हवामानावर परिणाम करणारे घटक
आपण रोज कपडे हवामान पाहून घालतो: उन्हाळ्यात सुती, थंडीत स्वेटर. एखाद्या ठिकाणी वर्षानुवर्षे साधारण कसे हवामान असते, त्याचा अभ्यास आपण हवामान या विषयात करतो.
हवामान म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील अनेक वर्षांची तापमान, पाऊस आणि वाऱ्याची सरासरी स्थिती. तापमान, पाऊस आणि वारे हे हवामानाचे घटक आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : अक्षांश — विषुववृत्ताजवळ सूर्याची किरणे जवळजवळ लंब पडतात, म्हणून तिथे तापमान जास्त असते. विषुववृत्तापासून दूर गेल्यावर किरणे तिरकी पडतात आणि तापमान कमी होते. ब्राझीलचा विस्तार दक्षिण-उत्तर खूप असल्याने उत्तरेला उष्ण तर मकरवृत्ताजवळ समशीतोष्ण हवामान आढळते. भारतात कर्कवृत्त देशाच्या मध्यातून जाते; म्हणून बहुतेक भारत उष्ण कटिबंधात येतो आणि दक्षिणेकडे तापमान वाढत जाते.
मुख्य कल्पना 2 : उंची आणि समुद्रापासूनचे अंतर — जसजसे उंच जावे तसतसे तापमान कमी होते; म्हणून डोंगराळ भाग थंड असतात. ब्राझीलच्या उच्चभूमीत हवामान सभोवतालच्या सखल प्रदेशापेक्षा थंड असते. समुद्राजवळ हवा दमट आणि सौम्य असते; समुद्रापासून दूर गेले की हवा कोरडी होते आणि उन्हाळा-हिवाळ्यातील फरक वाढतो. मुंबईसारखे किनारी शहर आणि दिल्लीसारखे आतील शहर यांचा तुलनात्मक अभ्यास यासाठी उपयुक्त ठरतो.
मुख्य कल्पना 3 : वारे आणि भूरचना — वारे समुद्रावरून ओलावा घेऊन येतात आणि डोंगराला अडल्यावर वर चढून थंड होतात; त्यामुळे वाऱ्यासमोरच्या उतारावर पाऊस पडतो आणि पलीकडच्या बाजूला कमी पाऊस पडतो; त्याला पर्जन्यछाया प्रदेश म्हणतात. भारतात पश्चिम घाटाच्या पश्चिम उतारावर जास्त आणि पूर्वेला कमी पाऊस पडतो. ब्राझीलमध्ये आग्नेय व्यापारी वाऱ्यांना महाकडा अडवतो आणि त्याच्या पलीकडच्या ईशान्य भागात कमी पाऊस पडतो.
- सोपे : उंच डोंगरावर थंडी का जास्त? — उंचीसोबत तापमान कमी होते.
- मध्यम : समुद्राजवळ हवामान सौम्य का? — समुद्रामुळे हवेत ओलावा आणि उष्णतेतील फरक कमी.
- परीक्षा-प्रकार : पर्जन्यछाया प्रदेश म्हणजे काय? — डोंगराच्या वाऱ्याकडील पाठीमागचा कमी पावसाचा भाग.
आकृतीत : हवामानावर परिणाम करणारे चार घटक.
अ-उ-स-वा.
हवामान आणि हवा (दैनंदिन स्थिती) एकच नाही; हवामान म्हणजे अनेक वर्षांची सरासरी.
आठवणीची युक्ती : अक्षांश, उंची, समुद्र, वारे. आठवणीची युक्ती: "अ-उ-स-वा" म्हणजे "अगं उन्हात सगळे वाळतात".
फरक ओळखा
| घटक | परिणाम | उदाहरण |
|---|---|---|
| अक्षांश | विषुववृत्ताजवळ उष्ण | अॅमेझॉन खोरे |
| उंची | उंचीसोबत तापमान कमी | ब्राझील उच्चभूमी |
| डोंगर आणि वारे | पर्जन्यछाया तयार होते | पश्चिम घाटाच्या पूर्वेला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हवामान म्हणजे काय?
- 2हवामानाचे घटक कोणते?
- 3अक्षांशाचा हवामानावर काय परिणाम होतो?
- 4उंचीचा तापमानावर काय परिणाम होतो?
- 5पर्जन्यछाया प्रदेश कसा तयार होतो?
- 6समुद्र जवळ असल्याचे हवामानावरील फायदे सांगा.
- 7मुंबई आणि दिल्लीच्या हवामानातील फरकाचे कारण लिहा.
