वस्ती आणि त्यांचे आकृतिबंध
आपल्या गावात किंवा शहरात घरे कशी मांडलेली आहेत ते पाहा: कुठे एका मुख्य रस्त्याला लागून, कुठे गर्दीत जवळजवळ, तर कुठे शेतांत दूर दूर. घरांच्या या मांडणीला वस्तीचा आकृतिबंध म्हणतात.
मानवी वस्ती म्हणजे माणसे घरे बांधून कायमची राहतात ती जागा. ग्रामीण (गाव) आणि नागरी (शहर) हे दोन प्रकार. घरांच्या मांडणीनुसार संघटित (केंद्रित) आणि विखुरलेली असे आकृतिबंध.
मुख्य कल्पना 1 : ग्रामीण आणि नागरी वस्ती — गावात शेती आणि संबंधित व्यवसाय प्रमुख असतात, वस्ती लहान आणि सोयी (शाळा, आरोग्य केंद्र, ग्रामपंचायत, आठवडी बाजार) मर्यादित. शहरात उद्योग, व्यापार आणि सेवा प्रमुख असतात; वस्ती मोठी, दाट आणि सोयी (मोठे रुग्णालय, विद्यापीठ, मेट्रो, थिएटर) जास्त. काही सोयी दोन्हीकडे असतात, उदा. दुकान, पेट्रोल पंप, बस स्थानक.
मुख्य कल्पना 2 : संघटित (केंद्रित) वस्ती — यात घरे एकमेकांच्या जवळ गटाने बांधलेली असतात. जिथे पाणी, सुपीक सपाट जमीन आणि वाहतूक यासारख्या सोयी एका जागी आहेत किंवा सुरक्षिततेसाठी एकत्र राहणे सोयीचे आहे, तिथे अशी वस्ती तयार होते. भारतात नर्मदा खोऱ्याच्या पठारी भागात, बिहार आणि उत्तर प्रदेशातील भातशेतीच्या प्रदेशात आणि विंध्य पठारावर अशी वस्ती आढळते. ब्राझीलमध्ये साओ पाउलो परिसर हे संघटित वस्तीचे उदाहरण.
मुख्य कल्पना 3 : विखुरलेली वस्ती — यात घरे एकमेकांपासून दूर दूर, शेतांत किंवा डोंगर उतारांवर विखुरलेली असतात. जिथे जमीन उंच-सखल आणि कापलेली आहे, वारे, हवामान किंवा पाणी यांमुळे एकत्र राहणे अवघड आहे, तिथे अशी वस्ती आढळते. भारतात मध्य भारतातील आदिवासी प्रदेश, पूर्व आणि दक्षिण राजस्थान आणि हिमालयाचे उतार येथे अशी वस्ती आहे. ब्राझीलमध्ये ईशान्य उच्चभूमी आणि अॅमेझॉनचा आतील भाग येथे वस्ती विरळ आणि विखुरलेली आहे.
- सोपे : सुपीक सपाट गावात वस्ती कोणती? — संघटित.
- मध्यम : हिमालयाच्या उतारावर वस्ती कोणती? — विखुरलेली.
- परीक्षा-प्रकार : शहरात कोणती सोय जास्त? — विद्यापीठ, मेट्रो, मोठे रुग्णालय.
आकृतीत : वस्तीचे प्रकार आणि आकृतिबंध.
जवळ = संघटित, दूर = विखुरलेली.
संघटित वस्ती म्हणजे फक्त शहर असे नाही; गावही संघटित असू शकते.
आठवणीची युक्ती : संघटित = घरे जवळ; विखुरलेली = घरे दूर. आठवणीची युक्ती: "संघ = एकत्र, विखुरलेली = दूर दूर".
फरक ओळखा
| मुद्दा | संघटित | विखुरलेली |
|---|---|---|
| घरे | जवळ जवळ | दूर दूर |
| भूप्रदेश | सपाट, सुपीक | उंच-सखल, डोंगराळ |
| भारतात | नर्मदा खोरे, बिहार | हिमालय उतार, आदिवासी भाग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानवी वस्ती म्हणजे काय?
- 2ग्रामीण आणि नागरी वस्तीतील फरक सांगा.
- 3संघटित वस्ती कशी असते?
