लोकसंख्येचा आकार आणि घनता
शाळेच्या एका वर्गात ४० मुले असतील आणि दुसऱ्या वर्गाच्या तेवढ्याच जागेत ८० मुले, तर दुसरा वर्ग जास्त गजबजलेला वाटतो. देशांची गर्दी मोजण्यासाठी आपण लोकसंख्येची घनता वापरतो.
लोकसंख्येची घनता म्हणजे प्रति चौरस किमी क्षेत्रात राहणारे सरासरी लोक. घनता = एकूण लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ (चौ. किमी).
मुख्य कल्पना 1 : भारताची लोकसंख्या — पुस्तकानुसार २०११ च्या जनगणनेत भारताची लोकसंख्या सुमारे १२१ कोटी होती आणि भारत जगातील दुसरा सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश आहे. जगाच्या एकूण भूभागापैकी भारताकडे फक्त २.४१ टक्के क्षेत्र आहे, पण जगाच्या सुमारे १७.५ टक्के लोकसंख्येचा भार तो पेलतो. भारताची सरासरी लोकसंख्या घनता २०११ च्या जनगणनेनुसार प्रति चौ. किमी ३८२ व्यक्ती आहे.
मुख्य कल्पना 2 : ब्राझीलची लोकसंख्या — ब्राझील हा दक्षिण अमेरिका खंडातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश आहे. पुस्तकानुसार २०१० च्या जनगणनेत सुमारे १९ कोटी लोकसंख्येसह तो जगात ५ वा आहे आणि क्षेत्रफळातही ५ वा. जगाच्या भूभागाचा ५.६ टक्के भाग ब्राझीलकडे आहे आणि जगाची २.७८ टक्के लोकसंख्या तिथे राहते; म्हणून घनता सुमारे २३ व्यक्ती प्रति चौ. किमी आहे.
मुख्य कल्पना 3 : तुलना आणि साधा हिशोब — भारताची घनता ३८२ आणि ब्राझीलची सुमारे २३ आहे; म्हणजे भारतात एका चौ. किमीत ब्राझीलपेक्षा सुमारे १६ पट जास्त लोक राहतात. याचे कारण भारताचे क्षेत्रफळ कमी (सुमारे ३२.८ लाख चौ. किमी) पण लोकसंख्या जास्त; तर ब्राझीलचे क्षेत्रफळ मोठे (सुमारे ८५ लाख चौ. किमी) पण लोकसंख्या कमी. उदाहरणार्थ १,००० चौ. किमी क्षेत्रात भारतात सरासरी ३,८२,००० आणि ब्राझीलमध्ये सुमारे २३,००० लोक राहतात.
- सोपे : ५०० चौ. किमीत १०,००० लोक. घनता? — १०,००० ÷ ५०० = २०.
- मध्यम : भारताची घनता ब्राझीलच्या किती पट? — ३८२ ÷ २३ ≈ १६ पट.
- परीक्षा-प्रकार : जास्त घनता म्हणजे काय? — जास्त लोक कमी जागेत.
आकृतीत : लोकसंख्येची घनता काढण्याची पद्धत.
ब्राझीलच्या २०२२ च्या जनगणनेत लोकसंख्या सुमारे २० कोटी ३० लाख आढळली, म्हणजे २०१० पेक्षा सुमारे १.२३ कोटी जास्त; वार्षिक वाढ ०.५२ टक्के, ती १८७२ पासूनची सर्वांत कमी (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
लोक भागिले जागा.
जास्त लोकसंख्या म्हणजे जास्त घनता असे नाही; क्षेत्रफळही पाहावे लागते.
आठवणीची युक्ती : घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्र. आठवणीची युक्ती: "लोक भागिले जागा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| लोकसंख्या (पुस्तकानुसार) | सुमारे १२१ कोटी (२०११) | सुमारे १९ कोटी (२०१०) |
| जगातील भूभाग | २.४१ % | ५.६ % |
| घनता | ३८२ प्रति चौ. किमी | सुमारे २३ प्रति चौ. किमी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकसंख्येची घनता म्हणजे काय?
- 2भारताच्या लोकसंख्येविषयी माहिती लिहा.
- 3ब्राझीलच्या लोकसंख्येविषयी माहिती लिहा.
- 4भारताची घनता ब्राझीलपेक्षा जास्त का?
