अर्थव्यवस्था आणि आर्थिक क्रिया
घर चालवण्यासाठी कोणीतरी कमावते, कोणीतरी खर्च करते आणि कोणीतरी बचत करते. असेच देश चालवताना वेगवेगळे लोक वेगवेगळे व्यवसाय करतात; त्या सगळ्या मिळून देशाची अर्थव्यवस्था बनते.
अर्थव्यवस्था म्हणजे वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन, वितरण आणि वापर यांची व्यवस्था. तिन्ही स्तर: प्राथमिक (निसर्गातून मिळवणे), द्वितीयक (वस्तू बनवणे) आणि तृतीयक (सेवा देणे).
मुख्य कल्पना 1 : तीन प्रकारचे व्यवसाय — प्राथमिक व्यवसाय निसर्गाकडून थेट मिळवतात: शेती, मासेमारी, खाणकाम. द्वितीयक व्यवसाय कच्च्या मालापासून पक्का माल बनवतात: कारखाने, बांधकाम. तृतीयक व्यवसाय सेवा देतात: शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, बँक, पर्यटन, दूरदर्शन प्रसारण. जसा देश विकसित होतो तशी तृतीयक क्षेत्राची भूमिका मोठी होते.
मुख्य कल्पना 2 : मिश्र अर्थव्यवस्था आणि विकसनशील देश — भारत आणि ब्राझील दोघांचीही अर्थव्यवस्था मिश्र आहे, म्हणजे खासगी आणि सरकारी दोन्ही क्षेत्रे तिच्यात आहेत. बँक, रेल्वे, हवाई वाहतूक, आरोग्य आणि दूरसंचार या क्षेत्रांत खासगी आणि सरकारी दोन्ही कंपन्या असतात; ब्राझीलमध्ये वीज आणि लोखंड-पोलाद मुख्यतः सरकारी आणि शिक्षण मुख्यतः सरकारी आहे. दोन्ही देश विकसनशील आहेत; अमेरिकेसारख्या विकसित देशांच्या तुलनेत त्यांचे दरडोई उत्पन्न कमी आहे.
मुख्य कल्पना 3 : राष्ट्रीय उत्पन्न आणि दरडोई उत्पन्न — राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे देशाने वर्षभरात मिळवलेले एकूण उत्पन्न; दरडोई उत्पन्न = राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ लोकसंख्या. पुस्तकातील आलेखानुसार भारताचे राष्ट्रीय उत्पन्न ब्राझीलपेक्षा जास्त आहे, पण लोकसंख्या खूप जास्त असल्यामुळे भारताचे दरडोई उत्पन्न ब्राझीलपेक्षा कमी आहे. ब्राझील खाणकाम, शेती आणि उत्पादन यांत जगातील मोठ्या देशांपैकी आहे आणि तेथील सेवा क्षेत्र वेगाने वाढत आहे; भारत अजून शेतीवर जास्त अवलंबून आहे.
- सोपे : मासेमारी कोणता व्यवसाय? — प्राथमिक.
- मध्यम : कार निर्मिती कोणता व्यवसाय? — द्वितीयक.
- परीक्षा-प्रकार : शिक्षकाचे काम कोणता व्यवसाय? — तृतीयक.
आकृतीत : प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक व्यवसाय.
निसर्ग → कारखाना → सेवा.
राष्ट्रीय उत्पन्न जास्त असणे म्हणजे दरडोई उत्पन्न जास्त असे नाही; लोकसंख्याही पाहावी लागते.
आठवणीची युक्ती : प्राथमिक = निसर्ग; द्वितीयक = कारखाना; तृतीयक = सेवा. आठवणीची युक्ती: "पहिला शेत, दुसरा कारखाना, तिसरा सेवा".