- 4विखुरलेली वस्ती कुठे आढळते आणि का?
- 5वस्ती विशिष्ट ठिकाणीच का वाढतात?
- 6तुमच्या गावातील वस्तीचा आकृतिबंध कोणता आणि का?
- 7गावात आणि शहरात उपलब्ध असलेल्या पाच सोयींची यादी करा.
- 8गंगा खोरे आणि अॅमेझॉन खोऱ्यातील वस्तीतील फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माणसे घरे बांधून कायमची राहतात ती जागा.
- 2गाव: शेती, लहान, कमी सोयी; शहर: उद्योग, मोठे, जास्त सोयी.
- 3घरे जवळ जवळ गटाने.
- 4डोंगर उतार, आदिवासी भाग; जमीन उंच-सखल.
- 5पाणी, सुपीक जमीन, वाहतूक, सुरक्षितता यांसारख्या सोयी.
- 6विद्यार्थ्याने स्वतःच्या गावाप्रमाणे लिहावे.
- 7गाव: शाळा, ग्रामपंचायत…; शहर: मेट्रो, विद्यापीठ…
- 8गंगा खोरे: संघटित, दाट; अॅमेझॉन: विरळ, विखुरलेली.
भारत आणि ब्राझीलमधील वस्ती
बाजार, शाळा आणि पाणी असलेल्या ठिकाणी नवे लोक राहायला येतात; जिथे हे नाही तिथे वस्ती वाढत नाही. देशाच्या नकाशावरही हेच पाहायला मिळते.
वस्तीचे स्थान आणि आकृतिबंध हवामान, पाणी, जमिनीचा उतार आणि विकासाची पातळी यांवर अवलंबून असतो.
मुख्य कल्पना 1 : भारतातील वस्ती — भारतात हवामान, पाण्याची उपलब्धता, जमिनीचा उतार आणि विकासाची पातळी यांनुसार विविध आकृतिबंध आढळतात. नर्मदा खोऱ्याचे पठार, बिहार आणि उत्तर प्रदेशातील भातशेतीचे प्रदेश, विंध्य पठार आणि इतर अनेक शेतीप्रधान भागांत संघटित वस्ती आढळते. मध्य भारतातील आदिवासी भाग, पूर्व आणि दक्षिण राजस्थान, हिमालयाचे उतार आणि कापलेल्या उंच-सखल जमिनीत विखुरलेली वस्ती आढळते.
मुख्य कल्पना 2 : ब्राझीलची दाट वस्ती: किनारा — ब्राझीलमधील जुन्या वस्त्या मुख्यतः युरोपातून आलेल्या लोकांनी किनारी भागात वसवल्या; आता त्या विकसित आणि दाट लोकवस्तीच्या आहेत. किनारा उष्ण आणि दमट आणि खडबडीत भूरचनेमुळे सपाट जमीन मर्यादित असली तरी पाण्याचा चांगला पुरवठा आणि नैसर्गिक संसाधने भरपूर आहेत. साओ पाउलोमध्ये कॉफीसाठी योग्य सुपीक जमीन, जवळ लोहखनिज, ऊर्जेचा नियमित पुरवठा आणि चांगली वाहतूक; म्हणून तो संघटित वस्तीचा परिसर.
मुख्य कल्पना 3 : ब्राझीलची विरळ वस्ती: आतील भाग — ईशान्येकडील उच्चभूमीत तीव्र दुष्काळ असल्याने शेती कठीण आणि वस्ती विरळ. देशाच्या मध्यभागाकडे वस्ती आणखी विरळ होते कारण: दाट विषुववृत्तीय वर्षावन, वस्तीसाठी अयोग्य असलेले हवामान, नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करण्यावर मर्यादा आणि वाहतुकीचा अभाव. अॅमेझॉन खोऱ्यात वस्ती फक्त काही ठिकाणी, नदीकाठी असते.
- सोपे : ब्राझीलमध्ये जुन्या वस्त्या कुठे? — किनारी भागात.
- मध्यम : साओ पाउलोत वस्ती का वाढली? — सुपीक जमीन, खनिज, ऊर्जा, वाहतूक.
- परीक्षा-प्रकार : ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्ती विरळ का? — तीव्र दुष्काळ.