- 5४०,००० लोकसंख्या आणि २०० चौ. किमी क्षेत्र असेल तर घनता किती?
- 6जनगणना म्हणजे काय?
- 7भारत आणि ब्राझीलचे जगातील भूभाग आणि लोकसंख्येतील वाटा तुलना करा.
- 8जास्त घनतेचे फायदे आणि तोटे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रति चौ. किमी राहणारे सरासरी लोक.
- 2१२१ कोटी (२०११); जगात दुसरा; घनता ३८२.
- 3सुमारे १९ कोटी (२०१०); ५ वा; घनता सुमारे २३.
- 4क्षेत्र कमी पण लोकसंख्या जास्त.
- 5४०,००० ÷ २०० = २००.
- 6सरकारने दर १० वर्षांनी केलेली लोकसंख्येची मोजणी.
- 7भारत: २.४१% भूभाग, १७.५% लोक; ब्राझील: ५.६% भूभाग, २.७८% लोक.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
लोकसंख्येचे वितरण
बाजारात जिथे दुकाने, पाणी आणि रस्ते असतात तिथे गर्दी जमते; ओसाड कोपऱ्यात कोणी थांबत नाही. देशांतही लोक सोयी असलेल्या ठिकाणीच जास्त राहतात.
लोकसंख्येचे वितरण म्हणजे लोक देशात कुठे आणि किती प्रमाणात राहतात याचे चित्र. ते सर्वत्र सारखे नसते (असमान).
मुख्य कल्पना 1 : भारतातील वितरण — भारतात लोकसंख्या अतिशय असमान पसरली आहे. सुपीक आणि सपाट जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता यामुळे उत्तरेकडील मैदानात अनेक शतकांपासून वस्ती आहे. शेती, उद्योग आणि व्यापारामुळे दिल्ली, कोलकाता, मुंबई, पुणे, बेंगळुरू, चेन्नई अशा काही ठिकाणी लोकसंख्या केंद्रित झाली आहे. याउलट डोंगराळ, वाळवंटी आणि घनदाट जंगलाच्या भागात पोहोचणे अवघड असल्याने, सोयी नसल्याने आणि जीवन कठीण असल्याने घनता कमी आहे.
मुख्य कल्पना 2 : ब्राझीलमधील वितरण — ब्राझीलमध्येही वितरण असमान आहे. बहुतेक ब्राझीलवासी अटलांटिक किनाऱ्यापासून सुमारे ३०० किमीच्या आत राहतात, विशेषतः आग्नेय आणि पूर्व किनारी मैदानात; तिथे शेती आणि उद्योग चांगले विकसित झाल्याने घनता जास्त आहे. अॅमेझॉन खोऱ्याचा आतील भाग अतिशय विरळ आहे; प्रतिकूल हवामान, जोरदार पाऊस, पोहोचण्याची अडचण आणि घनदाट जंगल यामुळे तिथे वस्ती फक्त काही ठिकाणी आहे. मध्य आणि पश्चिम भागात लोकसंख्या कमी, तर उच्चभूमीत मध्यम.
मुख्य कल्पना 3 : वितरणावर परिणाम करणारे घटक — भौगोलिक घटक: भूरचना (मैदान की डोंगर), हवामान (टोकाचे की सौम्य), मृदा (सुपीक की नापीक) आणि पाणी. आर्थिक आणि सामाजिक घटक: शेती, उद्योग, व्यापार, वाहतूक आणि शहरी सोयी. म्हणजे जिथे जीवन सोपे आणि उदरनिर्वाहाच्या संधी जास्त तिथे लोक जास्त राहतात.
- सोपे : गंगा मैदानात जास्त घनता का? — सपाट, सुपीक, पाणी.
- मध्यम : ब्राझीलमध्ये बहुतेक लोक कुठे? — अटलांटिक किनाऱ्याजवळ.
- परीक्षा-प्रकार : अॅमेझॉन खोरे विरळ का? — जंगल, जोरदार पाऊस, पोहोचणे कठीण.
आकृतीत : लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक.
सोय असेल तिथे लोक.
लोकसंख्या सर्वत्र सारखी नसते; मैदान आणि किनारा दाट, डोंगर, वाळवंट आणि जंगल विरळ.
