ब्राझीलची नैसर्गिक वनस्पती
बाल्कनीतल्या कुंडीला रोज पाणी दिले तर ती हिरवीगार राहते, पाणी कमी पडले तर सुकते. नैसर्गिक वनस्पतीचेही असेच आहे: जिथे पाऊस जास्त तिथे घनदाट जंगल, जिथे कमी तिथे गवत आणि झुडपे.
नैसर्गिक वनस्पती म्हणजे माणसाच्या मदतीशिवाय निसर्गात आपोआप वाढणारी झाडे, झुडपे आणि गवत. तिचा प्रकार मुख्यतः पावसावर आणि तापमानावर ठरतो.
मुख्य कल्पना 1 : पावसानुसार वनस्पती — ब्राझीलमध्ये भूरचनेनुसार पाऊस बदलतो. विषुववृत्तीय भागात बहुतेक ठिकाणी वर्षभर पाऊस पडतो. विषुववृत्तापासून दूर गेल्यावर पावसाचे दिवस आणि प्रमाण कमी होत जाते आणि त्याचा परिणाम वनस्पतींच्या जीवनचक्रावर होतो. जिथे वर्षभर पाऊस पडतो तिथे सदाहरित जंगले असतात. जिथे पाऊस फक्त ठरावीक ऋतूंत पडतो तिथे झाडांची घनता कमी होऊन जंगलांऐवजी वेगवेगळे गवत, लहान झुडपे आणि काटेरी वनस्पती आढळतात.
मुख्य कल्पना 2 : अॅमेझॉनचे वर्षावन — ब्राझीलमध्ये जगातील सर्वाधिक वनस्पती प्रजाती आहेत. येथे सदाहरित, निम-सदाहरित, शुष्क अशा प्रकारची वनस्पती आढळते. पाऊ-ब्राझील, रबर, महोगनी, रोझवुड ही येथील प्रसिद्ध झाडे आणि अनेक जातींचे ऑर्किड आढळतात. वर्षावनांमुळे हवेत मोठ्या प्रमाणात ऑक्सिजन सोडला जातो आणि कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते; म्हणून पुस्तकात त्यांना ‘जगाची फुफ्फुसे’ म्हटले आहे.
मुख्य कल्पना 3 : विविध वनप्रकार — पुस्तकातील आकृतीवरून उत्तरेकडून दक्षिणेकडे जाताना वनस्पती बदलताना दिसतात: गयाना उच्चभूमीवर उष्णकटिबंधीय जंगले, अॅमेझॉन खोऱ्यात विषुववृत्तीय जंगले, पराना खोऱ्यात गवताळ आणि पानझडी जंगले, ब्राझील उच्चभूमीवर गवताळ प्रदेश आणि दक्षिणेकडे समशीतोष्ण जंगले. म्हणजे पाऊस आणि तापमान बदलले की वनस्पती बदलते.
- सोपे : वर्षभर पाऊस असेल तर कोणती जंगले? — सदाहरित.
- मध्यम : ब्राझीलमधील एक प्रसिद्ध झाड? — महोगनी / रबर.
- परीक्षा-प्रकार : पाऊस कमी तिथे काय आढळते? — गवत, झुडपे, काटेरी वनस्पती.
आकृतीत : ब्राझीलचे मुख्य वनप्रकार.
जास्त पाऊस = दाट जंगल.
सर्व ब्राझील घनदाट जंगलाने व्यापलेला नाही; पाऊस कमी तिथे गवत आणि झुडपे आहेत.
आठवणीची युक्ती : पाऊस → वनस्पती. आठवणीची युक्ती: "पाणी जास्त, झाडे जास्त".
फरक ओळखा
| पाऊस | वनस्पती | उदाहरण |
|---|---|---|
| वर्षभर जास्त | सदाहरित जंगले | अॅमेझॉन खोरे |
| ऋतूनुसार | पानझडी जंगले, गवत | पराना खोरे |
| कमी | झुडपे, काटेरी वनस्पती | दुष्काळी चौकोन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नैसर्गिक वनस्पती म्हणजे काय?
- 2ब्राझीलच्या वनस्पतीवर पावसाचा परिणाम कसा होतो?
- 3अॅमेझॉनच्या वर्षावनाची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 4ब्राझीलमधील प्रसिद्ध झाडांची नावे लिहा.
- 5वर्षावनांना ‘जगाची फुफ्फुसे’ का म्हणतात?