- 8ब्राझील आणि भारतात अक्षांश कसा परिणाम करतो ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अनेक वर्षांची तापमान, पाऊस आणि वाऱ्याची सरासरी स्थिती.
- 2तापमान, पाऊस, वारे.
- 3विषुववृत्ताजवळ उष्ण; दूर गेल्यावर थंड.
- 4उंच गेल्यावर तापमान कमी होते.
- 5डोंगर वारे अडवतो; पलीकडच्या बाजूला कमी पाऊस.
- 6हवा सौम्य, दमट; तापमानातील फरक कमी.
- 7मुंबई समुद्राजवळ, दिल्ली समुद्रापासून दूर.
- 8ब्राझील उत्तरेत उष्ण, दक्षिणेत समशीतोष्ण; भारत कर्कवृत्तामुळे उष्ण कटिबंधात.
ब्राझीलचे हवामान
एका शहरात उन्हाळा आणि दुसऱ्या शहरात त्याच वेळी थंडी असे फक्त मोठ्या देशातच होऊ शकते. ब्राझील इतका मोठा आहे की त्याच्या उत्तर आणि दक्षिण भागात वेगवेगळे हवामान दिसते.
ब्राझीलचा बहुतेक भाग उष्ण कटिबंधात असून विषुववृत्त उत्तर भागातून जाते. आग्नेय आणि ईशान्य व्यापारी वारे येथे पाऊस आणतात.
मुख्य कल्पना 1 : तापमान — उत्तर भाग उष्ण आहे आणि अॅमेझॉन खोऱ्यातील सरासरी तापमान सुमारे २५° ते २८° से. असते. उच्चभूमीत ते थोडे कमी असते. किनाऱ्यावर समुद्रामुळे हवा सौम्य आणि दमट असते. मकरवृत्ताजवळच्या दक्षिण भागात समशीतोष्ण हवामान आणि हिवाळ्यात चांगली थंडी असते. विषुववृत्ताजवळ किनारी भागात तापमानातील फरक फारच कमी असतो.
मुख्य कल्पना 2 : पाऊस आणि दुष्काळी चौकोन — अॅमेझॉन खोऱ्यात सुमारे २,००० मिमी पाऊस पडतो; ईशान्य किनाऱ्यावर तो साधारण १,००० ते १,२०० मिमी असतो. वारे समुद्रावरून येऊन उच्चभूमी आणि महाकड्यावर अडतात आणि किनारी भागात उंचीमुळे पाऊस पडतो; उच्चभूमीच्या पलीकडच्या भागात वाऱ्यांचा परिणाम कमी होतो आणि तिथे फार कमी पाऊस पडतो. हा पर्जन्यछायेचा प्रदेश ‘दुष्काळी चौकोन’ म्हणून ओळखला जातो.
मुख्य कल्पना 3 : चक्रीवादळे आणि बर्फवृष्टी — विषुववृत्ताजवळच्या किनारी भागात वारे जवळजवळ उभ्या दिशेने वर चढतात आणि व्यापारी वाऱ्यांचा संगमपट्टा कमकुवत असतो; त्यामुळे ब्राझीलला उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांचा फटका क्वचित बसतो. ब्राझील उष्ण कटिबंधीय देश असल्याने येथे साधारणपणे बर्फ पडत नाही; पण कधीकधी दक्षिणेकडून येणाऱ्या ध्रुवीय हवेच्या झोताने दक्षिण भागात बर्फवृष्टी होते.
- सोपे : ब्राझीलचा कोणता भाग सर्वांत उष्ण? — उत्तर, अॅमेझॉन खोरे.
- मध्यम : ब्राझीलमध्ये चक्रीवादळे क्वचित का? — संगमपट्टा कमकुवत, वारे उभे वर चढतात.
- परीक्षा-प्रकार : ब्राझीलमध्ये बर्फ केव्हा पडतो? — ध्रुवीय हवेचा झोत दक्षिणेत आल्यावर.
आकृतीत : वारे अडल्यामुळे पर्जन्यछाया तयार होते.
दक्षिण ब्राझीलमध्ये बर्फवृष्टीच्या मोठ्या नोंदी: १८७९ (व्हाकारिया), १९५७ (साओ जोआकिम) आणि १९८५ (इटाटियाया पर्वत) (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
वारे अडले, पाऊस आधी, पलीकडे दुष्काळ.
ब्राझील उष्ण कटिबंधात असूनही सर्वत्र उष्ण नाही; उच्चभूमी आणि दक्षिणेत थंडी असते.