आठवणीची युक्ती : सपाट + सुपीक + पाणी + उद्योग = दाट वस्ती. आठवणीची युक्ती: "सोय तिथे गर्दी".
फरक ओळखा
| प्रदेश | घनता | कारण |
|---|---|---|
| गंगा मैदान, किनारा | जास्त | सुपीक, पाणी, उद्योग |
| थर वाळवंट, हिमालय | कमी | कोरडे/थंड, पोहोचणे कठीण |
| अॅमेझॉन आतील भाग | कमी | जंगल, जोरदार पाऊस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक लिहा.
- 2ब्राझीलमधील लोकसंख्या किनाऱ्याजवळ का केंद्रित आहे?
- 3अॅमेझॉन खोऱ्यात वस्ती विरळ का?
- 4थर वाळवंटात घनता कमी का?
- 5दाट लोकवस्तीची भारतातील चार शहरे सांगा.
- 6भूरचना आणि लोकसंख्येचा संबंध स्पष्ट करा.
- 7दोन्ही देशांतील वितरणाची तुलना करा.
- 8घनतेचा नकाशा कसा वाचायचा ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भूरचना, हवामान, माती, पाणी, शेती, उद्योग, व्यापार.
- 2शेती आणि उद्योग विकसित, सोपे हवामान.
- 3घनदाट जंगल, जोरदार पाऊस, पोहोचण्याची अडचण.
- 4कोरडे हवामान, पाण्याचा अभाव.
- 5दिल्ली, कोलकाता, मुंबई, चेन्नई.
- 6मैदानात जास्त; डोंगरात कमी.
- 7दोन्ही असमान; भारतात मैदान, ब्राझीलमध्ये किनारा दाट.
- 8रंगांच्या सूचीनुसार घनता वाचायची.
लोकसंख्येची रचना : लिंग गुणोत्तर आणि वय
शाळेच्या प्रवेशाच्या यादीत मुले-मुली किती आणि कोणत्या वयाची आहेत हे पाहिले की वर्गाचे चित्र कळते. देशाचे असेच चित्र लोकसंख्येच्या रचनेतून कळते.
लिंग गुणोत्तर म्हणजे दर १,००० पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या. वय-लिंग पिरॅमिड हा आलेख वेगवेगळ्या वयोगटांतील स्त्री-पुरुषांचे प्रमाण दाखवतो.
मुख्य कल्पना 1 : लिंग गुणोत्तर — आलेखानुसार ब्राझीलमध्ये स्त्रियांची संख्या नेहमी पुरुषांपेक्षा जास्त राहिली आहे आणि २००१ पासून ती आणखी वाढली आहे. भारतात पुरुषांची संख्या स्त्रियांपेक्षा जास्त आहे; गेल्या काही दशकांत गुणोत्तरात चढ-उतार दिसतात आणि १९९१ नंतर थोडी सुधारणा झाली आहे. भारतात गुणोत्तर कमी असण्याची कारणे विचारात घ्यायची आहेत; ‘बेटी बचाओ, बेटी पढाओ’ ही देशाची गरज आहे.
मुख्य कल्पना 2 : वय-लिंग पिरॅमिड — पिरॅमिडचा उपयोग प्रदेशाच्या लोकसंख्येतील वय आणि लिंगाशी संबंधित पैलू अभ्यासण्यासाठी होतो; त्यात मुले, तरुण आणि वृद्ध यांचे प्रमाण दिसते. दोन्ही देशांत तरुणांची संख्या जास्त आहे, पण भारतात मुलांचे प्रमाण जास्त आहे आणि ब्राझीलमध्ये ८० वर्षांवरील लोकांचे प्रमाण भारतापेक्षा जास्त आहे. म्हणजे ब्राझीलची लोकसंख्या हळूहळू वृद्ध होत आहे.
मुख्य कल्पना 3 : कार्यक्षम आणि अवलंबून वयोगट — कामाच्या वयाचे (सुमारे १५ ते ६४) लोक कार्यक्षम लोकसंख्या मानले जातात. मुले आणि वृद्ध हे अवलंबून वयोगट आहेत. भारतात तरुणांचे प्रमाण जास्त असल्याने कार्यक्षम लोकसंख्या मोठी आहे; पण त्यांना शिक्षण आणि रोजगार दिला तरच ती देशाची ताकद ठरते. अवलंबून लोकांचे प्रमाण वाढले तर कमावत्या लोकांवरचा भार वाढतो आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो.