- 6ब्राझीलमध्ये जैवविविधता जास्त का?
- 7दुष्काळी चौकोनातील वनस्पती कशी असेल?
- 8उत्तरेकडून दक्षिणेकडे ब्राझीलची वनस्पती कशी बदलते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1निसर्गात आपोआप वाढणारी झाडे, झुडपे आणि गवत.
- 2जास्त पाऊस = घनदाट जंगल; कमी पाऊस = गवत, झुडपे.
- 3घनदाट सदाहरित, सर्वाधिक जैवविविधता.
- 4पाऊ-ब्राझील, रबर, महोगनी, रोझवुड.
- 5पुस्तकानुसार ऑक्सिजन सोडतात आणि कार्बन डायऑक्साइड कमी करतात.
- 6विषुववृत्तीय स्थान, वर्षभर पाऊस, विविध प्रदेश.
- 7झुडपे आणि काटेरी वनस्पती.
- 8उष्णकटिबंधीय → विषुववृत्तीय → पानझडी/गवत → समशीतोष्ण.
भारताची नैसर्गिक वनस्पती
शहरातून डोंगराकडे जाताना झाडांचे प्रकार बदलताना आपल्याला दिसतात: खाली पानझडी झाडे, वर सूचीपर्णी झाडे. भारतातही प्रदेशानुसार वनस्पती बदलते.
भारताच्या वनस्पतीचे पाच मुख्य प्रकार: सदाहरित, पानझडी, काटेरी झुडपे, हिमालयीन आणि किनारी (खारफुटी) वने. त्यांचे वर्गीकरण पावसाच्या प्रमाणावरून केले जाते.
मुख्य कल्पना 1 : सदाहरित आणि पानझडी वने — सरासरी २,००० मिमीपेक्षा जास्त पाऊस आणि भरपूर सूर्यप्रकाश असेल तिथे सदाहरित वने असतात; त्यातील झाडे उंच, रुंद पानांची आणि वर्षभर हिरवी असतात. १,००० ते २,००० मिमी पावसाच्या प्रदेशात पानझडी वने असतात; कोरड्या ऋतूत बाष्पीभवनाने पाणी जाऊ नये म्हणून झाडे पाने गाळतात. सागवान, बांबू, वड, पिंपळ ही त्याची उदाहरणे.
मुख्य कल्पना 2 : काटेरी झुडपे आणि किनारी वने — ५०० मिमीपेक्षा कमी पाऊस आणि दीर्घ कोरडा उन्हाळा असेल तिथे काटेरी, झुडपी वनस्पती असतात आणि पाने लहान असतात; उदा. खैर, बाभूळ, खेजडी, कोरफड आणि अगेव्हसारखे निवडुंग. खारट मातीच्या दलदली, खाड्या आणि किनारी भागात मुळे पाण्यात असलेली खारफुटी (मँग्रोव्ह) वने आढळतात; भारतात सुंदरबन त्याचे उदाहरण. या झाडांचे लाकूड तेलकट, हलके आणि टिकाऊ असते.
मुख्य कल्पना 3 : हिमालयीन वने — हिमालयात उंचीनुसार तीन प्रकारची वने आढळतात. सर्वांत उंच भागात हंगामी फुले येणारी झाडे असतात. मध्यम उंचीवर पाईन, देवदार, फर अशी सूचीपर्णी झाडे असतात. पायथ्याला मिश्र वने असून त्यात सूचीपर्णी आणि पानझडी झाडे दोन्ही असतात; येथे साल वृक्षांचे प्रमाण जास्त असते.
- सोपे : पावसाळ्यानंतर पाने गाळणारे झाड? — सागवान.
- मध्यम : खारफुटी कुठे आढळते? — खारट दलदली आणि खाड्यांत; सुंदरबन.
- परीक्षा-प्रकार : हिमालयाच्या मध्यम उंचीवर कोणती झाडे? — पाईन, देवदार, फर.
आकृतीत : पावसाच्या प्रमाणानुसार वनप्रकार.
२०००+ सदाहरित, १०००–२००० पानझडी, ५००- काटेरी.
पानझडी झाडे वर्षभर नागडी नसतात; फक्त कोरड्या ऋतूत पाने गाळतात.
आठवणीची युक्ती : पाऊस: २०००+ सदाहरित; १०००–२००० पानझडी; ५००पेक्षा कमी काटेरी. आठवणीची युक्ती: "दोन हजार हिरवे, हजार गाळती, पाचशे काटे".