फरक ओळखा
| प्रकार | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्राथमिक | निसर्गातून मिळवणे | शेती, मासेमारी, खाणकाम |
| द्वितीयक | वस्तू बनवणे | लोखंड-पोलाद, वाहन उद्योग |
| तृतीयक | सेवा देणे | बँक, शिक्षण, वाहतूक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
- 2आर्थिक क्रियांचे प्रकार उदाहरणांसह लिहा.
- 3मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
- 4भारताचे दरडोई उत्पन्न ब्राझीलपेक्षा कमी का?
- 5दरडोई उत्पन्न कसे काढतात?
- 6विकसित आणि विकसनशील देशांतील फरक लिहा.
- 7कोणत्या व्यवसायामुळे देशाच्या विकासाला चालना मिळते?
- 8प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक क्रियांच्या यादीत १० कामांची विभागणी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन, वितरण आणि वापर यांची व्यवस्था.
- 2प्राथमिक: शेती; द्वितीयक: कारखाना; तृतीयक: शिक्षण.
- 3खासगी आणि सरकारी दोन्ही क्षेत्रे असलेली अर्थव्यवस्था.
- 4लोकसंख्या खूप जास्त आहे.
- 5राष्ट्रीय उत्पन्न ÷ लोकसंख्या.
- 6विकसित: जास्त दरडोई उत्पन्न, तंत्रज्ञान; विकसनशील: कमी उत्पन्न.
- 7द्वितीयक आणि तृतीयक.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः तक्ता तयार करावा.
ब्राझीलमधील प्राथमिक व्यवसाय
बाजारात आपण कॉफी, सोयाबीन तेल, साखर आणि पेरू-केळी खरेदी करतो. यांपैकी अनेक गोष्टी ब्राझीलमधून जगभर जातात.
ब्राझीलचे प्राथमिक व्यवसाय: शेती, पशुपालन, खाणकाम आणि मासेमारी.
मुख्य कल्पना 1 : शेती आणि पशुपालन — उच्चभूमी आणि किनारी प्रदेशातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे; अनुकूल हवामान आणि भूरचनेमुळे विविध पिके घेता येतात. तांदूळ आणि मका ही मुख्य तृणधान्ये; मक्याचे उत्पादन मध्य भागात जास्त. कॉफी, कोको, रबर, सोयाबीन आणि ऊस ही व्यापारी पिके मोठ्या प्रमाणात घेतली जातात. पुस्तकानुसार ब्राझील कॉफी आणि सोयाबीनचा जगातील सर्वात मोठा निर्यातदार आहे. केळी, अननस, संत्री आणि इतर लिंबूवर्गीय फळेही घेतात. दक्षिणेकडील सव्हाना गवताळ प्रदेशात गुरे, मेंढ्या आणि शेळ्या पाळल्या जातात; त्यामुळे मांस आणि दुग्धजन्य पदार्थ मोठ्या प्रमाणात तयार होतात.
मुख्य कल्पना 2 : खाणकाम — ब्राझीलचा पूर्व भाग लोहखनिज, मँगनीज, निकेल, तांबे, बॉक्साइट, टंगस्टन आणि हिरे यांसारख्या अनेक खनिजांनी समृद्ध आहे. आतील भागात वाहतुकीची अडचण, साठ्यांची अपुरी माहिती आणि घनदाट जंगल यामुळे खाणकाम मर्यादित आहे. तरीही देशातील वाढत्या मागणीमुळे पूर्व आणि किनारी भागात खाणकाम चांगले विकसित झाले आहे.
मुख्य कल्पना 3 : मासेमारी — ब्राझीलला सुमारे ७,४०० किमी समुद्रकिनारा आहे. दक्षिण-पूर्व किनाऱ्याजवळ उष्ण ब्राझील प्रवाह आणि थंड फॉकलंड प्रवाह एकमेकांना भेटतात; त्यामुळे तिथे उत्तम मासेमारीक्षेत्र तयार होते. पूर्वी लहान गट आदिम साधनांनी मासेमारी करीत; आता मोठी जहाजे वापरली जातात. स्वोर्डफिश, कोळंबी, लॉबस्टर आणि सार्डिन हे प्रमुख मासे. अॅमेझॉन नदीतील मत्स्यसाठ्यांचा फारसा वापर होत नाही; तिथे फक्त लहान प्रमाणात मासेमारी होते.
