नागरी जीवनातील समस्या
तुमच्या गल्लीत आठवड्यातून तीनच दिवस पाणी येते, कोपऱ्यावर कचरा साचतो आणि सायकल चालवायला सुरक्षित जागा नाही. सगळे तक्रार करतात, पण कोणीतरी सुरुवात करेपर्यंत काही बदलत नाही.
नागरी जीवनातील समस्या म्हणजे शहरे आणि गावांतील लोकांना भेडसावणाऱ्या अडचणी.
नियम 1 : नागरी समस्या म्हणजे काय — आठवड्यातून तीनदाच पाणीपुरवठा, ओसंडणारा कचरा किंवा सायकल मार्ग नसणे यांसारख्या समस्यांमुळे गैरसोय होते आणि जीवन विस्कळीत होऊ शकते. त्यांना नागरी जीवनातील समस्या म्हणतात.
आकृतीत : आकृतीत दुर्लक्षित समस्या अधिक बिकट होते; सामूहिक प्रयत्नाने ती सुटते.
- सोपे : रस्त्यावरचा कचरा ही नागरी समस्या.
- मध्यम : 7 पैकी 3 दिवस पाणी म्हणजे 4 दिवस टंचाई.
- परीक्षेसाठी : तीन नागरी समस्या सांगा.
नियम 2 : सहकार्य — आपण डोळेझाक केली तर समस्या वाढतात, म्हणून वेळेत सोडवा. आधी समस्या ओळखा. एकटी व्यक्ती ती सोडवू शकत नाही; ती सर्वांच्या प्रयत्नांनी आणि सहकार्याने सुटते.
- सोपे : समस्या मोठ्यांना सांगा.
- मध्यम : जे 1 कुटुंब करू शकत नाही ते 20 कुटुंबे मिळून करू शकतात.
- परीक्षेसाठी : समस्येकडे दुर्लक्ष का करू नये?
समस्या लवकर ओळखा; सहकार्याने सोडवा.
दुसरा कोणीतरी सोडवेल असे समजणे. जबाबदारी सर्वांची आहे.
आठवणीची युक्ती : "ओळखा, एकत्र या, सोडवा".
फरक ओळखा
| समस्या | संभाव्य उपाय |
|---|---|
| कचरा | कचरापेट्या, स्वच्छता मोहिमा |
| पाणीटंचाई | बचत व पुनर्भरण |
| सायकल मार्ग नाही | स्थानिक संस्थेकडे मागणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नागरी समस्या म्हणजे काय?
- 2दोन उदाहरणे द्या.
- 3दुर्लक्षित समस्यांचे काय होते?
- 4पहिली पायरी कोणती?
- 5एकटी व्यक्ती सोडवू शकते का?
- 6त्या कशाने सुटतात?
- 74 मदतनीस प्रत्येकी तासाला 20 m गल्ली साफ करतात. एका तासात एकूण किती?
- 8तुमच्या शाळेजवळील एक नागरी समस्या आणि तिचा एक उपाय सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शहर किंवा गावातील लोकांची अडचण.
- 2कचरा आणि पाणीटंचाई.
- 3त्या वाढतात.
- 4समस्या ओळखणे.
- 5सहसा नाही.
- 6सर्वांचे प्रयत्न आणि सहकार्य.
- 74 × 20 = 80 m.
- 8स्वतःचे उत्तर, उदा. कचरा; स्वच्छता गट करा.
तंटे सोडवणे
दोन शेजारी हद्दीच्या भिंतीवरून वर्षानुवर्षे भांडतात. दोघांचीही शांती आणि पैसा जातो. गावातील वडीलधाऱ्यांशी बोलल्याने एका तासात मिटते.
वाद (dispute) म्हणजे एखाद्या मुद्द्यावर लोकांमधील भांडण; सततच्या वादांमुळे एकी तुटते.
नियम 1 : वाद सोडवणे — सततच्या वादांमुळे एकी जाते आणि गावाची प्रगती थांबते. लहान वाद संबंधितांशी बोलून गावातच सोडवता येतात; अन्यथा योग्य संस्था किंवा न्यायालयांकडे जावे लागते.
आकृतीत : आकृतीत आपले वाद शांततेने सोडवणाऱ्या गावांना शांतता पुरस्कार मिळतो.
- सोपे : बोलून लहान वाद मिटतो.
- मध्यम : गंभीर वाद न्यायालयात जातात.
