धडा ९: नकाशे - आपले सोबती

नियम 1 : नकाशे का हवेत — नकाशांची गरज प्राचीन काळापासून आहे; 5000 वर्षांपूर्वीचा नकाशा सापडला आहे. जुने नकाशे बहुतेक युद्धात वापरले जात, कारण जमिनीची नीट माहिती असल्यास शत्रूविरुद्ध योजना आखता येते.

आकृतीत : आकृतीत जमिनीच्या असमानतेतून भूरूपे बनतात.

• सोपे : पर्वत हे भूरूप आहे.
• मध्यम : 5000 वर्षांचा नकाशा सापडला म्हणजे नकाशे प्राचीन काळापासून लागतात.
• परीक्षेसाठी : जुने नकाशे मुख्यतः युद्धात वापरले.

नियम 2 : उंची दाखवणे — लांबी आणि रुंदी कागदावर दाखवणे सोपे; उंची आणि खोली नाही. म्हणून तीन पद्धती आहेत : समोच्च रेषा पद्धत (contour line method), स्तर रंगन पद्धत (layer tinting method) आणि डिजिटल उंची प्रतिरूप (digital elevation model).

• सोपे : उंची दाखवण्याच्या तीन पद्धती.
• मध्यम : लांबी-रुंदी दाखवणे सोपे; उंची कठीण.
• परीक्षेसाठी : तीन पद्धतींची नावे सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : समोच्च रेषा कशा काम करतात — उंची समुद्रसपाटीपासून (sea-level) मोजतात. समान उंचीचे बिंदू नोंदवून रेषेने जोडतात. समोच्च रेषा उंची आणि भूरूप दाखवतात.

• सोपे : 100 m रेषा समुद्रापासून 100 m उंच सर्व ठिकाणे जोडते.
• मध्यम : एकाच रेषेवरील दोन बिंदू समान उंचीचे.
• परीक्षेसाठी : उंची समुद्रसपाटीपासून मोजतात.

नियम 2 : तीव्र आणि मंद उतार — समोच्च रेषा जवळजवळ असतील तर उतार तीव्र; दूर दूर असतील तर उतार मंद.

आकृतीत : आकृतीत जवळच्या रेषा तीव्र उतार आणि दूरच्या रेषा मंद उतार दाखवतात.

• सोपे : रेषा जवळ = तीव्र उतार.
• मध्यम : रेषा दूर = मंद उतार.
• परीक्षेसाठी : 100 m आणि 200 m रेषांमध्ये कडा असेल तर रेषा जवळजवळ एकमेकींना स्पर्श करतात.

फरक ओळखा

नियम 1 : स्तर रंगन — ही पद्धत समोच्च रेषांवर आधारित आहे. पाणी निळे, जवळची जमीन गडद हिरवी, उंच जमीन फिकी हिरवी आणि त्यापुढील उंच जमीन पिवळी. नकाशा B मध्ये ही पद्धत वापरली आहे.

आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक रंग ठराविक उंची दर्शवतो.

• सोपे : निळा रंग पाणी.
• मध्यम : गडद हिरवा कमी उंच; पिवळा जास्त उंच.
• परीक्षेसाठी : उंची वाचायला रंगसूची (key) लागते.

नियम 2 : डिजिटल उंची प्रतिरूप — डिजिटल उंची प्रतिरूप (digital elevation model) ही सर्वांत आधुनिक पद्धत आहे. उपग्रह माहिती गोळा करतात आणि कॉम्प्युटर ती दाखवतात, म्हणून उंचीतील फरक थेट दिसतो. नकाशा C मध्ये ही पद्धत वापरली आहे.

• सोपे : DEM मध्ये उपग्रह वापरतात.
• मध्यम : कॉम्प्युटर उपग्रहाची माहिती दाखवतो.
• परीक्षेसाठी : DEM ही सर्वांत आधुनिक पद्धत.

फरक ओळखा

नियम 1 : भौतिक नकाशांचे उपयोग — ते लष्करी मोहिमा, पर्यटन, गिर्यारोहण मार्ग आखणे आणि प्रादेशिक विकास योजना यांत उपयोगी पडतात. डिजिटल नकाशावर कॉम्प्युटर कोणत्याही बिंदूची उंचीही सांगू शकतो.

• सोपे : ट्रेकर भौतिक नकाशा वापरतो.
• मध्यम : नियोजक विकास योजनांसाठी वापरतो.
• परीक्षेसाठी : भौतिक नकाशांचे तीन उपयोग सांगा.

नियम 2 : छायांकन — आधुनिक पद्धतींपूर्वी भूरूप छायांकनाने (hill shading) दाखवत : उतार गडद छटांनी रंगवून टेकड्यांसारखे दिसवत.

• सोपे : छायांकन ही जुनी पद्धत.
• मध्यम : गडद छटा उतार दाखवतात.
• परीक्षेसाठी : आधुनिक पद्धतींनी छायांकनाची जागा घेतली.

फरक ओळखा

नियम 1 : चिन्हे आणि प्रतीके — नकाशावर अनेक गोष्टी दाखवायच्या असतात, म्हणून प्रमाणित चिन्हे व प्रतीके वापरतात. ती सर्वत्र सारखीच असल्याने सर्वांना कळतात. चिन्हे म्हणजे रेषा, वर्तुळे, त्रिकोण आणि ठिपके. प्रतीके म्हणजे वस्तूंची लहान चित्रे, उदा. मंदिर, मशीद, किल्ला.

आकृतीत : आकृतीत चिन्हे साधे आकार आणि प्रतीके लहान चित्रे आहेत; सूची त्यांचा अर्थ सांगते.

• सोपे : ठिपका गाव दाखवू शकतो.
• मध्यम : किल्ल्याचे लहान चित्र हे प्रतीक.
• परीक्षेसाठी : सूची प्रत्येक खुणेचा अर्थ सांगते.

नियम 2 : भारतीय सर्वेक्षण विभाग — भारतीय सर्वेक्षण विभाग (Survey of India) ही भारतातील प्रमुख नकाशा बनवणारी संस्था आहे. तिची स्थापना 1767 मध्ये झाली, ती प्रत्यक्ष सर्वेक्षण करून स्थलवर्णन नकाशे बनवते आणि अचूकतेसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. मुख्यालय उत्तराखंडमधील डेहराडून येथे आहे.

• सोपे : भारतीय सर्वेक्षण विभाग 1767 मध्ये स्थापन झाला.
• मध्यम : मुख्यालय डेहराडून.
• परीक्षेसाठी : त्याने प्रत्यक्ष सर्वेक्षणाने स्थलवर्णन नकाशे बनवले.

फरक ओळखा