- सोपे : ब्राझीलमध्ये मका कुठे जास्त? — मध्य भागात.
- मध्यम : ब्राझीलमध्ये चांगली मासेमारी कुठे? — दक्षिण-पूर्व किनारा; दोन प्रवाहांचा संगम.
- परीक्षा-प्रकार : आतील भागात खाणकाम का कमी? — वाहतूक, घनदाट जंगल.
आकृतीत : ब्राझीलचे प्राथमिक व्यवसाय.
ब्राझील गेली सुमारे १५० वर्षे जगातील सर्वात मोठा कॉफी उत्पादक आहे; प्रमुख कॉफी राज्ये मिनास जेराइस आणि एस्पिरितो सांतो, त्यानंतर साओ पाउलो आणि पराना (पुस्तकात मिनास जेराइस आणि साओ पाउलो असे दिले आहे) (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
शे-प-खा-मा.
ब्राझीलमध्ये अॅमेझॉन नदीत खूप मासेमारी होत नाही, पण किनारी मासेमारी मोठी आहे.
आठवणीची युक्ती : ब्राझील = कॉफी + सोया + लोहखनिज + दक्षिण किनारी मासे. आठवणीची युक्ती: "कॉफी, सोया, लोह, मासे".
फरक ओळखा
| व्यवसाय | उत्पादन | प्रदेश |
|---|---|---|
| शेती | कॉफी, सोयाबीन, ऊस, मका | उच्चभूमी, किनारा, मध्य |
| खाणकाम | लोहखनिज, मँगनीज, बॉक्साइट | पूर्व भाग |
| मासेमारी | सार्डिन, कोळंबी, स्वोर्डफिश | दक्षिण-पूर्व किनारा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलच्या शेतीची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 2ब्राझीलमधील कॉफी उत्पादनाविषयी लिहा.
- 3ब्राझीलमध्ये खाणकाम पूर्व भागात का केंद्रित?
- 4दक्षिण-पूर्व किनाऱ्यावर मासेमारी का चांगली?
- 5अॅमेझॉनमध्ये मासेमारी कमी का?
- 6ब्राझीलमधील पशुपालन कुठे होते आणि का?
- 7ब्राझीलची मुख्य व्यापारी पिके लिहा.
- 8नकाशात ब्राझीलची पिके आणि खनिजे दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विविध पिके; कॉफी आणि सोयाबीनची मोठी निर्यात.
- 2जगात सर्वात मोठा उत्पादक; मिनास जेराइस, साओ पाउलो आणि इतर राज्ये.
- 3पूर्वेकडे खनिजसाठे आणि मागणी; आतील भागात अडचणी.
- 4उष्ण ब्राझील आणि थंड फॉकलंड प्रवाह भेटतात.
- 5माशांचे साठे फारसे वापरले जात नाहीत.
- 6दक्षिणेतील सव्हाना गवताळ प्रदेशात.
- 7कॉफी, कोको, रबर, सोयाबीन, ऊस.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशात दाखवावे.
भारतातील प्राथमिक व्यवसाय
जेवणाच्या ताटातील भात, चपाती, भाजी आणि मासे हे सगळे प्राथमिक व्यवसायातून येतात. भारताचा मोठा भाग अजूनही हेच व्यवसाय करतो.
भारताचे प्राथमिक व्यवसाय: शेती, मासेमारी आणि खाणकाम. भारतात शेती मोठ्या लोकसंख्येला काम देते.