आकृतीत : सोयींमुळे दाट वस्ती तयार होते.
सोयी → रोजगार → गर्दी.
ब्राझीलचा किनारा उष्ण-दमट असूनही दाट वस्तीचा आहे; कारण सोयी आणि संसाधने.
आठवणीची युक्ती : ब्राझील: किनारा दाट, आतील भाग विरळ. आठवणीची युक्ती: "किनारी गर्दी, जंगल रिकामे".
फरक ओळखा
| प्रदेश | वस्ती | कारण |
|---|---|---|
| साओ पाउलो (ब्राझील) | दाट, संघटित | सुपीक जमीन, खनिज, वाहतूक |
| ईशान्य ब्राझील | विरळ | तीव्र दुष्काळ |
| अॅमेझॉन आतील भाग | विरळ | वर्षावन, वाहतूक नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील वस्तीच्या आकृतिबंधांवर परिणाम करणारे घटक सांगा.
- 2ब्राझीलच्या किनारी भागात वस्ती दाट का?
- 3साओ पाउलो संघटित वस्ती कसे झाले?
- 4ब्राझीलच्या मध्य भागात वस्ती विरळ का?
- 5भारतात संघटित आणि विखुरलेल्या वस्ती कुठे आढळतात?
- 6दोन्ही देशांतील वस्तीच्या आकृतिबंधांची तुलना करा.
- 7ईशान्य ब्राझीलच्या वस्तीवर दुष्काळाचा परिणाम स्पष्ट करा.
- 8उपग्रह चित्रावरून वस्तीचे वर्णन करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवामान, पाणी, जमिनीचा उतार, विकास.
- 2सोयी, संसाधने, पाणी आणि उद्योग.
- 3सुपीक जमीन, लोहखनिज, ऊर्जा, वाहतूक.
- 4वर्षावन, प्रतिकूल हवामान, वाहतुकीचा अभाव.
- 5संघटित: नर्मदा, बिहार; विखुरलेली: हिमालय, आदिवासी भाग.
- 6भारत: मैदानात दाट; ब्राझील: किनाऱ्यावर दाट.
- 7दुष्काळामुळे शेती कठीण; लोक कमी राहतात.
- 8विद्यार्थ्याने चित्र पाहून लिहावे.
भारतातील नागरीकरण
वर्षानुवर्षे गावातील अनेक जण नोकरीसाठी शहरात जातात; त्यामुळे शहरे वाढतात आणि गावे तितकी वाढत नाहीत. या प्रक्रियेला नागरीकरण म्हणतात.
नागरीकरणाची पातळी = (शहरी लोकसंख्या ÷ एकूण लोकसंख्या) × १००. म्हणजे देशातील किती टक्के लोक शहरांत राहतात.
मुख्य कल्पना 1 : भारताची पातळी — पुस्तकानुसार २०११ मध्ये भारतातील नागरीकरणाची पातळी ३१.१६ टक्के होती, जी विकसित देशांच्या तुलनेत कमी आहे. १९६१ ते २०११ या काळात नागरीकरणाची वाढ संथ राहिली, पण शहरांचा विस्तार आणि नवीन शहरांच्या उदयामुळे शहरी लोकसंख्या वाढत आहे.
मुख्य कल्पना 2 : राज्यांनुसार फरक — भारतात उत्तरेपेक्षा दक्षिण भागात नागरीकरण जास्त आहे. गोवा हे सर्वाधिक नागरीकरण झालेले राज्य (सुमारे ६२ टक्के लोक शहरांत) आणि दिल्ली ८० टक्क्यांहून जास्त. तमिळनाडू, महाराष्ट्र, गुजरात आणि केरळमध्ये नागरीकरण जास्त. हिमाचल प्रदेश, जम्मू-काश्मीर, उत्तराखंड, बिहार आणि राजस्थान येथे ते कमी.
मुख्य कल्पना 3 : जुनी शहरे — भारतीय उपखंडाला फार जुना इतिहास आहे. नदीखोरी, पठारे आणि डोंगर या भागांत लोक युगानुयुगे राहत आले आहेत. इंद्रप्रस्थ (दिल्ली), मिथिला, वाराणसी, हडप्पा, मोहेंजोदडो, उज्जैन आणि प्रतिष्ठान (पैठण) ही जुन्या काळातील शहरी वस्ती होती. यावरून भारताला नागरीकरणाची मोठी परंपरा आहे हे दिसते.