आठवणीची युक्ती : ब्राझील = उत्तर उष्ण, दक्षिण समशीतोष्ण, ईशान्येला दुष्काळी चौकोन. आठवणीची युक्ती: "उत्तर तापे, दक्षिण गारे, ईशान्य कोरडे".
फरक ओळखा
| प्रदेश | हवामान | पाऊस |
|---|---|---|
| अॅमेझॉन खोरे | उष्ण (२५°–२८° से.) | सुमारे २,००० मिमी |
| ईशान्य किनारा | उष्ण, सौम्य | १,०००–१,२०० मिमी |
| दक्षिण भाग | समशीतोष्ण, थंड हिवाळा | मध्यम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलच्या हवामानाची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 2ब्राझीलमध्ये पाऊस कोणत्या वाऱ्यांमुळे पडतो?
- 3दुष्काळी चौकोन म्हणजे काय?
- 4ब्राझीलला उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांचा धोका कमी का?
- 5ब्राझीलमध्ये बर्फवृष्टी नेहमी का होत नाही?
- 6अॅमेझॉन खोरे आणि उच्चभूमीच्या हवामानाची तुलना करा.
- 7मानॉसच्या तापमानातील फरक कमी का?
- 8ब्राझीलच्या हवामान प्रदेशांचा तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उत्तर उष्ण, दक्षिण समशीतोष्ण, अॅमेझॉनला जास्त पाऊस, ईशान्येला कमी.
- 2आग्नेय आणि ईशान्य व्यापारी वाऱ्यांमुळे.
- 3महाकड्याच्या पलीकडचा पर्जन्यछायेचा, कमी पावसाचा प्रदेश.
- 4संगमपट्टा कमकुवत आणि वारे उभे वर चढतात.
- 5ब्राझील उष्ण कटिबंधात आहे; ध्रुवीय हवा आल्यावरच बर्फ.
- 6खोरे उष्ण-दमट; उच्चभूमी थंड.
- 7विषुववृत्ताजवळ आणि समुद्राच्या प्रभावाखाली.
- 8विद्यार्थ्याने तक्ता तयार करावा.
भारताचे हवामान : मोसमी वारे
जून महिना आला की आपण छत्री बाहेर काढतो, कारण पावसाळा सुरू होतो. हा पाऊस मोसमी वाऱ्यांमुळे येतो; ‘मोसम’ म्हणजे ऋतू.
भारताचे हवामान मोसमी (मान्सून) प्रकारचे आहे. ऋतूनुसार वाऱ्यांची दिशा बदलते आणि त्यानुसार पाऊस पडतो. भारतीय हवामान विभागानुसार चार ऋतू: उन्हाळा, पावसाळा, परतीच्या पावसाचा ऋतू आणि हिवाळा.
मुख्य कल्पना 1 : तापमान आणि हिमालयाची भूमिका — कर्कवृत्तापर्यंत सूर्याची किरणे लंब पडतात; कर्कवृत्त देशाच्या मध्यातून जाते, म्हणून भारतात सरासरी तापमान वर्षभर जास्त असते आणि दक्षिणेकडे ते वाढत जाते. हिवाळ्यात जम्मू-काश्मीर आणि हिमालयाच्या डोंगराळ भागात तापमान शून्याखाली जाते. हिमालय उत्तरेकडून येणाऱ्या अतिशीत वाऱ्यांना अडवतो आणि मोसमी वाऱ्यांना अडवून पाऊस पाडतो; हिंदी महासागर वाऱ्यांना ओलावा देतो.
मुख्य कल्पना 2 : नैर्ऋत्य मोसमी वारे आणि पाऊस — उन्हाळ्यात पंजाबचे मैदान आणि थर वाळवंटात खूप तापमान असल्याने कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो. हिंदी महासागरावरील जास्त दाबाच्या प्रदेशातून ओलावा घेऊन वारे भारताकडे वाहू लागतात. पूर्व आणि पश्चिम घाटांना अडल्यामुळे किनारी भागात जास्त पाऊस पडतो आणि डोंगराच्या पलीकडच्या बाजूला कमी. हे वारे अरवलीच्या समांतर वाहत असल्याने गुजरात आणि राजस्थानच्या काही भागांत पाऊस कमी पडतो. हिमालयाला अडल्यावर पुन्हा पर्वतीय पाऊस पडतो.