मुख्य कल्पना 1 : शेती — ब्राझीलपेक्षा वेगळे, भारतातील शेती मोठ्या लोकसंख्येला गुंतवून ठेवते. पुस्तकानुसार सुमारे ६० टक्के जमीन लागवडीखाली आहे. विस्तीर्ण सपाट मैदाने, सुपीक माती, लागवडीयोग्य जमिनीचे मोठे प्रमाण, हवामानातील विविधता आणि दीर्घ वाढीचा हंगाम ही शेतीची बलस्थाने. शेती मुख्यतः निर्वाह प्रकारची आहे. तांदूळ, गहू, मका, ज्वारी आणि बाजरी ही मुख्य अन्नधान्ये; चहा, कॉफी, रबर यांचे मळे; ऊस, कापूस, ताग ही नगदी पिके; शिवाय फळे आणि भाजीपाला.
मुख्य कल्पना 2 : मासेमारी — मासेमारी अन्नपुरवठा वाढवते, रोजगार देते, पोषण वाढवते आणि परकीय चलन मिळवून देते. केरळ, पश्चिम बंगाल, ओडिशा, आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू, गोवा आणि महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील लोकांच्या आहारात मासे महत्त्वाचे आहेत. भारताला सुमारे ७,५०० किमी समुद्रकिनारा आहे. सागरी मासेमारी (पुस्तकानुसार सुमारे ४० टक्के) किनारी पाण्यापुरती मर्यादित आहे; सार्डिन, बांगडा, बोंबील आणि कोळंबी हे प्रमुख मासे. नद्या, कालवे, तलाव, तळी यांतील गोड्या पाण्यातील मासेमारी (रोहू, कटला इत्यादी कार्प) पुस्तकानुसार सुमारे ६० टक्के उत्पादन देते.
मुख्य कल्पना 3 : खाणकाम — झारखंडचे छोटा नागपूर पठार विविध खनिजांचे मोठे भांडार आहे आणि तिथले मुख्य काम खाणकाम आहे. छत्तीसगडमध्ये कोरबा आणि पूर्व महाराष्ट्रात कोळसा काढला जातो. खनिज तेलाच्या विहिरी आसाममधील दिग्बोई, महाराष्ट्राजवळच्या अरबी समुद्रातील मुंबई हाय आणि गुजरातमधील कलोल व कोयली येथे आहेत. गोदावरीच्या मुखाजवळ तेल आणि नैसर्गिक वायूचे साठे सापडले आहेत. राजस्थान आणि आंध्र प्रदेशातील कडप्पा येथे संगमरवरासारखे दगड मिळतात.
- सोपे : भारतातील निर्वाह शेती म्हणजे? — कुटुंबापुरते पिकवणे.
- मध्यम : मुंबई हाय कशासाठी? — खनिज तेल.
- परीक्षा-प्रकार : गोड्या पाण्यातील मासेमारी कुठे? — नद्या, तलाव, कालवे.
आकृतीत : भारताचे प्राथमिक व्यवसाय आणि स्थाने.
शेती मोठी, खाणी पूर्व-मध्य.
सर्व भारतीय शेती व्यापारी नाही; मुख्यतः निर्वाह प्रकारची आहे.
आठवणीची युक्ती : भारत = शेती + मासे + कोळसा + तेल. आठवणीची युक्ती: "शे-मा-को-ते".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| शेतीतील लोकसंख्या | जास्त, निर्वाह शेती | कमी, मोठी व्यापारी शेती |
| खनिजे | कोळसा, तेल, संगमरवर | लोहखनिज, मँगनीज, बॉक्साइट |
| मासेमारी | गोडे पाणी जास्त | सागरी, दक्षिण-पूर्व |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतीय शेतीची बलस्थाने सांगा.
- 2भारतातील मासेमारीचे महत्त्व लिहा.
- 3भारतात खनिज तेल कुठे सापडते?
- 4छोटा नागपूर पठाराचे महत्त्व लिहा.
- 5भारत आणि ब्राझीलच्या शेतीची तुलना करा.
- 6सागरी आणि गोड्या पाण्यातील मासेमारीतील फरक सांगा.
