धडा ८: सार्वजनिक सुविधा आणि माझी शाळा

नियम 1 : उदाहरणे — बस आणि रेल्वे ही सार्वजनिक वाहतूक आहे. आपण टपाल सेवा, दूरध्वनी, अग्निशमन दल, पोलीस, बँका, नाट्यगृहे, उद्याने, बागा आणि जलतरण तलावही वापरतो. या सर्व सर्वांसाठी आहेत.

आकृतीत : आकृतीत सार्वजनिक सेवा सर्वांसाठी आहेत, म्हणून त्या जबाबदारीने वापरल्या पाहिजेत.

• सोपे : उद्यान ही सार्वजनिक सुविधा.
• मध्यम : अग्निशमन दल सर्वांना सेवा देते.
• परीक्षेसाठी : पाच सार्वजनिक सेवा सांगा.

नियम 2 : व्यवस्था आणि जबाबदारी — सेवा, त्या पुरवणाऱ्या संस्था आणि आपण स्वतः हे सर्व एका व्यवस्थेचे (system) भाग आहोत. आपली शाळाही त्याचा भाग आहे. प्रत्येक सुविधा जबाबदारीने वापरली पाहिजे : पाणी वाया घालवू नये, आसने खराब करू नयेत, उद्यानात कचरा करू नये.

• सोपे : वापरल्यावर नळ बंद करा.
• मध्यम : बसची आसने खरवडू नका.
• परीक्षेसाठी : सार्वजनिक सुविधा जबाबदारीने का वापराव्यात?

फरक ओळखा

नियम 1 : शाळेची ओळख — शाळेच्या फलकावर नाव, स्थापनेचे वर्ष, संस्थापक, ब्रीदवाक्य, बोधचिन्ह, मुला-मुलींची संख्या, वर्गखोल्यांची संख्या, गणवेशाचा रंग, यश आणि पुरस्कार असू शकतात.

• सोपे : ब्रीदवाक्य शाळेच्या बोधचिन्हावर.
• मध्यम : 12 खोल्या आणि 480 विद्यार्थी असलेल्या शाळेत सरासरी प्रति खोली 40 विद्यार्थी.
• परीक्षेसाठी : शाळेच्या फलकावरील चार बाबी लिहा.

नियम 2 : शाळेतील सुविधा — चांगल्या सुविधांत पुरेशा वर्गखोल्या, ग्रंथालय, वीज, मुला-मुलींसाठी स्वतंत्र स्वच्छतागृहे, प्रयोगशाळा, पिण्याचे पाणी, अभ्यासकोपरा, उतारमार्ग (ramp), कॉम्प्युटर वर्ग, क्रीडांगण, वैद्यकीय सुविधा, मध्यान्ह भोजन, समुपदेशन केंद्र, विमा योजना आणि कुंपण यांचा समावेश होतो.

आकृतीत : आकृतीत चांगल्या शाळेत शिकण्याच्या आणि काळजी घेण्याच्या सुविधा असतात.

• सोपे : ग्रंथालय पुस्तके देते.
• मध्यम : उतारमार्ग पायऱ्या न चढू शकणाऱ्या मुलांना मदत करतो.
• परीक्षेसाठी : मुलींसाठी स्वतंत्र स्वच्छतागृहे का हवीत?

फरक ओळखा

नियम 1 : शिक्षण हक्क कायदा — शिक्षण हक्क कायद्यानुसार 6 ते 14 वर्षे वयाच्या प्रत्येक मुलाने शाळेत जाऊन प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले पाहिजे. विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी कमाल वयोमर्यादा 18 आहे.

आकृतीत : आकृतीत 6 ते 14 वर्षांच्या प्रत्येक मुलाला शाळेत जाण्याचा हक्क आहे.