- सोपे : १०० लोकांपैकी ३१ शहरात म्हणजे? — नागरीकरण ३१ टक्के.
- मध्यम : कोणते राज्य सर्वाधिक नागरीकरणाचे? — गोवा.
- परीक्षा-प्रकार : जुन्या काळातील एक शहर? — हडप्पा / उज्जैन.
आकृतीत : भारतातील नागरीकरणाचे मुद्दे.
२०११ च्या जनगणनेत भारताची शहरी लोकसंख्या सुमारे ३७.७ कोटी, म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या ३१.१६ टक्के; गोवा सर्वाधिक (६२.१७ टक्के) आणि केंद्रशासित प्रदेशांत दिल्ली सुमारे ९७.५ टक्के (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
शहरी ÷ एकूण × १००.
कमी नागरीकरणाचा अर्थ शहरे वाढत नाहीत असा नाही; शहरे वाढतात पण गावांचा हिस्सा अजूनही मोठा आहे.
आठवणीची युक्ती : नागरीकरण = शहरी ÷ एकूण × १००. आठवणीची युक्ती: "शंभरात किती शहरात?".
फरक ओळखा
| मुद्दा | जास्त नागरीकरण | कमी नागरीकरण |
|---|---|---|
| राज्ये | गोवा, तमिळनाडू, महाराष्ट्र, केरळ | हिमाचल, बिहार, राजस्थान |
| दिशा | दक्षिण | उत्तर |
| सोयी | उद्योग, सेवा | शेती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नागरीकरण म्हणजे काय?
- 2भारतातील नागरीकरणाची वाढ संथ का म्हणतात?
- 3सर्वाधिक नागरीकरण झालेली राज्ये सांगा.
- 4कमी नागरीकरणाची राज्ये आणि कारणे लिहा.
- 5भारतातील जुन्या शहरी वस्ती कोणत्या?
- 6नागरीकरणाची पातळी कशी काढतात?
- 7शहरीकरण वाढल्याचे फायदे आणि तोटे लिहा.
- 8नागरीकरणाचा कॉरोप्लेथ (रंगीत) नकाशा तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शहरांत राहणाऱ्या लोकांचे प्रमाण वाढण्याची प्रक्रिया.
- 2१९६१ पासून २०११ पर्यंत केवळ ३१.१६ टक्के.
- 3गोवा, दिल्ली, तमिळनाडू, महाराष्ट्र, गुजरात, केरळ.
- 4हिमाचल, बिहार, राजस्थान; शेतीप्रधान किंवा डोंगराळ.
- 5हडप्पा, मोहेंजोदडो, उज्जैन, वाराणसी, पैठण.
- 6(शहरी लोकसंख्या ÷ एकूण) × १००.
- 7फायदे: रोजगार, सोयी; तोटे: गर्दी, प्रदूषण, झोपडपट्ट्या.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशा रंगवावा.
ब्राझीलमधील नागरीकरण आणि तुलना
काही शहरे अचानक मोठी होतात कारण तिथे रोजगार भरपूर असतो. ब्राझीलमधील साओ पाउलो हे असे वेगाने वाढलेले शहर आहे.
ब्राझील हा अत्यंत नागरीकरण झालेला विकसनशील देश आहे. तेथील जलद नागरीकरण मुख्यतः दक्षिण आणि आग्नेय भागात झाले.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलची नागरीकरणाची वाढ — पुस्तकातील तक्त्यानुसार ब्राझीलची शहरी लोकसंख्या १९६० मध्ये ४७.१ टक्के, १९७० मध्ये ५६.८, १९८० मध्ये ६६, १९९० मध्ये ७४.६, २००० मध्ये ८१.५ आणि २०१० मध्ये ८४.६ टक्के होती. आज सुमारे ८६ टक्के ब्राझीलवासी शहरांत राहतात. ब्राझीलची ही वाढ अनोखी असून तिथल्या सध्याच्या जलद आर्थिक वाढीला ती कारणीभूत ठरणाऱ्या घटकांपैकी एक आहे असे पुस्तक सांगते. ब्राझीलमध्ये ‘शहर’ची व्याख्या फारशी स्पष्ट नाही.
