ब्राझील आणि भारतातील पर्यटन
सुट्टीत आपण समुद्रकिनारा, किल्ला किंवा डोंगर पाहायला जातो. असा प्रवास लोक मनोरंजन आणि माहितीसाठी करतात, तेव्हा त्याला पर्यटन म्हणतात आणि त्यातून स्थानिक लोकांना रोजगार मिळतो.
पर्यटन म्हणजे लोकांचा आपल्या नेहमीच्या राहण्याच्या जागेबाहेर मनोरंजन, ज्ञान, आरोग्य किंवा व्यवसायासाठी प्रवास. तो एक तृतीयक (सेवा) व्यवसाय आहे आणि त्याला ‘अदृश्य व्यापार’ म्हणतात, कारण यात वस्तू नव्हे तर सेवा विकल्या जातात.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलमधील पर्यटन — स्वच्छ पांढऱ्या वाळूचे किनारे, आकर्षक समुद्रकिनारा, सुंदर बेटे, फळबागा, अॅमेझॉनची दाट जंगले आणि विविध पक्षी-प्राणी आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांना आकर्षित करतात. नवी राजधानी ब्राझिलिया हेही एक आकर्षण आहे; रिओ दि जानेरो आणि साओ पाउलो ही मोठी शहरे पर्यटकांना ओढतात. ब्राझीलमधील नैसर्गिक संसाधने संवेदनशील असल्याने तिथे पर्यावरणपूरक पर्यटन (इको-टुरिझम) वेगाने वाढत आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील पर्यटन — भारतात येणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांची संख्या सतत वाढत आहे; २०१० नंतर ही वाढ जास्त दिसते. परदेशी पर्यटक वारसा, साहस, संस्कृती, आरोग्य आणि व्यवसायासाठी येतात आणि पर्यावरणपूरक पर्यटनालाही चालना दिली जात आहे. अजिंठा लेणी, गेटवे ऑफ इंडिया ही त्याची उदाहरणे. भारताचा वारसा लक्षात घेता देशाच्या अनेक भागांत पर्यटनाला मोठा वाव आहे.
मुख्य कल्पना 3 : पर्यटन आणि अर्थव्यवस्था — पुस्तकातील आलेखानुसार २०१५ मध्ये भारतात आलेले आंतरराष्ट्रीय पर्यटक ब्राझीलपेक्षा जास्त होते. तरीही भारताच्या GDP मध्ये पर्यटनाचा वाटा ब्राझीलपेक्षा कमी दिसतो, आणि पर्यटनात गुंतलेल्या लोकसंख्येचे प्रमाण भारतात जास्त आहे. याचे कारण दोन्ही देशांची लोकसंख्या आणि GDP चा आकार; भारताची लोकसंख्या आणि GDP दोन्ही जास्त असल्यामुळे पर्यटनाचा हिस्सा टक्केवारीत कमी दिसतो.
- सोपे : अजिंठा लेणी कोणत्या पर्यटनात? — वारसा / सांस्कृतिक.
- मध्यम : अॅमेझॉन जंगल कोणत्या पर्यटनासाठी? — पर्यावरणपूरक (इको).
- परीक्षा-प्रकार : पर्यटनाला अदृश्य व्यापार का म्हणतात? — सेवा विकल्या जातात, वस्तू नाही.
आकृतीत : पर्यटनाचे प्रकार.
निसर्ग, वारसा, इको, आरोग्य.
जास्त पर्यटक म्हणजे GDP मध्ये जास्त वाटा असे नाही; अर्थव्यवस्थेचा आकारही पाहावा लागतो.
आठवणीची युक्ती : पर्यटन = सेवा = अदृश्य व्यापार. आठवणीची युक्ती: "सेवा विकली, वस्तू नाही".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| आकर्षण | वारसा, संस्कृती, डोंगर | किनारे, अॅमेझॉन, शहरे |
| पर्यटक (२०१५, पुस्तकानुसार) | जास्त | कमी |
| GDP मध्ये वाटा | कमी दिसतो | जास्त दिसतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यटन म्हणजे काय?
- 2ब्राझीलमध्ये पर्यटक आकर्षित होण्याची कारणे सांगा.
- 3भारतातील पर्यटनाचे प्रकार लिहा.
- 4पर्यटनाला अदृश्य व्यापार का म्हणतात?
- 5ब्राझीलमध्ये इको-टुरिझम वेगाने का वाढत आहे?
- 6भारतात जास्त पर्यटक असूनही GDP मध्ये वाटा कमी का?