• सोपे : 8 वर्षांच्या मुलाला शाळेचा हक्क आहे.
• मध्यम : 14 वर्षांचे मूल अजून कायद्यात येते.
• परीक्षेसाठी : 6 ते 14 म्हणजे 14 − 6 = 8 वर्षे शिक्षण.

नियम 2 : समान हक्क — शिक्षण हा प्रत्येक मुलाचा मूलभूत हक्क आहे. मुलगे आणि मुली यांना शिक्षणाचा समान हक्क आहे. गरिबीमुळे किंवा मुलगी असल्यामुळे कोणत्याही मुलाला शाळेपासून दूर ठेवता येत नाही.

• सोपे : मुलींनीही शाळेत जावे.
• मध्यम : गरीब मुलालाही हक्क आहे.
• परीक्षेसाठी : शिक्षण हा मूलभूत हक्क आहे.

फरक ओळखा

नियम 1 : शाळेला कोण मदत करतो — पालक, माजी विद्यार्थी, लेखक, कलाकार, खेळाडू, शास्त्रज्ञ आणि उद्योजक शाळेच्या वाढीला हातभार लावतात. समाजातील विविध घटक वर्गखोल्या, ग्रंथालये, प्रयोगशाळा बांधण्यात आणि क्रीडा साहित्य मिळवण्यात मदत करतात.

आकृतीत : आकृतीत समाजातील अनेक लोक शाळेला मदत करतात.

• सोपे : माजी विद्यार्थी शाळेला मदत करू शकतो.
• मध्यम : शास्त्रज्ञ प्रयोगशाळा साहित्य देऊ शकतो.
• परीक्षेसाठी : शाळेला मदत करणारे पाच जण सांगा.

नियम 2 : कोणती मदत मिळते — मदत पैसे, पुस्तके, वेळ, कौशल्य किंवा साहित्याच्या स्वरूपात असू शकते. लेखक मुलांना गोष्टी वाचून दाखवेल, कलाकार भिंती रंगवेल आणि उद्योजक प्रयोगशाळेसाठी निधी देईल.

• सोपे : लेखक गोष्टी वाचतो.
• मध्यम : कलाकार भिंतीवर चित्र रंगवतो.
• परीक्षेसाठी : शाळेच्या विकासात समाजाची भूमिका असते.

फरक ओळखा

नियम 1 : विद्यार्थी गावाला मदत करतात — एका गावात शाळेतील मुले स्वच्छतादूत झाली. त्यांनी रस्त्यावर न थुंकण्याचे आणि कचरा नीट टाकण्याचे आवाहन करणारी पोस्टर्स बनवली आणि पथनाट्ये सादर केली. शाळेमुळे गावाला 'स्वच्छ गाव' पुरस्कार मिळाला.

आकृतीत : आकृतीत विद्यार्थी पोस्टर्स आणि पथनाट्यांमधून आपल्या समाजाला मदत करू शकतात.

• सोपे : मुलांनी पोस्टर्स बनवली.
• मध्यम : पथनाट्ये संदेश दूरवर पोहोचवतात.
• परीक्षेसाठी : गावाला स्वच्छ गाव पुरस्कार मिळाला.

नियम 2 : पालक आणि शाळा — सर्व शाळांत पालक-शिक्षक संघ आणि माता-पालक संघ असतात. ते पालक आणि शिक्षक यांच्यात संवाद घडवतात. पालक संगीत शिकवणे किंवा कवायत घेणे यांसारख्या उपक्रमांत मदत करू शकतात. शाळा सर्व पालकांचा सारखाच आदर करते आणि आपण शाळेतील घडामोडी पालकांना सांगाव्यात.

आकृतीत : आकृतीत पालक-शिक्षक संघ शिक्षक आणि पालक यांच्यात संवाद घडवतो.

• सोपे : पालक संघात शिक्षकांना भेटतात.
• मध्यम : पालक संगीत शिकवू शकतो.
• परीक्षेसाठी : आपण शिक्षक आणि पालक दोघांकडून शिकतो.

फरक ओळखा