- परीक्षेसाठी : वाद गावाला हानिकारक का?
नियम 2 : तंटामुक्त गाव मोहीम — 2007 पासून आपल्या राज्यात 'महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव मोहीम' राबवली जाते, जेणेकरून गावे शांततापूर्ण चर्चेने वाद सोडवतात आणि सलोखा वाढतो. अशा गावांना शांतता पुरस्कार मिळतो. शहरांत मोहल्ला समित्या वाद सोडवायला मदत करतात.
- सोपे : मोहीम 2007 मध्ये सुरू झाली.
- मध्यम : 2007 ते 2026 म्हणजे 19 वर्षे.
- परीक्षेसाठी : मोहल्ला समित्या शहरांत काम करतात.
वाद : आधी बोला; तंटामुक्त गाव मोहीम (2007); शहरांत मोहल्ला समित्या.
फक्त न्यायालयच वाद संपवू शकते असे समजणे. लहान वाद बोलून मिटतात.
आठवणीची युक्ती : "आधी चर्चा, मग न्यायालय".
फरक ओळखा
| ठिकाण | संस्था |
|---|---|
| गाव | तंटामुक्त गाव मोहीम |
| शहर | मोहल्ला समिती |
| गंभीर प्रकरण | न्यायालय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाद म्हणजे काय?
- 2लहान वाद कसे सोडवतात?
- 3गंभीर वाद कुठे जातात?
- 4तंटामुक्त गाव मोहीम कधी सुरू झाली?
- 5शांत गावांना काय मिळते?
- 6शहरांत कोण मदत करते?
- 7भांडणापेक्षा चर्चा चांगली का?
- 8दोन मुले चेंडूवरून भांडतात. शांततेचा उपाय सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुद्द्यावरचे भांडण.
- 2संबंधितांशी बोलून.
- 3योग्य संस्थांकडे किंवा न्यायालयात.
- 42007.
- 5शांतता पुरस्कार.
- 6मोहल्ला समित्या.
- 7पैसा, वेळ आणि नाती वाचतात.
- 8आलटून पालटून खेळा, प्रत्येकी 5 षटके.
हिवरे बाजार आणि खुदावाडी येथील समस्यांची सोडवणूक
पावसावर अवलंबून शेतात पाणी नसले की शेतकरी पावसासाठी प्रार्थना करतो. पण काही गावांनी प्रार्थनेऐवजी एकत्र काम करायचे ठरवले. त्यांनी आपले भविष्य बदलले.
हिवरे बाजार आणि खुदावाडी यांनी गावकऱ्यांच्या सहभागातून आपले प्रश्न स्वतः सोडवले.
नियम 1 : हिवरे बाजार — हिवरे बाजार (अहमदनगर जिल्हा) येथे पाणीटंचाई मोठी समस्या होती, ती गावकऱ्यांच्या मदतीने आणि सहभागाने सुटली. जनावरांच्या चाऱ्याचाही प्रश्न सुटला आणि गावाचा परिसर आता हिरवागार आहे.
आकृतीत : आकृतीत हिवरे बाजारने सर्वांच्या मदतीने पाण्याचा प्रश्न सोडवला.
- सोपे : हिवरे बाजार अहमदनगर जिल्ह्यात.
- मध्यम : पाणी सुटले, चारा सुटला, गाव हिरवे.
- परीक्षेसाठी : सहभागाने पाण्याचा प्रश्न सुटला.
नियम 2 : खुदावाडी आणि श्रमदान — खुदावाडी (उस्मानाबाद जिल्हा) येथे गावकऱ्यांनी श्रमदानाने (voluntary labour) गाव स्वच्छ केले. त्यांनी आधी सांडपाण्याची व्यवस्था केली, कचऱ्यापासून गांडूळ खत बनवले आणि प्रत्येक घरात शौचालय बांधले.
आकृतीत : आकृतीत खुदावाडीने श्रमदानाने स्वतःला स्वच्छ केले.
- सोपे : श्रमदान म्हणजे स्वखुशीने केलेले काम.
- मध्यम : 100 कुटुंबे × प्रत्येकी 1 शौचालय = 100 शौचालये.
- परीक्षेसाठी : कचऱ्याचे गांडूळ खतात रूपांतर झाले.
हिवरे बाजार : पाणी. खुदावाडी : श्रमदानाने स्वच्छता.