- 7पर्यटनाचे फायदे आणि तोटे लिहा.
- 8तुमच्या जिल्ह्यातील पर्यटन स्थळाची माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मनोरंजन, ज्ञान, आरोग्य किंवा व्यवसायासाठी प्रवास.
- 2किनारे, बेटे, अॅमेझॉन, ब्राझिलिया, रिओ.
- 3वारसा, साहस, सांस्कृतिक, आरोग्य, व्यवसाय, इको.
- 4यात सेवा विकल्या जातात, वस्तू नाही.
- 5नैसर्गिक संसाधने संवेदनशील आहेत.
- 6भारताची लोकसंख्या आणि GDP मोठे आहेत.
- 7फायदे: रोजगार, उत्पन्न; तोटे: प्रदूषण, गर्दी — विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.
ब्राझील आणि भारतातील वाहतूक
शाळेत जाण्यासाठी आपण चालतो, सायकल, बस किंवा रेल्वे वापरतो. देशात माल आणि माणसे नेण्यासाठीही रस्ते, रेल्वे, जलमार्ग आणि हवाई मार्ग वापरले जातात; त्यांना वाहतूक साधने म्हणतात.
वाहतूक म्हणजे माणसे आणि मालाची एका ठिकाणाहून दुसरीकडे ने-आण. वाहतुकीचा विकास हा देशाच्या जलद प्रगतीचा निर्देशक मानला जातो.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलची वाहतूक — ब्राझीलमध्ये रस्ते हे सर्वांत सामान्य साधन असून वाहतूक व्यवस्थेचा अर्ध्याहून जास्त भाग त्यांचा आहे. रस्त्यांचे जाळे पूर्व भागात दाट आहे; अॅमेझॉनच्या घनदाट जंगल आणि दलदलीमुळे तिकडे रस्ते कमी विकसित आहेत. अॅमेझॉन नदीवर व्यावसायिक जलवाहतूक आहे; पेरूमधील इक्विटोसपासून नदीमुखापर्यंत बोटी चालतात (पुस्तकानुसार सुमारे ३,७०० किमी). दक्षिणवाहिनी पराना नदीही जलवाहतुकीसाठी महत्त्वाची; किनारी जलवाहतूकही चालते. रेल्वे फारशी विकसित नाही आणि हवाई वाहतुकीचा वाटा कमी आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भारताची वाहतूक — भारतात वाहतुकीचे जाळे ब्राझीलपेक्षा दाट आहे. पुस्तकानुसार दरवर्षी सुमारे ८५ टक्के प्रवासी आणि ७० टक्के मालवाहतूक रस्त्यांनी होते. रेल्वे भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या वाढीसाठी महत्त्वाची; उत्तर भारतीय मैदानात ती दाट आहे, पण डोंगराळ राज्ये, ईशान्य, मध्य भारत आणि राजस्थानात विरळ. जलमार्ग स्वस्त असून वाहतुकीत त्यांचा वाटा सुमारे १ टक्का आहे. ब्राझीलपेक्षा भारतात हवाई वाहतूक अधिक विकसित असून देशांतर्गत विमान प्रवास वाढत आहे.
मुख्य कल्पना 3 : सागरी मार्ग आणि भौगोलिक कारणे — भारताच्या परकीय व्यापारातील सुमारे ९५ टक्के (पुस्तकानुसार) वाहतूक सागरी मार्गाने होते; बेटे आणि मुख्य भूमी यांमध्येही सागरी वाहतूक चालते. वाहतुकीचा विकास भूरचना आणि जलप्रणालीवर अवलंबून असतो: सपाट प्रदेशात रस्ते आणि रेल्वे सोपी, डोंगर आणि जंगलात अवघड; ब्राझीलमध्ये मोठ्या नद्यांमुळे जलमार्ग उपयुक्त, तर भारतात उत्तरेकडील मैदानात रेल्वेचे दाट जाळे.
- सोपे : ब्राझीलमध्ये सर्वाधिक वापरले जाणारे साधन? — रस्ते.
- मध्यम : भारतात रेल्वे कुठे दाट? — उत्तर भारतीय मैदान.
- परीक्षा-प्रकार : भारताचा परकीय व्यापार कोणत्या मार्गाने? — मुख्यतः सागरी.
आकृतीत : वाहतुकीची मुख्य साधने.
र-रे-ज-हवा.
जलमार्ग सर्वत्र वापरता येत नाही; भारतात त्याचा वाटा फक्त सुमारे १ टक्का आहे.
