मुख्य कल्पना 2 : तृतीयक क्रिया — उसाची शेतातून कारखान्यात आणि साखरेची बाजारात वाहतूक, बँकेचे व्यवहार, डॉक्टर, शिक्षक आणि दुकानदार या सेवा आहेत. यात थेट वस्तू तयार होत नाहीत, म्हणून यांना सेवा क्षेत्र म्हणतात.
मुख्य कल्पना 3 : तीन प्रकारांचा संबंध — प्राथमिक क्रिया कच्चा माल देतात, द्वितीयक क्रिया त्यावर प्रक्रिया करतात आणि तृतीयक क्रिया तो माल लोकांपर्यंत पोहोचवतात आणि सेवा देतात. तिन्ही एकमेकांना पूरक आहेत.
- सोपे : साखर कारखाना? — द्वितीयक.
- मध्यम : बँकेतील कर्मचारी? — तृतीयक.
- परीक्षा-प्रकार : ट्रकचालक? — तृतीयक (वाहतूक सेवा).
आकृतीत : ऊस ते बाजार — तीन प्रकारच्या क्रिया.
अनेक स्रोतांनुसार १८ व्या शतकात इंग्लंडमध्ये औद्योगिक क्रांती सुरू झाली आणि यंत्रांमुळे कारखान्यात मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होऊ लागले; पुस्तकात याचा संदर्भ द्वितीयक क्रियांच्या वाढीसाठी दिला आहे (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
माल, प्रक्रिया, सेवा.
द्वितीयक क्रिया स्वतंत्र नसतात; त्यांना प्राथमिक क्रियांचा कच्चा माल लागतो.
आठवणीची युक्ती : प्राथमिक = माल मिळवा; द्वितीयक = माल बनवा; तृतीयक = सेवा द्या. आठवणीची युक्ती: "मिळवा – बनवा – द्या".
फरक ओळखा
| प्रकार | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्राथमिक | निसर्गातून माल मिळवणे | शेती, मासेमारी |
| द्वितीयक | कच्च्या मालावर प्रक्रिया | साखर, दुग्धप्रक्रिया |
| तृतीयक | सेवा पुरवणे | बँक, शिक्षण, वाहतूक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1द्वितीयक क्रिया म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 2तृतीयक क्रिया म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 3प्रक्रियेमुळे वस्तूचे मूल्य का वाढते?
- 4ऊस ते साखर या साखळीतील तिन्ही क्रिया ओळखा.
- 5पुढील गटांतील वेगळी क्रिया ओळखा: शेती, खाणकाम, कारखाना, मासेमारी.
- 6सेवा क्षेत्र कशाला म्हणतात?
- 7कापड उद्योग आणि वाहतूक सेवा यांतील फरक सांगा.
- 8एखाद्या पदार्थाच्या निर्मितीतील तिन्ही क्रिया तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कच्च्या मालावर प्रक्रिया; उदा. साखर बनवणे.
- 2सेवा देणे; उदा. बँकिंग.
- 3तो टिकाऊ, दर्जेदार आणि उपयोगी बनतो.
- 4ऊस – प्राथमिक; साखर बनवणे – द्वितीयक; वाहतूक/विक्री – तृतीयक.
- 5कारखाना (द्वितीयक); बाकी प्राथमिक.
- 6वस्तू न बनवता सेवा देणारे क्षेत्र.
- 7कापड उद्योग वस्तू बनवतो; वाहतूक सेवा देते.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
कामगारांचे प्रमाण आणि देशाचा विकास
काही देशांत बहुतेक लोक शेती करतात, तर काहींत बहुतेक लोक बँक, शिक्षण, आरोग्य अशा सेवांमध्ये असतात. कोणत्या कामात किती लोक आहेत यावरून देशाची आर्थिक स्थिती समजते.
प्रत्येक देशात तिन्ही प्रकारच्या क्रिया कमी-जास्त प्रमाणात असतात. कोणत्या क्रियेत किती कामगार आहेत यावरून देशाचे राष्ट्रीय उत्पन्न, आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि देश विकसित, विकसनशील की अविकसित हे ठरते.
मुख्य कल्पना 1 : तृतीयक क्रियांचे प्रमाण — ज्या देशात जास्त कामगार तृतीयक (सेवा) क्रियांमध्ये असतात तो देश विकसित मानला जातो. शिक्षण, आरोग्य आणि बँकिंग सेवा सुधारलेल्या असतात, म्हणून उत्पन्न जास्त असते.