- 7भारतात कोळसा कुठे काढला जातो?
- 8भारताच्या नकाशात पिके आणि खनिजे दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सपाट मैदाने, सुपीक माती, हवामान विविधता, दीर्घ वाढ हंगाम.
- 2अन्नपुरवठा, रोजगार, पोषण आणि परकीय चलन.
- 3आसाममध्ये दिग्बोई, मुंबई हाय, गुजरातमध्ये कलोल-कोयली.
- 4अनेक खनिजांचे भांडार; खाणकाम हे मुख्य काम.
- 5भारतात जास्त लोक शेतीवर; ब्राझीलमध्ये कमी.
- 6सागरी: किनारी पाणी; गोडे: नद्या, तलाव.
- 7छत्तीसगडमधील कोरबा आणि पूर्व महाराष्ट्र.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशात दाखवावे.
उद्योग, व्यापार आणि भारत-ब्राझील संबंध
कारखान्यात कच्चा माल जातो आणि पक्का माल बाहेर येतो; तो माल इतर देशांना विकला की त्याला निर्यात म्हणतात आणि इतर देशांकडून मागवला की आयात. देश एकमेकांशी असा व्यापार करतात.
निर्यात आणि आयातीच्या मूल्यातील फरक म्हणजे व्यापारतोल. निर्यात जास्त असेल तर अनुकूल (आधिक्याचा) आणि आयात जास्त असेल तर प्रतिकूल (तुटीचा) व्यापारतोल.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझील आणि भारतातील उद्योग — ब्राझीलचे प्रमुख उद्योग: लोखंड-पोलाद, मोटार जुळणी, खनिज तेल शुद्धीकरण, रसायने आणि सिमेंट; अलीकडे तंत्रज्ञानावर आधारित उद्योग वेगाने वाढले, तरी पारंपरिक उद्योग मागे पडलेले नाहीत. बहुतेक मोठे उद्योग दक्षिण आणि आग्नेय भागात आहेत; ईशान्य भाग पारंपरिकपणे गरीब आहे पण तिथे नवी गुंतवणूक येऊ लागली आहे. भारतातील उद्योगांचे वितरण असमान आहे, कारण कच्चा माल आणि ऊर्जा स्रोत असमान आहेत आणि मोठ्या शहरांत वित्त आणि सोयी एकवटतात. झारखंड, ओडिशा, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश, कर्नाटक आणि तमिळनाडूत धातू खनिजे असल्याने द्वीपकल्पाच्या ईशान्य भागात लोखंड-पोलाद उद्योग केंद्रित आहे.
मुख्य कल्पना 2 : व्यापार — ब्राझील मुख्यतः लोहखनिज, कॉफी, कोको, कापूस, साखर, तंबाखू, संत्री आणि केळी निर्यात करतो; यंत्रे, रासायनिक पदार्थ, खते, गहू, जड वाहने आणि खनिज तेल आयात करतो. भारत चहा, आंबे, कॉफी, मसाले, चामडे, लोहखनिज, कापूस आणि रेशमी कापड निर्यात करतो आणि खनिज तेल, यंत्रे, मोती व मौल्यवान खडे, सोने-चांदी, कागद आणि औषधे आयात करतो. आंतरराष्ट्रीय व्यवहारात अमेरिकन डॉलर ($) वापरला जातो; ब्राझीलचे चलन रेअल (R$) आणि भारताचे रुपया (₹).
मुख्य कल्पना 3 : भारत-ब्राझील संबंध — ब्रिक्स (BRICS) या गटाद्वारे ब्राझीलने भारताशी धोरणात्मक भागीदारी केली आहे; दोघांमध्ये द्विपक्षीय गुंतवणूक करार झाले आहेत. भारतीय कंपन्यांनी ब्राझीलमध्ये आयटी, औषधनिर्माण, ऊर्जा, कृषी-व्यवसाय, खाणकाम, अभियांत्रिकी आणि वाहन क्षेत्रांत मोठी गुंतवणूक केली आहे. ब्राझीलच्या कंपन्यांची भारतातील गुंतवणूक लहान पण महत्त्वाची आहे: वाहने, आयटी, खाणकाम, ऊर्जा, जैवइंधन आणि पादत्राणे.