- सोपे : १,००० पुरुषांमागे ९४० स्त्रिया म्हणजे काय? — लिंग गुणोत्तर ९४०.
- मध्यम : रुंद पाया असलेला पिरॅमिड काय दाखवतो? — मुलांचे प्रमाण जास्त.
- परीक्षा-प्रकार : अवलंबून वयोगट कोणते? — मुले आणि वृद्ध.
आकृतीत : लोकसंख्येच्या रचनेचे घटक.
१,००० पुरुष : किती स्त्रिया?
लिंग गुणोत्तर म्हणजे पुरुषांमागे स्त्रिया (दर १,००० पुरुषांमागे) — उलट नाही.
आठवणीची युक्ती : लिंग गुणोत्तर = दर १,००० पुरुषांमागे स्त्रिया. आठवणीची युक्ती: "हजार पुरुष, स्त्रिया किती?".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| लिंग गुणोत्तर | पुरुष जास्त, स्त्रिया कमी | स्त्रिया जास्त |
| मुलांचे प्रमाण | जास्त | कमी |
| वृद्धांचे प्रमाण | कमी | जास्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लिंग गुणोत्तर म्हणजे काय?
- 2भारत आणि ब्राझीलच्या लिंग गुणोत्तराची तुलना करा.
- 3वय-लिंग पिरॅमिडचा उपयोग लिहा.
- 4भारतात लिंग गुणोत्तर कमी असण्याची कारणे लिहा.
- 5ब्राझीलची लोकसंख्या वृद्ध का होत आहे?
- 6कार्यक्षम लोकसंख्या आणि अवलंबित लोकसंख्या यातील फरक सांगा.
- 7अवलंबून वयोगट वाढले तर अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होईल?
- 8लिंग गुणोत्तर सुधारण्यासाठी तुम्ही काय कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दर १,००० पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या.
- 2भारतात पुरुष जास्त; ब्राझीलमध्ये स्त्रिया जास्त.
- 3वयोगटांनुसार स्त्री-पुरुष प्रमाण अभ्यासण्यासाठी.
- 4मुलींबाबत भेदभाव, पक्षपाती विचार — विद्यार्थ्याने स्वतः चर्चा करून लिहावे.
- 5जन्मदर कमी होत आहे आणि आयुर्मान वाढत आहे.
- 6१५–६४ वयोगट कार्यक्षम; मुले आणि वृद्ध अवलंबून.
- 7कमावत्यांवर भार वाढतो; अर्थव्यवस्थेवर ताण.
- 8मुलींना शिक्षण, समान संधी — विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
वाढ, आयुर्मान आणि साक्षरता
परीक्षेत गेल्या वर्षी ९० आणि यंदा ८५ गुण मिळाले तर गुण कमी झाले, पण तुम्ही नापास झालेले नाही. त्याचप्रमाणे लोकसंख्या वाढीचा दर कमी होणे म्हणजे लोकसंख्या घटणे नाही.
वाढीचा दर म्हणजे एका दशकात लोकसंख्या किती टक्क्यांनी वाढली. आयुर्मान म्हणजे देशात जन्मलेल्या व्यक्तीला जगण्याची अपेक्षित सरासरी वर्षे. साक्षरता दर म्हणजे वाचता-लिहिता येणाऱ्यांचे टक्केवारीतील प्रमाण.
मुख्य कल्पना 1 : लोकसंख्या वाढीचा दर — ब्राझीलमध्ये वाढीचा दर बराच कमी झाला आहे. भारतात २००१ ते २०११ मध्ये लोकसंख्या सुमारे १८.२ कोटींनी वाढली. भारताचा वाढीचा दर १९७१ पर्यंत जास्त होता, नंतर तो स्थिर झाला आणि आता कमी होत आहे, पण लोकसंख्या अजूनही वाढतेच आहे. आलेखातील रेषा खाली जाणे म्हणजे वाढ मागच्या दशकापेक्षा कमी, लोकसंख्या कमी होणे नव्हे. पुस्तकानुसार ब्राझीलची लोकसंख्या पुढील दोन दशकांत वाढणार नाही अशी शक्यता आहे.