मुख्य कल्पना 2 : प्राथमिक क्रियांचे प्रमाण — ज्या देशात जास्त कामगार शेतीसारख्या प्राथमिक क्रियांमध्ये असतात तो आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला किंवा अविकसित मानला जातो. प्राथमिक आणि द्वितीयक क्रियांचे वर्चस्व असलेला देश विकसनशील मानला जातो.
मुख्य कल्पना 3 : आलेख वाचणे — कामगारांचे प्रमाण दाखवणारा वर्तुळाकार किंवा स्तंभ आलेख पाहून कोणत्या क्रियेत जास्त लोक आहेत ते ओळखता येते आणि देशाचा विकासाचा स्तर सांगता येतो.
- सोपे : सेवा क्षेत्रात ६० % कामगार: देश कसा? — विकसित.
- मध्यम : शेतीत ७० % कामगार: देश कसा? — अविकसित/विकसनशील.
- परीक्षा-प्रकार : राष्ट्रीय उत्पन्न कशावर अवलंबून? — कामगारांचे प्रमाण.
आकृतीत : कामगारांचे प्रमाण आणि विकास.
सेवा जास्त = विकसित.
सेवा क्षेत्र मोठे असले की शेती संपते असे नाही; शेती तितकीच आवश्यक राहते.
आठवणीची युक्ती : तृतीयक जास्त → विकसित; प्राथमिक जास्त → मागासलेला. आठवणीची युक्ती: "सेवा वाढली, देश वाढला".
फरक ओळखा
| देशाचा प्रकार | जास्त क्रिया | स्थिती |
|---|---|---|
| विकसित | तृतीयक | उत्पन्न जास्त, सेवा चांगल्या |
| विकसनशील | प्राथमिक + द्वितीयक | प्रगती चालू |
| अविकसित | प्राथमिक | उत्पन्न कमी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कामगारांचे प्रमाण देशाच्या कोणत्या गोष्टी ठरवते?
- 2विकसित देशात कोणत्या क्रिया जास्त असतात?
- 3अविकसित देशाची ओळख कशी पटवाल?
- 4विकसनशील देश म्हणजे काय?
- 5भारत विकसनशील देश का मानला जातो?
- 6तृतीयक क्रिया प्राथमिक आणि द्वितीयक क्रियांना कशी पूरक आहेत?
- 7एका देशात कामगार: प्राथमिक ६०, द्वितीयक २०, तृतीयक २० %. हा कोणता देश?
- 8तुमच्या गावातील लोकांच्या कामांची टक्केवारी अंदाजे लिहून आलेख काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राष्ट्रीय उत्पन्न, आंतरराष्ट्रीय व्यापार, विकासाचा स्तर.
- 2तृतीयक (सेवा).
- 3प्राथमिक क्रियांत सर्वाधिक कामगार.
- 4प्राथमिक आणि द्वितीयक क्रियांचे वर्चस्व असलेला देश.
- 5येथे प्राथमिक आणि द्वितीयक क्रिया अजूनही मोठ्या आहेत आणि प्रगती सुरू आहे.
- 6सेवा माल पोहोचवतात आणि इतर क्रियांना मदत करतात.
- 7अविकसित/मागासलेला (प्राथमिक जास्त).
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः करावे.
आर्थिक क्रियांचे बदलते स्वरूप
आजी-आजोबांच्या काळात बँकेत रांगेत उभे राहावे लागे; आज आई मोबाइलवर पैसे भरते आणि खरेदीही ऑनलाइन करते. म्हणजे आर्थिक क्रियांचे स्वरूप बदलले आहे.
शिक्षण, पायाभूत सुविधा आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे पारंपरिक व्यवसायही आधुनिक होत आहेत; आर्थिक क्रियांचे हे बदलते स्वरूप होय. गावात आणि शहरात व्यवहार, संपर्क आणि आर्थिक क्रिया वेगवेगळ्या प्रकारे चालतात.