मुख्य कल्पना 2 : प्रदेशानुसार नागरीकरण — ब्राझीलमध्ये नागरीकरण आतील राज्यांपेक्षा किनारी राज्यांत जास्त झाले आहे. साओ पाउलो, गोयास आणि मिनास जेराइस येथे उत्तर भागापेक्षा जास्त शहरी लोक आहेत. अॅमेझॉन खोरे आणि उच्चभूमीत लोकसंख्या कमी असल्याने नागरीकरणही कमी; पण नेग्रो आणि अॅमेझॉनच्या संगमावरील मानॉस हे बंदर असल्याने तिथे नागरीकरण झाले आहे. काही भागांवरील दबाव कमी करण्यासाठी ब्राझील सरकारने ‘गो वेस्ट’ धोरण आणले आहे.
मुख्य कल्पना 3 : भारत आणि ब्राझीलची तुलना — ब्राझीलमध्ये बहुतेक लोक शहरांत (सुमारे ८५ टक्के), भारतात कमी (सुमारे ३१ टक्के). ब्राझीलमध्ये नागरीकरण १९६० ते २००० या काळात जलद झाले; भारतात ते संथ आहे. दोन्ही देशांत नागरीकरण वाढत आहे, पण भारतात बहुसंख्य लोक अजूनही गावात राहतात. दोन्हीकडे किनारी आणि सुपीक भागात वस्ती दाट आहे आणि अवघड भूभागात विरळ.
- सोपे : ब्राझीलचे सर्वाधिक वेगाने नागरीकरण कोणत्या दशकात? — १९६०-१९८० दरम्यान (वाढ दर दशकी सुमारे ९-१० अंश).
- मध्यम : मानॉसचे नागरीकरण का? — नेग्रो-अॅमेझॉन संगमावरील बंदर.
- परीक्षा-प्रकार : गो वेस्ट धोरणाचा हेतू? — काही भागांवरील लोकसंख्येचा दबाव कमी करणे.
आकृतीत : ब्राझीलमध्ये शहरी लोकसंख्येची वाढ.
४७ → ६६ → ८१ → ८५.
ब्राझील विकसनशील देश असूनही त्याचे नागरीकरण खूप जास्त आहे; भारतापेक्षा जास्त.
आठवणीची युक्ती : ब्राझील ८५% शहरी; भारत ३१% शहरी. आठवणीची युक्ती: "ब्राझील शहरी, भारत ग्रामीण".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| शहरी लोकसंख्या | सुमारे ३१ % (२०११) | सुमारे ८५ % |
| वाढीचा वेग | संथ | जलद (१९६०–२०००) |
| जास्त नागरी भाग | दक्षिण, दिल्ली | किनारी राज्ये, साओ पाउलो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलमधील नागरीकरणाविषयी माहिती लिहा.
- 2भारत आणि ब्राझीलच्या नागरीकरणाची तुलना करा.
- 3ब्राझीलमध्ये किनारी राज्यांत नागरीकरण जास्त का?
- 4‘गो वेस्ट’ धोरण म्हणजे काय?
- 5मानॉस शहराचे महत्त्व लिहा.
- 6१९६० ते २०१० च्या तक्त्यावरून रेषा-आलेख काढा आणि पाच वाक्ये लिहा.
- 7नागरीकरणावर परिणाम करणारे घटक कोणते?
- 8भारत आणि ब्राझीलच्या वस्ती आणि नागरीकरणावर एक परिच्छेद लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे ८५ % शहरी; दक्षिण-आग्नेयेत जलद वाढ.
- 2ब्राझील जास्त आणि जलद; भारत कमी आणि संथ.
- 3उद्योग, वाहतूक, रोजगार आणि सोयी किनाऱ्यावर.
- 4गर्दीच्या भागावरचा दबाव कमी करण्यासाठी पश्चिमेकडे विकास.
- 5नेग्रो-अॅमेझॉन संगमावरील बंदर; जंगलातले शहर.
- 6विद्यार्थ्याने आलेख काढावा.
- 7उद्योग, व्यापार, वाहतूक, हवामान, स्थलांतर.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.