मुख्य कल्पना 3 : परतीचा पाऊस, ऋतू आणि आपत्ती — हिमालयाला अडून परतणारे वारे ईशान्येकडून हिंदी महासागराकडे जाताना द्वीपकल्पातील काही भागांत पुन्हा पाऊस पाडतात; हा परतीच्या मोसमी वाऱ्यांचा ऋतू आहे. तमिळनाडूला सर्वाधिक पाऊस याच ऋतूत मिळतो. भारताला अनियमित पाऊस, दुष्काळ, चक्रीवादळे आणि पूर अशा नैसर्गिक आपत्तींचा वारंवार सामना करावा लागतो. जैसलमेर पश्चिम राजस्थानात असून पुस्तकानुसार तो भारतातील सर्वांत कोरडा भाग आहे (वार्षिक १२० मिमीपेक्षा कमी पाऊस).
- सोपे : मोसमी वारे म्हणजे काय? — ऋतूनुसार दिशा बदलणारे वारे.
- मध्यम : हिमालयाचा हवामानातील उपयोग? — थंड वारे अडवतो आणि मोसमी वाऱ्यांना अडवून पाऊस पाडतो.
- परीक्षा-प्रकार : तमिळनाडूत जास्त पाऊस कधी? — परतीच्या मान्सूनच्या काळात.
आकृतीत : उन्हाळ्यातील कमी दाबामुळे मोसमी वारे येतात.
मेघालयातील मौसिनराम (सुमारे ११,८७२ मिमी वार्षिक सरासरी) आणि चेरापुंजी ही जगातील सर्वाधिक पावसाच्या ठिकाणांपैकी आहेत; मौसिनराम सर्वाधिक सरासरी असलेले ठिकाण म्हणून गणले जाते, पण कोलंबियातील काही ठिकाणे हा दावा आव्हानित करतात (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
तापमान → कमी दाब → वारे → पाऊस.
भारतात पाऊस सर्वत्र सारखा पडत नाही; घाट आणि हिमालयाजवळ जास्त, राजस्थानात आणि घाटाच्या पलीकडे कमी.
आठवणीची युक्ती : भारताचे ४ ऋतू: उन्हाळा, पावसाळा, परतीचा पाऊस, हिवाळा. आठवणीची युक्ती: "उ-पा-प-हि".
फरक ओळखा
| ऋतू | वारे/कारण | परिणाम |
|---|---|---|
| उन्हाळा | सूर्य उत्तर गोलार्धात | उत्तर भारतात कमी दाब |
| पावसाळा | नैर्ऋत्य मोसमी वारे | बहुतेक भारतात पाऊस |
| परतीचा ऋतू | ईशान्येकडून परतीचे वारे | तमिळनाडूत पाऊस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताच्या हवामानाला मोसमी का म्हणतात?
- 2नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांची निर्मिती कशी होते?
- 3हिमालयाचे हवामानातील महत्त्व स्पष्ट करा.
- 4हिंदी महासागराचे हवामानातील महत्त्व स्पष्ट करा.
- 5भारताचे चार ऋतू सांगा.
- 6घाटाच्या पूर्वेला कमी पाऊस का?
- 7परतीचा मान्सून म्हणजे काय?
- 8राजस्थानात पाऊस कमी का पडतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऋतूनुसार वाऱ्यांची दिशा बदलते आणि पाऊस पडतो.
- 2उन्हाळ्यातील कमी दाबाकडे समुद्रावरून ओलसर वारे येतात.
- 3थंड वारे अडवतो; मोसमी वाऱ्यांना अडवून पाऊस पाडतो.
- 4वाऱ्यांना ओलावा देतो; मान्सूनचा उगम.
- 5उन्हाळा, पावसाळा, परतीचा पाऊस, हिवाळा.
- 6ते पर्जन्यछाया प्रदेशात येते.
- 7परतणारे वारे जे द्वीपकल्पाला पुन्हा पाऊस देतात.
- 8अरवलीच्या समांतर वारे वाहतात; अडथळा नाही.
भारत आणि ब्राझीलच्या हवामानाची तुलना
दोन शहरांच्या हवामानाची तुलना करताना आपण तापमान, पाऊस आणि वारे हे तीन मुद्दे तपासतो. दोन देशांसाठीही तेच तीन मुद्दे वापरता येतात.
दोन्ही देश उष्ण कटिबंधात असले तरी स्थान, भूरचना आणि वाऱ्यांमुळे त्यांच्या हवामानात फरक आणि साम्य दिसते.
मुख्य कल्पना 1 : ऋतू आणि महिने — भारत उत्तर गोलार्धात आणि ब्राझील मुख्यतः दक्षिण गोलार्धात असल्याने दोन्ही देशांतील ऋतू उलट असतात. भारतात उन्हाळा मार्च ते मे; ब्राझीलच्या दक्षिण भागात उन्हाळा डिसेंबर ते फेब्रुवारी आणि हिवाळा जून ते ऑगस्ट. भारतात मोसमी पाऊस जून ते सप्टेंबर पडतो, तर ब्राझीलमध्ये पावसाळा बहुधा वर्षाच्या सुरुवातीला आणि अखेरीस असतो; अॅमेझॉन भागात वर्षभर पाऊस पडतो.