फरक ओळखा
| वनप्रकार | पाऊस | उदाहरण |
|---|---|---|
| सदाहरित | २,००० मिमीपेक्षा जास्त | रुंद पानांची उंच झाडे |
| पानझडी | १,००० ते २,००० मिमी | सागवान, बांबू, वड |
| काटेरी झुडपे | ५०० मिमीपेक्षा कमी | बाभूळ, खेजडी, निवडुंग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील वनांचे प्रकार सांगा.
- 2सदाहरित आणि पानझडी वनांतील फरक सांगा.
- 3पानझडी वृक्ष कोरड्या ऋतूत पाने का गाळतात?
- 4काटेरी झुडपांची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 5खारफुटी वनांविषयी माहिती लिहा.
- 6हिमालयीन वने उंचीनुसार कशी बदलतात?
- 7राजस्थानात कोणती वनस्पती आढळेल आणि का?
- 8भारताच्या नकाशात वनप्रकार रंगवून दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सदाहरित, पानझडी, काटेरी झुडपे, हिमालयीन, किनारी.
- 2सदाहरित: २,०००+ मिमी, वर्षभर हिरवी; पानझडी: १,०००–२,०००, कोरड्या ऋतूत पाने गाळतात.
- 3बाष्पीभवनाने पाण्याचे नुकसान टाळण्यासाठी.
- 4लहान पाने, काटे, कमी पाऊस, कोरडे हवामान.
- 5खारट दलदली आणि खाड्यांत; लाकूड तेलकट, हलके, टिकाऊ.
- 6उंचावर फुलांची झाडे; मध्यम उंचीवर सूचीपर्णी; पायथ्याला मिश्र.
- 7काटेरी झुडपे; कारण पाऊस ५०० मिमीपेक्षा कमी.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशा रंगवावा.
ब्राझील आणि भारताचे वन्यजीव
प्राणिसंग्रहालयात आपण अनेक प्राणी एका ठिकाणी पाहतो, पण जंगलात प्रत्येक प्राणी त्याला योग्य अशाच ठिकाणी राहतो: वाळवंटात उंट, बर्फात हिम बिबट्या, दलदलीत गेंडा.
वन्यजीव म्हणजे जंगलात किंवा नैसर्गिक अधिवासात राहणारे प्राणी, पक्षी, कीटक आणि जलचर. ज्या प्रदेशात जास्त प्रकारचे अधिवास तिथे जास्त वैविध्य.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलचे वन्यजीव — जगातील इतर कोणत्याही देशापेक्षा ब्राझीलमध्ये वन्यजीवांचे वैविध्य जास्त आहे. पँटानलच्या दलदलीत महाकाय अॅनाकोंडा आढळतात. येथे क्रोकोडाइल, अॅलिगेटर, माकडे, प्यूमा आणि इतर वन्य प्राणी आढळतात. समुद्रात स्वोर्डफिश, तर नद्यांत गुलाबी डॉल्फिन आणि पिरान्हा मासे आढळतात. कोंडोर, पोपट, मकाऊ आणि फ्लेमिंगो हे प्रमुख पक्षी आहेत आणि कीटकांच्या लाखो जाती आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : भारताचे वन्यजीव — भारत वन्यजीवांबाबतही अतिविविधता असलेला देश आहे. गरम आणि दमट जंगलांत हत्ती, आसामच्या दलदलीच्या प्रदेशात एकशिंगी गेंडे, कोरड्या भागात रानगाढव आणि उंट, हिमालयात हिम बिबट्या आणि याक, द्वीपकल्पात गवा, हरणे, काळवीट आणि माकडे आढळतात. नद्या, खाड्या आणि किनारी भागात कासवे, मगरी आणि घडियाल, तर जंगले आणि पाणथळींत मोर, माळढोक, खंड्या, बदके, पोपट, सारस आणि कबुतरे यांसारखे पक्षी आढळतात.
मुख्य कल्पना 3 : अधिवास आणि भौगोलिक परिस्थिती — प्राणी ज्या हवामान, वनस्पती आणि पाण्यामुळे जगू शकतात तिथेच राहतात. अॅमेझॉनचे दाट वर्षावन माकडे आणि पक्ष्यांना आश्रय देते; पँटानलच्या पाणथळीत अॅनाकोंडा; भारतात बर्फाळ भागात जाड फर असलेले प्राणी तर वाळवंटात कमी पाण्यावर जगणारे प्राणी. म्हणजे भौगोलिक परिस्थिती हीच वन्यजीवांचे वितरण ठरवते.