या गावांना सरकारनेच बदलले असे समजणे. गावकऱ्यांच्या कामाने बदलले.
आठवणीची युक्ती : "हिवरे = पाणी, खुदा = स्वच्छता".
फरक ओळखा
| गाव | सोडवलेली समस्या |
|---|---|
| हिवरे बाजार | पाणी आणि चारा |
| खुदावाडी | स्वच्छता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हिवरे बाजार कुठे आहे?
- 2त्याने कोणती समस्या सोडवली?
- 3आणखी काय सोडवले?
- 4खुदावाडी कुठे आहे?
- 5श्रमदान म्हणजे काय?
- 6कचऱ्यापासून काय बनवले?
- 7प्रत्येक घराला काय मिळाले?
- 840 गावकरी प्रत्येकी 3 तास श्रमदान देतात. एकूण किती तास?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अहमदनगर जिल्हा.
- 2पाणीटंचाई.
- 3जनावरांचा चारा.
- 4उस्मानाबाद जिल्हा.
- 5स्वेच्छेने श्रम देणे.
- 6गांडूळ खत.
- 7शौचालय.
- 840 × 3 = 120 तास.
संत गाडगेबाबा आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज
जो संत स्वतः रस्ता झाडतो आणि मग स्वच्छतेवर कीर्तन करतो, तो हजार भाषणांपेक्षा जास्त शिकवतो. लोक जे पाहतात त्याचे अनुसरण करतात.
संत गाडगेबाबा आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी कीर्तने आणि लेखनातून स्वच्छता व स्वावलंबन शिकवले.
नियम 1 : संत गाडगेबाबा — संत गाडगेबाबांनी कीर्तनांतून स्वच्छ गावाचे महत्त्व सांगितले. स्वच्छता, शिक्षण आणि स्वावलंबन यांशिवाय प्रगती नाही असे ते म्हणत, आणि स्वतःच्या कृतीतून गाव कसे स्वच्छ करायचे ते त्यांनी लोकांना दाखवले.
आकृतीत : आकृतीत संत गाडगेबाबांनी कीर्तने आणि स्वतःच्या कृतीतून स्वच्छता शिकवली.
- सोपे : ते स्वतः रस्ते झाडत.
- मध्यम : तीन गुरुकिल्ल्या : स्वच्छता, शिक्षण, स्वावलंबन.
- परीक्षेसाठी : त्यांनी कीर्तनांतून शिकवले.
नियम 2 : राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज — राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांनी आपल्या 'ग्रामगीता' या ग्रंथातून स्वच्छतेचे महत्त्व सांगितले.
- सोपे : ग्रामगीता हा गावजीवनावरील ग्रंथ.
- मध्यम : एका संताने कीर्तने, दुसऱ्याने ग्रंथ वापरला.
- परीक्षेसाठी : दोघांनी स्वच्छतेवर भर दिला.
गाडगेबाबा : कीर्तने, स्वच्छ गाव. तुकडोजी : ग्रामगीता.
दोन संतांचा गोंधळ. गाडगेबाबा कीर्तने; तुकडोजी ग्रामगीता.
आठवणीची युक्ती : "गाडगे = झाडू, तुकडोजी = ग्रामगीता".
फरक ओळखा
| संत | मार्ग |
|---|---|
| गाडगेबाबा | कीर्तने, स्वतःची कृती |
| तुकडोजी महाराज | ग्रामगीता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्वच्छतेसाठी कीर्तने कोणी वापरली?
- 2त्यांनी कोणत्या तीन गोष्टींवर भर दिला?
- 3ते कसे शिकवत?
- 4तुकडोजी महाराजांनी कोणता ग्रंथ लिहिला?
- 5स्वावलंबन म्हणजे काय?
- 6ते स्वतः रस्ते का झाडत?
- 7वर्ग 5 खोल्या झाडतो; प्रत्येकीला 10 मिनिटे. एकूण वेळ?
- 8गाडगेबाबांचे अनुकरण करायला रोज काय कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संत गाडगेबाबा.
- 2स्वच्छता, शिक्षण, स्वावलंबन.
- 3स्वतःच्या कृतीतूनही.
- 4ग्रामगीता.
- 5स्वतःवर अवलंबून राहणे.
- 6आदर्श घालून देण्यासाठी.
- 75 × 10 = 50 मिनिटे.