मुख्य कल्पना 2 : पाऊस आणि वारे — भारतातील पाऊस नैर्ऋत्य आणि ईशान्य मोसमी वाऱ्यांमुळे आणि पर्वतीय प्रकारचा असतो; संवहन पाऊस इथे ठळक नाही. ब्राझीलमध्ये पाऊस आग्नेय आणि ईशान्य व्यापारी वाऱ्यांमुळे येतो. भारतात हिमालय आणि पश्चिम घाट पावसाचे प्रमाण ठरवतात; ब्राझीलमध्ये महाकडा आणि उच्चभूमी. दोन्ही देशांत पर्जन्यछाया प्रदेश आहेत: भारतात राजस्थानचा भाग आणि घाटाच्या पूर्वेचे प्रदेश, ब्राझीलमध्ये दुष्काळी चौकोन.
मुख्य कल्पना 3 : चक्रीवादळे आणि आपत्ती — भारताला चक्रीवादळे, पूर आणि दुष्काळ यांचा वारंवार फटका बसतो; ब्राझीलला उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे क्वचित येतात, पण पूर आणि दुष्काळ तिथेही आढळतात. भारतात तापमानाची टोके मोठी (राजस्थानात खूप उष्ण, हिमालयात खूप थंड); ब्राझीलमध्ये भारताइतकी टोकाची थंडी आढळत नाही, कारण तिथे हिमालयासारखे उंच पर्वत नाहीत.
- सोपे : भारतात उन्हाळा कधी, ब्राझीलच्या दक्षिणेत कधी? — मार्च–मे; डिसेंबर–फेब्रुवारी.
- मध्यम : दोन्ही देशांतील पर्जन्यछाया प्रदेश? — राजस्थानचा भाग; दुष्काळी चौकोन.
- परीक्षा-प्रकार : कुठे चक्रीवादळे जास्त? — भारतात.
आकृतीत : भारत आणि ब्राझीलच्या हवामानाची तुलना.
ऋतू उलट, पर्जन्यछाया दोन्हीकडे.
भारत आणि ब्राझीलमध्ये एकाच वेळी एकच ऋतू नसतो; ऋतू उलट असतात.
आठवणीची युक्ती : तुलना: ऋतू उलट, वारे वेगळे, पर्जन्यछाया दोन्हीत. आठवणीची युक्ती: "उलट ऋतू, सारखी छाया".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| वारे | मोसमी वारे | व्यापारी वारे |
| चक्रीवादळे | वारंवार | क्वचित |
| पर्जन्यछाया | राजस्थान, घाटाच्या पूर्वेला | दुष्काळी चौकोन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारत आणि ब्राझीलच्या हवामानाची तुलना करा.
- 2दोन्ही देशांतील ऋतू उलट का असतात?
- 3दोन्ही देशांतील पावसाच्या वाऱ्यांचा फरक सांगा.
- 4ब्राझीलला चक्रीवादळांचा धोका कमी का आणि भारतात जास्त का?
- 5दोन्ही देशांतील पर्जन्यछाया प्रदेश कोणते?
- 6भारतात तापमानाची टोके मोठी का?
- 7दोन्ही देशांचे हवामान कर्कवृत्त/मकरवृत्त यांशी कसे जोडलेले आहे?
- 8भारत आणि ब्राझीलच्या तापमान आणि पावसाच्या दिशानुसार फरकावर टीप लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऋतू उलट, वारे वेगळे, चक्रीवादळे, पर्जन्यछाया दोन्हीकडे.
- 2भारत उत्तर गोलार्धात, ब्राझील मुख्यतः दक्षिण गोलार्धात.
- 3भारतात मोसमी वारे, ब्राझीलमध्ये व्यापारी वारे.
- 4भारतात चक्रीवादळे समुद्रात तयार होऊन येतात; ब्राझीलमध्ये संगमपट्टा कमकुवत.
- 5राजस्थानचा भाग आणि दुष्काळी चौकोन.
- 6हिमालय आणि थर वाळवंटामुळे.
- 7कर्कवृत्त भारताच्या मध्यातून, मकरवृत्त ब्राझीलच्या दक्षिण भागातून.
- 8विद्यार्थ्याने मुद्दे लिहावेत.