आठवणीची युक्ती : दोन्ही देशांत रस्ते पहिले; ब्राझीलमध्ये जलमार्ग महत्त्वाचे; भारतात रेल्वे आणि हवाई जास्त. आठवणीची युक्ती: "रस्ता पहिला".
फरक ओळखा
| साधन | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| रस्ते | ८५ % प्रवासी, ७० % माल (पुस्तकानुसार) | अर्ध्याहून जास्त; पूर्वेला दाट |
| रेल्वे | उत्तर मैदानात दाट | फारशी विकसित नाही |
| जलमार्ग | सुमारे १ %; सागरी व्यापार ९५ % | अॅमेझॉन, पराना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ब्राझीलमधील वाहतुकीची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 2भारतातील वाहतूक साधनांची तुलना ब्राझीलशी करा.
- 3ब्राझीलमध्ये अॅमेझॉन भागात रस्ते कमी का?
- 4भारतात रेल्वेचे जाळे उत्तर मैदानात दाट का?
- 5अॅमेझॉन आणि गंगेवरील जलवाहतुकीतील फरक लिहा.
- 6भारताच्या परकीय व्यापारासाठी सागरी मार्गावर विसंबून का राहतो?
- 7वाहतुकीच्या विकासाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
- 8नकाशावर भारतातील पाच बंदरे आणि विमानतळ दाखवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रस्ते प्रमुख; पूर्वेला दाट; अॅमेझॉनमध्ये जलमार्ग; रेल्वे कमी.
- 2भारतात जाळे अधिक दाट; रेल्वे आणि हवाई वाहतूक जास्त.
- 3घनदाट जंगल आणि दलदल.
- 4सपाट जमीन आणि जास्त लोकसंख्या.
- 5अॅमेझॉनवर लांब व्यावसायिक जलमार्ग; गंगेवर मर्यादित.
- 6सागरी मार्ग स्वस्त आणि मोठ्या मालासाठी योग्य.
- 7देशाच्या प्रगतीचे चिन्ह; व्यापार आणि रोजगार वाढतात.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशावर दाखवावे.
प्रमाण वेळ आणि कालविभाग
आपण मुंबईत सकाळी ९ वाजता असताना लंडनमध्ये पहाटेचे ३:३० वाजलेले असतात; कारण सूर्य सगळीकडे एकाच वेळी डोक्यावर येत नाही. म्हणून पृथ्वीवर वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळी वेळ असते.
प्रमाण वेळ म्हणजे देशातील एका ठरावीक रेखावृत्ताची स्थानिक वेळ, जी संपूर्ण देशासाठी मानली जाते. पृथ्वी २४ तासांत ३६०° फिरते, म्हणून १५° रेखावृत्तामागे १ तास आणि १° मागे ४ मिनिटे फरक पडतो.
मुख्य कल्पना 1 : भारताची प्रमाण वेळ — भारताचा पूर्व-पश्चिम विस्तार मोठा असून दोन टोकांतील फरक सुमारे २ तास (१२० मिनिटे) आहे. तरीही भारतात एकच प्रमाण वेळ आहे: ८२°३०′ पूर्व रेखावृत्त (पुस्तकात ८२.५° पू.), जे प्रयागराज (पूर्वीचे अलाहाबाद) जवळून जाते, तीच भारतीय प्रमाण वेळ (IST). ती ग्रीनविच प्रमाण वेळेपेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे आहे.
मुख्य कल्पना 2 : ब्राझीलचे कालविभाग — ब्राझीलचा पूर्व-पश्चिम विस्तार खूप मोठा असल्याने तिथे चार कालविभाग आहेत. ते ग्रीनविचपेक्षा २, ३, ४ किंवा ५ तास मागे आहेत. नकाशावरील लाल रेषा GMT−३ विभाग दाखवते; तोच ब्राझीलची अधिकृत वेळ, म्हणजे ब्राझिलिया प्रमाण वेळ (BRT), ग्रीनविचपेक्षा ३ तास मागे. पुस्तकात देशाच्या टोकांमधील वेळेचा फरक सुमारे १६८ मिनिटे (२ तास ४८ मिनिटे) दिला आहे.
मुख्य कल्पना 3 : वेळ कशी काढायची — स्थानिक वेळ पुढे असेल तर रेखावृत्तांतील अंश × ४ मिनिटे बेरीज; मागे असेल तर वजाबाकी. भारत ब्राझिलियापेक्षा ८ तास ३० मिनिटे पुढे आहे (५:३० – (−३) = ८:३०). म्हणून दिल्लीत सकाळी ९ वाजले असतील तर ब्राझिलियात आदल्या रात्री १२:३० (मध्यरात्र उलटून अर्धा तास) वाजलेले असतात. देशाला किती प्रमाण वेळा हव्यात हे पूर्व-पश्चिम विस्तारावर ठरते.