मुख्य कल्पना 2 : आयुर्मान — आयुर्मान वाढणे हे समाजाच्या विकासाचे एक चिन्ह आहे. आरोग्य सुविधा सुधारल्या, वैद्यकीय क्षेत्रात प्रगती झाली आणि पोषक अन्न मिळाले की सरासरी आयुर्मान वाढते. पुस्तकातील आलेखानुसार भारतीयांचे आयुर्मान सुमारे ६८ वर्षे आणि ब्राझीलवासीयांचे सुमारे ७५ वर्षे आहे. १९६० मध्ये भारताचे आयुर्मान सुमारे ४१ वर्षे होते आणि ते पुढेही वाढत जाईल.
मुख्य कल्पना 3 : साक्षरता आणि जनगणना — साक्षरता हा लोकसंख्येच्या गुणवत्तेचा महत्त्वाचा निकष आहे आणि ब्राझीलचा साक्षरता दर भारतापेक्षा जास्त आहे असे पुस्तकातील आलेख दाखवतात. जनगणना म्हणजे लोकसंख्येची दर दहा वर्षांनी केलेली मोजणी. भारतात ती दशकाच्या सुरुवातीला (१९६१, १९७१...) आणि ब्राझीलमध्ये IBGE ही संस्था ती दशकाच्या शेवटी (१९६०, १९७०...) करते. दोन्ही देशांची पहिली जनगणना १८७२ मध्ये झाली.
- सोपे : आलेखातील रेषा खाली गेली तर? — वाढ कमी, लोकसंख्या वाढतेच आहे.
- मध्यम : आयुर्मान वाढण्याची कारणे? — आरोग्य सुविधा, पोषक अन्न, वैद्यकीय प्रगती.
- परीक्षा-प्रकार : भारतात जनगणना कधी? — दशकाच्या सुरुवातीला.
आकृतीत : जनगणना आणि महत्त्वाचे वर्ष.
भारताची पुढील जनगणना (जनगणना २०२७) दोन टप्प्यांत: घरयादी १ एप्रिल ते ३० सप्टेंबर २०२६ आणि लोकगणना फेब्रुवारी २०२७; संदर्भ दिनांक १ मार्च २०२७; ही पहिली पूर्ण डिजिटल जनगणना आणि १९३१ नंतर जातगणना असलेली (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
वाढ कमी ≠ लोकसंख्या कमी.
वाढीचा दर घटला म्हणजे लोकसंख्या घटली असे नाही; ती फक्त कमी वेगाने वाढते.
आठवणीची युक्ती : वाढ कमी, आयुर्मान जास्त, साक्षरता जास्त = विकास. आठवणीची युक्ती: "वा-आ-सा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| वाढीचा दर | कमी होत आहे, लोकसंख्या वाढतेच आहे | खूप कमी झाला |
| आयुर्मान (पुस्तकानुसार) | सुमारे ६८ वर्षे | सुमारे ७५ वर्षे |
| साक्षरता | कमी | जास्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आयुर्मान म्हणजे काय?
- 2वाढीचा दर कमी होणे आणि लोकसंख्या घटणे यातील फरक सांगा.
- 3आयुर्मान वाढण्याची कारणे लिहा.
- 4भारत आणि ब्राझीलच्या साक्षरतेची तुलना करा.
- 5जनगणना भारतात आणि ब्राझीलमध्ये कधी होते?
- 6आयुर्मान आणि लोकसंख्या वाढ यांचा संबंध स्पष्ट करा.
- 7मनुष्यबळाचा योग्य वापर होण्यासाठी काय करावे?
- 8लोकसंख्या वाढ नियंत्रणासाठी दोन उपाय लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जन्मलेल्या व्यक्तीला जगण्याची अपेक्षित सरासरी वर्षे.
- 2वाढीचा दर कमी = वाढ कमी वेगाने; लोकसंख्या घटणे = संख्या कमी होणे.
- 3आरोग्य सुविधा, वैद्यकीय प्रगती, पोषक अन्न.
- 4पुस्तकानुसार ब्राझीलची साक्षरता जास्त.
- 5भारतात दशकाच्या सुरुवातीला; ब्राझीलमध्ये शेवटी.
- 6आयुर्मान वाढले की मृत्यू कमी होतो आणि लोकसंख्या वाढू शकते.
- 7शिक्षण, कौशल्य आणि रोजगार.
- 8शिक्षण, जागरूकता, आरोग्य सेवा — विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.