- सोपे : निर्यात जास्त आणि आयात कमी तर? — अनुकूल व्यापारतोल.
- मध्यम : ब्राझीलचे चलन? — रेअल (R$).
- परीक्षा-प्रकार : भारतात लोखंड-पोलाद उद्योग कुठे? — द्वीपकल्पाचा ईशान्य भाग.
आकृतीत : ब्रिक्स गटाचे महत्त्वाचे टप्पे.
ब्रिक्स: ‘BRIC’ हा शब्द २००१ मध्ये अर्थतज्ज्ञ जिम ओ’नील यांनी वापरला; पहिली शिखर परिषद जून २००९ मध्ये रशियातील येकातेरिनबर्ग येथे; दक्षिण आफ्रिका २०१० मध्ये सामील; जानेवारी २०२४ मध्ये इजिप्त, इथिओपिया, इराण आणि UAE सामील झाले (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
पुस्तकात ब्राझीलने १९८४ पासून वस्तू-सेवा कराची (GST) पद्धत स्वीकारल्याचे म्हटले आहे; प्रत्यक्षात ब्राझीलने डिसेंबर २०२३ मध्ये मोठी कर सुधारणा करून २०२६ पासून टप्प्याटप्प्याने ‘दुहेरी व्हॅट’ (CBS आणि IBS) आणायला सुरुवात केली आणि पूर्ण अंमलबजावणी २०३३ पर्यंत (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
निर्यात – आयात = व्यापारतोल.
आयात जास्त असणे नेहमी वाईट नसते, पण सतत तूट असेल तर अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो.
आठवणीची युक्ती : निर्यात > आयात = अनुकूल; आयात > निर्यात = प्रतिकूल. आठवणीची युक्ती: "जास्त विकले = अनुकूल".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| मुख्य निर्यात | चहा, मसाले, चामडे, कापड | लोहखनिज, कॉफी, कोको, साखर |
| मुख्य आयात | खनिज तेल, यंत्रे, सोने | यंत्रे, रसायने, खते, गहू |
| चलन | रुपया (₹) | रेअल (R$) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1व्यापारतोल म्हणजे काय?
- 2अनुकूल आणि प्रतिकूल व्यापारतोलातील फरक सांगा.
- 3ब्राझीलचे मुख्य उद्योग आणि त्यांचे स्थान लिहा.
- 4भारतातील उद्योगांचे वितरण असमान का?
- 5ब्रिक्स म्हणजे काय?
- 6भारत आणि ब्राझीलच्या व्यापाराची तुलना करा.
- 7भारत-ब्राझील संबंधांवर टीप लिहा.
- 8राजस्थानात समुद्रकिनारा नसताना मीठ कसे तयार होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1निर्यात आणि आयात मूल्यातील फरक.
- 2अनुकूल: निर्यात जास्त; प्रतिकूल: आयात जास्त.
- 3लोखंड-पोलाद, मोटार जुळणी, रसायने; दक्षिण आणि आग्नेय.
- 4कच्च्या मालाचे असमान वितरण; मोठ्या शहरांत वित्त आणि सोयी.
- 5ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिकेचा गट (नंतर विस्तार).
- 6दोघांची निर्यात-आयात वेगळी; विद्यार्थ्याने तक्ता पाहून लिहावे.
- 7ब्रिक्स भागीदारी, गुंतवणूक करार, आयटी, खाणकाम, ऊर्जा.
- 8सांभरसारख्या खाऱ्या सरोवरांतून आणि खाऱ्या भूजलातून, कोरड्या हवामानात सूर्याच्या उष्णतेने पाणी वाफ होऊन मीठ मिळते.