- सोपे : १५° रेखावृत्ताचा वेळेतील फरक? — १ तास.
- मध्यम : १° चा फरक? — ४ मिनिटे.
- परीक्षा-प्रकार : IST कोणत्या रेखावृत्तावर? — ८२°३०′ पूर्व.
आकृतीत : रेखावृत्त आणि वेळेचा संबंध.
ब्राझीलमध्ये चार कालविभाग आहेत (UTC−२ ते UTC−५); सुमारे ९३ टक्के लोक ब्राझिलिया वेळेत (UTC−३) राहतात. अकरे राज्य २००८ मध्ये UTC−४ वर नेले आणि २०१३ मध्ये पुन्हा UTC−५ वर आणले (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
पुस्तकातील टोकबिंदू (७०°५९′ प. आणि ३४°४७′ प.) वापरून मोजले तर रेखावृत्तांतील फरक ३६°१२′ म्हणजे सुमारे १४५ मिनिटे येतात, पुस्तकातील १६८ मिनिटे यापेक्षा वेगळे; संपूर्ण मुख्य भूमीसाठी (७३°४८′ प. ते ३४°४७′ प.) फरक सुमारे ३९° म्हणजे सुमारे १५६ मिनिटे (पाठ्यपुस्तकानुसार आणि गणनेनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
१५° = १ तास; १° = ४ मिनिटे.
जास्त पूर्वेकडचा देश नेहमी पुढच्या वेळेत असतो हे बरोबर; पण वेळ मोजताना दिशा चुकवू नये (पूर्व = पुढे, पश्चिम = मागे).
आठवणीची युक्ती : पूर्व = पुढे (बेरीज); पश्चिम = मागे (वजाबाकी). आठवणीची युक्ती: "पूर्वेला सूर्य आधी, म्हणून वेळ पुढे".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| कालविभाग | एक | चार |
| प्रमाण वेळ | IST = GMT + ५:३० | BRT = GMT − ३ |
| प्रमाण रेखावृत्त | ८२°३०′ पू. | ४५° प. (अंदाजे) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रमाण वेळ म्हणजे काय?
- 2भारतात एकच प्रमाण वेळ का आहे?
- 3ब्राझीलमध्ये चार कालविभाग का आहेत?
- 4दिल्लीत दुपारी १२ वाजले तर ब्राझिलियात किती वाजतील?
- 5IST आणि BRT मधील फरक सांगा.
- 6१८° रेखावृत्तांतील वेळेचा फरक किती?
- 7प्रमाण वेळेचे महत्त्व लिहा.
- 8देशात किती प्रमाण वेळा असाव्यात हे कशावर ठरवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देशासाठी मानलेल्या एका रेखावृत्ताची स्थानिक वेळ.
- 2विस्तार सुमारे २ तासांचा; एकच वेळ सोयीची.
- 3पूर्व-पश्चिम विस्तार मोठा.
- 4दिल्ली दुपारी १२ = ब्राझिलिया पहाटे ३:३०.
- 5IST = GMT + ५:३०; BRT = GMT − ३; फरक ८ तास ३० मिनिटे.
- 6१८ × ४ = ७२ मिनिटे (१ तास १२ मिनिटे).
- 7सर्वांना एकच वेळ; वाहतूक, कामकाज, संपर्क सोपे.
- 8पूर्व-पश्चिम विस्तारावर; विद्यार्थ्याने स्वतः कारण लिहावे.
दळणवळण आणि अवकाश तंत्रज्ञान
आज आपण मोबाईलवर क्षणात दूरच्या नातेवाइकाशी बोलतो, व्हिडिओ पाहतो आणि माहिती शोधतो. संदेश आणि माहिती दूर पाठवण्याच्या साधनांना दळणवळण म्हणतात.
दळणवळण (संदेशवहन) म्हणजे संदेश, माहिती आणि मनोरंजन दूरवर पोहोचवण्याची साधने: टपाल, दूरध्वनी, मोबाईल, रेडिओ, दूरदर्शन, इंटरनेट आणि उपग्रह.