- सोपे : एकशिंगी गेंडा कुठे? — आसामचा दलदली प्रदेश.
- मध्यम : पँटानलमध्ये कोणता प्राणी? — अॅनाकोंडा.
- परीक्षा-प्रकार : हिम बिबट्या कोणत्या प्रदेशात? — हिमालयातील बर्फाळ भाग.
आकृतीत : अधिवासानुसार वन्यजीव.
भारत हा जगातील एकमेव देश आहे जिथे वाघ आणि सिंह दोन्ही जंगलात आढळतात; सिंह फक्त गुजरातच्या गीर परिसरात, तर वाघ देशभर (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
जसे ठिकाण, तसे प्राणी.
सर्व प्राणी सर्वत्र जगू शकत नाहीत; प्रत्येकाला विशिष्ट अधिवास लागतो.
आठवणीची युक्ती : अधिवास = प्राण्याचे घर. आठवणीची युक्ती: "जसे घर, तसा प्राणी".
फरक ओळखा
| अधिवास | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| दलदल / पाणथळ | एकशिंगी गेंडा, मगर | अॅनाकोंडा (पँटानल) |
| जंगल | हत्ती, वाघ, सिंह (गीर) | माकडे, प्यूमा, मकाऊ |
| नदी | गंगेतील डॉल्फिन, घडियाल | गुलाबी डॉल्फिन, पिरान्हा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलच्या वन्यजीवांचे वर्णन करा.
- 2भारताच्या वन्यजीवांचे वर्णन करा.
- 3भारतात वाघ आणि सिंह दोन्ही कुठे आढळतात?
- 4भौगोलिक परिस्थिती आणि वन्यजीव यांचा संबंध स्पष्ट करा.
- 5पँटानलमध्ये कोणते प्राणी आढळतात?
- 6दोन्ही देशांतील नदीतील प्राण्यांची तुलना करा.
- 7भारताचे राष्ट्रीय प्राणी आणि त्याचे अधिवास सांगा.
- 8नकाशात वाघ आणि गेंड्याचे अधिवास दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सर्वाधिक वैविध्य: अॅनाकोंडा, पिरान्हा, गुलाबी डॉल्फिन, माकडे, कोंडोर, मकाऊ.
- 2हत्ती, गेंडा, हिम बिबट्या, मगर, मोर; विविध अधिवास.
- 3गुजरातचे गीर (सिंह); वाघ अनेक राज्यांत.
- 4हवामान आणि वनस्पतीनुसार प्राणी ठरावीक ठिकाणीच राहतात.
- 5अॅनाकोंडा, मगर, अनेक पाणपक्षी.
- 6भारत: गंगेचा डॉल्फिन, घडियाल; ब्राझील: गुलाबी डॉल्फिन, पिरान्हा.
- 7वाघ; जंगले, सुंदरबन, हिमालयाचा पायथा.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशात दाखवावे.
धोके आणि संवर्धन
घर स्वच्छ ठेवले नाही तर आजार वाढतात. तसेच जंगले तोडली, प्राण्यांची शिकार झाली तर निसर्गाचा तोल बिघडतो, आणि संवर्धन म्हणजे तो तोल राखण्याची काळजी.
संवर्धन म्हणजे वने, वन्यजीव आणि जैवविविधता टिकवण्यासाठी केलेले प्रयत्न. जैवविविधता म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील सर्व प्रकारच्या सजीवांचे वैविध्य.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलमधील धोके — ब्राझीलमध्ये वन्य प्राण्यांची बेकायदा तस्करी, ‘रोका’ नावाची जाळून शेती (स्लॅश-अँड-बर्न), जंगलतोड आणि प्रदूषण यांमुळे पर्यावरणाचा ऱ्हास होत आहे. अनेक स्थानिक (केवळ तिथे आढळणाऱ्या) प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. पुस्तकानुसार २०१६ च्या पाहणीत ब्राझीलमध्ये सुमारे ५,८३१ चौ. किमी वनक्षेत्राचा ऱ्हास झाल्याचे आढळले.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील धोके आणि उपाय — शिकार, प्रदूषण आणि वेगाने होणारी जंगलतोड यामुळे भारतातही अनेक प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. सरकारने वने आणि वन्यजीव वाचवण्यासाठी राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, पक्षी अभयारण्ये आणि जीवावरण राखीव क्षेत्रे स्थापन केली आहेत. वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी असूनही त्यांची संख्या आणि हत्तींची स्थिती चिंताजनक असल्याचे पुस्तक सांगते. बंगाल वाघ, माळढोक, ऑलिव्ह रिडले कासव, एकशिंगी गेंडा, नीलगिरी ताहर ही त्याची काही उदाहरणे.