- 8आसपास स्वच्छ ठेवा आणि आपले काम स्वतः करा.
शांतता : एक सामाजिक मूल्य
शांत घर, शांत वर्ग आणि सलोख्याची गल्ली सुरक्षित वाटतात. शांतता म्हणजे असा शांत काळ, ज्यात बाकी सर्व वाढते.
शांतता हे एक सामाजिक मूल्य आहे : ती कुटुंब, शाळा आणि समाजाला प्रगती करायला मदत करते.
नियम 1 : शांततेच्या अटी — शांत समाजासाठी सर्व घटकांच्या मूलभूत गरजा भागल्या पाहिजेत, सर्वांना सुरक्षा मिळाली पाहिजे, शोषण थांबले पाहिजे, विषमता कमी झाली पाहिजे आणि सर्वांना सार्वजनिक जीवनात सहभागाचा हक्क हवा. शांततेचे महत्त्व शिकून आणि शांततापूर्ण मार्ग वापरून आपण कुटुंब, शाळा आणि समाजात शांतता निर्माण करू शकतो.
आकृतीत : आकृतीत या अटी समाजाला शांत ठेवण्यास मदत करतात.
- सोपे : शांततेसाठी सुरक्षा हवी.
- मध्यम : समान संधींनी भांडणे कमी होतात.
- परीक्षेसाठी : शांततेच्या चार अटी लिहा.
नियम 2 : आंतरराष्ट्रीय शांतता दिन — आंतरराष्ट्रीय शांतता दिन 21 सप्टेंबरला असतो, तो संयुक्त राष्ट्रांनी ठरवला आहे. न्यूयॉर्कमधील संयुक्त राष्ट्रांच्या मुख्यालयात सुमारे 60 देशांतील लोकांनी दिलेल्या नाण्यांपासून बनलेली घंटा सकाळी 10 वाजता वाजवली जाते आणि मग काही क्षण शांतता पाळली जाते. कुटुंब, शाळा आणि समाजात शांतता असेल तर सर्वांना फायदा होतो आणि व्यापार, उद्योग, शिक्षण, कला, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांत प्रगती शक्य होते.
आकृतीत : आकृतीत आंतरराष्ट्रीय शांतता दिन 21 सप्टेंबरला पाळला जातो.
- सोपे : शांतता दिन 21 सप्टेंबरला.
- मध्यम : घंटा सकाळी 10 वाजता वाजते.
- परीक्षेसाठी : शांततेने व्यापार, कला, विज्ञानाला मदत होते.
शांततेला सुरक्षा, समानता, शोषण-मुक्ती हवी. शांतता दिन : 21 सप्टेंबर.
शांतता म्हणजे फक्त युद्ध नसणे असे समजणे. त्यासाठी न्यायही हवा.
आठवणीची युक्ती : "सुरक्षा + समानता = शांतता".
फरक ओळखा
| अट | कारण |
|---|---|
| मूलभूत गरजा भागणे | कमी भांडणे |
| सुरक्षा | सुरक्षित वाटते |
| कमी विषमता | न्याय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शांतता म्हणजे काय?
- 2शांतता सामाजिक मूल्य आहे का?
- 3शांततेच्या दोन अटी सांगा.
- 4आंतरराष्ट्रीय शांतता दिन कधी?
- 5तो कोणी ठरवला?
- 6संयुक्त राष्ट्रांच्या मुख्यालयात काय वाजवतात?
- 7वर्गात शांतता कशी निर्माण कराल?
- 821 सप्टेंबर ते 2 ऑक्टोबर (गांधी जयंती) किती दिवस?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भांडणांशिवाय शांत, सुरक्षित स्थिती.
- 2होय.
- 3सुरक्षा आणि समानता.
- 421 सप्टेंबर.
- 5संयुक्त राष्ट्रे.
- 6नाण्यांपासून बनलेली घंटा.
- 7नम्र बोला आणि वस्तू वाटून घ्या.
- 8सप्टेंबरचे 9 दिवस + 2 = 11 दिवस.
झटपट उजळणी
- नागरी समस्या सोडवण्याची जबाबदारी प्रत्येकाची आहे; सहकार्याने त्या सुटतात.
- संवाद आणि चर्चेतून तंटे शांततेने सोडवता येतात.
- हिवरे बाजार (पाणी) आणि खुदावाडी (श्रमदान) ही उदाहरणे आहेत.