मुख्य कल्पना 1 : ब्राझीलमधील दळणवळण — ब्राझीलमध्ये दूरसंचार सेवा चांगल्या विकसित आणि कार्यक्षम आहेत; त्यात लँडलाइन, मोबाईल, दूरदर्शन, रेडिओ आणि इंटरनेट येतात. पुस्तकानुसार ४५ टक्क्यांहून जास्त ब्राझीलवासीयांना इंटरनेटची सुविधा आहे; ही सुविधा मध्य-दक्षिण भागात आधुनिक, तर उत्तर आणि उत्तर-पश्चिम भागात खूपच कमी विकसित आहे. मोठा भूभाग आणि निर्मनुष्य, घनदाट जंगलाचे पट्टे यामुळे सेवा पसरवणे अवघड आहे. अलीकडे मोबाईल फोनमुळे विस्तार वेगाने झाला आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील दळणवळण — इलेक्ट्रॉनिक माध्यमांच्या स्फोटामुळे दूरसंचार उद्योग वेगाने वाढणाऱ्या क्षेत्रांपैकी एक झाला आहे. मोबाईल, इंटरनेट आणि उपग्रह यांसारखी साधने संपर्काची व्याप्ती वाढवत आहेत. भारत स्मार्टफोन आणि इंटरनेटच्या सर्वांत मोठ्या वापरकर्त्यांपैकी एक आहे आणि स्वतःचे उपग्रह विकसित करून या क्षेत्रात भारताने मोठा पल्ला गाठला आहे.
मुख्य कल्पना 3 : अवकाश संशोधन — भारतात ISRO (भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था) उपग्रह प्रक्षेपणाचे कार्यक्रम पाहते आणि तिने उपग्रह प्रक्षेपणात अनेक विक्रम केले आहेत. ब्राझीलमध्ये ब्राझिलियन अंतराळ संस्था (AEB) देशाच्या अवकाश कार्यक्रमाची नागरी संस्था आहे; ती आधी अमेरिकेवर अवलंबून होती, आता चीन, भारत, रशिया आणि युक्रेनशी तंत्रज्ञान विकासात सहकार्य करते. ब्राझील स्वतःच्या रॉकेटने स्वदेशी उपग्रह अवकाशात सोडण्याचे तंत्रज्ञान विकसित करत आहे.
- सोपे : दळणवळणाचे एक आधुनिक साधन? — मोबाईल / इंटरनेट.
- मध्यम : भारताची अवकाश संस्था? — ISRO.
- परीक्षा-प्रकार : ब्राझीलच्या उत्तर भागात सेवा कमी का? — जंगल आणि विरळ वस्ती.
आकृतीत : आधुनिक दळणवळणाची साधने.
मो-दू-उ-अ.
सर्व भागांत सारखी सेवा नसते; घनदाट जंगलात आणि विरळ वस्तीत सेवा कमी असते.
आठवणीची युक्ती : मोबाईलने क्रांती; उपग्रहांनी विस्तार. आठवणीची युक्ती: "हातात मोबाईल, आकाशात उपग्रह".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भारत | ब्राझील |
|---|---|---|
| दूरसंचार | जलद वाढणारा उद्योग | विकसित, उत्तरेत कमी |
| अवकाश संस्था | ISRO | AEB |
| अडथळा | डोंगराळ भाग | जंगल, विरळ वस्ती |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दळणवळण म्हणजे काय?
- 2ब्राझीलमधील दळणवळणाची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 3भारतातील दळणवळणाचा विकास स्पष्ट करा.
- 4ISRO आणि AEB बद्दल माहिती लिहा.
- 5ब्राझीलच्या उत्तर भागात दळणवळण सेवा कमी का?
- 6आधुनिक दळणवळणाच्या साधनांवर टीप लिहा.
- 7ब्राझील आणि भारताच्या दळणवळणाची तुलना करा.
- 8दळणवळणाचे फायदे आणि तोटे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संदेश आणि माहिती दूर पोहोचवण्याची साधने.
- 2विकसित; मोबाईल वेगाने वाढला; उत्तरेत कमी; इंटरनेट ४५ %+.
- 3मोबाईल, इंटरनेट, उपग्रह; स्मार्टफोन वापरकर्ते जास्त.
- 4ISRO: भारताचे उपग्रह प्रक्षेपण; AEB: ब्राझीलची नागरी अंतराळ संस्था.
- 5जंगल आणि विरळ वस्तीमुळे सेवा पसरवणे अवघड.
- 6मोबाईल, इंटरनेट, उपग्रह, दूरदर्शन.
- 7दोन्ही वाढत आहेत; ब्राझील मध्य-दक्षिणेत प्रगत, भारत सर्वदूर वेगाने वाढतो.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः लिहावे.