मुख्य कल्पना 3 : दोन्ही देशांतील साम्य आणि फरक — दोन्ही देशांत सदाहरित, पानझडी आणि काटेरी वने आढळतात. विषुववृत्तीय वने ब्राझीलमध्ये जास्त क्षेत्रावर आहेत, कारण विषुववृत्त त्यातून जाते आणि पाऊस वर्षभर पडतो. हिमालयीन आणि किनारी (खारफुटी) वने भारतात आहेत जी ब्राझीलमध्ये तितकी आढळत नाहीत. वनस्पतींचे वैविध्य ब्राझीलमध्ये जास्त आहे. दोन्ही देशांना जंगलतोड आणि शिकार यांचा धोका आहे आणि दोघांनाही संवर्धनाची गरज आहे.
- सोपे : जळून शेती म्हणजे काय? — झाडे जाळून जमीन तयार करणे (रोका).
- मध्यम : जीवावरण राखीव क्षेत्र का? — वन्यजीव आणि जैवविविधता टिकवण्यासाठी.
- परीक्षा-प्रकार : कोणते पर्यावरण धोके दोन्ही देशांत? — जंगलतोड, शिकार.
आकृतीत : धोक्यांपासून संवर्धनापर्यंतची साखळी.
पुस्तकात चित्ते भारतातून नष्ट होण्याच्या मार्गावरील प्राण्यांचे उदाहरण म्हणून दिले आहेत; प्रत्यक्षात भारतातील चित्ता १९५२ मध्ये नामशेष घोषित झाला आणि २०२२ मध्ये नामिबियातून आणलेल्या चित्त्यांचे कुनो राष्ट्रीय उद्यानात पुनर्वसन सुरू झाले (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
तोड, शिकार, नाश; मग उद्याने.
जंगले तोडणे फक्त झाडांचे नुकसान नाही; प्राण्यांचा अधिवास आणि जैवविविधता नष्ट होते.
आठवणीची युक्ती : धोके: जंगलतोड, शिकार, प्रदूषण; उपाय: उद्याने, अभयारण्ये, राखीव क्षेत्रे. आठवणीची युक्ती: "तोडू नका, मारू नका, वाचवा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| विशेष वने | हिमालयीन, खारफुटी | अॅमेझॉन वर्षावन |
| मुख्य धोके | शिकार, जंगलतोड | रोका शेती, तस्करी, जंगलतोड |
| संवर्धन | उद्याने, अभयारण्ये, राखीव क्षेत्रे | संवर्धनाची गरज |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलमध्ये पर्यावरणाचा ऱ्हास का होत आहे?
- 2भारतातील वन्यजीवांना कोणते धोके आहेत?
- 3वन्यजीव संवर्धनासाठी भारत सरकारने कोणते उपाय केले?
- 4जैवविविधता म्हणजे काय?
- 5रोका शेती म्हणजे काय आणि ती हानिकारक का?
- 6भारत आणि ब्राझीलच्या वनांची तुलना करा.
- 7नामशेष होण्याच्या मार्गावरील भारतीय प्राण्यांची नावे लिहा.
- 8वन्यजीव संवर्धनासाठी तुम्ही काय कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1तस्करी, रोका शेती, जंगलतोड, प्रदूषण.
- 2शिकार, प्रदूषण, जंगलतोड.
- 3राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, पक्षी अभयारण्ये, जीवावरण राखीव क्षेत्रे.
- 4एखाद्या प्रदेशातील सर्व सजीवांचे वैविध्य.
- 5झाडे जाळून जमीन साफ करणे; जंगल आणि अधिवास नष्ट होतात.
- 6भारत: हिमालयीन आणि खारफुटी; ब्राझील: विशाल वर्षावन; दोन्हीत सदाहरित, पानझडी, काटेरी.
- 7बंगाल वाघ, माळढोक, गेंडा, ऑलिव्ह रिडले कासव, नीलगिरी ताहर.
- 8झाडे लावणे, प्लास्टिक टाळणे, जागरूकता — विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.