मुख्य कल्पना 1 : आधी आणि आता — पूर्वी शेतकरी हाताने आणि बैलांनी शेती करत; आज यंत्रे, ठिबक सिंचन आणि मोबाइल अॅप वापरतात. बँक, खरेदी आणि शिक्षण ऑनलाइन झाले आहे. यशस्वी होण्यासाठी माणसाला ज्ञान आणि तंत्रज्ञान माहीत असणे गरजेचे आहे.
मुख्य कल्पना 2 : गाव आणि शहर — गावात बहुतेक कामे शेती आणि निसर्गावर आधारित असतात, तर शहरात उद्योग, व्यापार आणि सेवा जास्त असतात. लोक कमाई कशी करतात, कशी खर्च करतात यावरून समाजाची प्रगती दिसते.
मुख्य कल्पना 3 : स्वतःचा व्यवसाय कल्पना — नवा व्यवसाय सुरू करताना व्यवसायाचे नाव, तो वस्तू की सेवा देतो, ग्राहक कोण, आणि कोणते तंत्रज्ञान वापरणार हे ठरवावे लागते.
- सोपे : मोबाइलवरून वीजबिल भरणे? — तृतीयक क्रियेतील बदल.
- मध्यम : शेतात ड्रोनने फवारणी? — प्राथमिक क्रियेतील तंत्रज्ञान.
- परीक्षा-प्रकार : ऑनलाइन खरेदी? — तृतीयक क्रिया.
आकृतीत : आर्थिक क्रिया कालानुसार बदलतात.
पाठ्यपुस्तकानुसार सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुक्यातील अजनाळे गावातील सुमारे ९० टक्के लोक डाळिंब उत्पादनावर अवलंबून आहेत; १९७२ मध्ये गावाची ‘कृषी पंढरी’ योजनेत निवड झाली आणि पाणी साठवणीच्या कामांमुळे डाळिंबाच्या बागा फुलल्या (पाठ्यपुस्तकानुसार; पुस्तकाशी तपासा).
अनेक स्रोतांनुसार भिवंडी हे यंत्रमागांसाठी प्रसिद्ध शहर असून महाराष्ट्रातील सर्वाधिक यंत्रमाग तेथे आहेत; अलीकडे तिथे गोदामे आणि वाहतूक (लॉजिस्टिक्स) व्यवसायही वाढला आहे, ज्यावरून आर्थिक क्रिया बदलतात हे दिसते (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
शिक्षण + तंत्रज्ञान = बदल.
पारंपरिक व्यवसाय नष्ट होतात असे नाही; ते तंत्रज्ञानाने आधुनिक होतात.
आठवणीची युक्ती : शिक्षण + सुविधा + तंत्रज्ञान = बदलते व्यवसाय. आठवणीची युक्ती: "शिसुतं": शिक्षण, सुविधा, तंत्रज्ञान.
फरक ओळखा
| मुद्दा | पूर्वी | आज |
|---|---|---|
| बँकेचे व्यवहार | बँकेत रांग | मोबाइल, ऑनलाइन |
| खरेदी | दुकानात जाऊन | ऑनलाइन |
| शेती | बैल, हातकाम | ठिबक, ड्रोन, अॅप |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आर्थिक क्रियांचे बदलते स्वरूप म्हणजे काय?
- 2आर्थिक क्रियांचे स्वरूप बदलण्याची तीन कारणे लिहा.
- 3गाव आणि शहरातील आर्थिक क्रियांतील फरक सांगा.
- 4तुमच्या आजी-आजोबांच्या काळातील आणि आजच्या एका व्यवसायाची तुलना करा.
- 5अजनाळे गावाची आर्थिक क्रिया कोणती?
- 6ऑनलाइन बँकिंगचे दोन फायदे लिहा.
- 7स्वतःच्या व्यवसायाची कल्पना चार मुद्द्यांत लिहा.
- 8तुमच्या परिसरातील एका व्यवसायाची क्षेत्रभेट घेऊन अहवाल लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शिक्षण आणि तंत्रज्ञानामुळे व्यवसाय आधुनिक होणे.
- 2शिक्षण, पायाभूत सुविधा, तंत्रज्ञान.
- 3गावात शेती; शहरात उद्योग-सेवा.
- 4विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 5डाळिंब उत्पादन (पुस्तकानुसार).
- 6वेळ वाचतो, कुठूनही व्यवहार करता येतो.
- 7नाव, वस्तू/सेवा, ग्राहक, तंत्रज्ञान.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः करावे.