धडा १०: भारताची ओळख

नियम 1 : भारताची भूरूपे — आपल्या देशात नद्या, पर्वत, पठारे, मैदाने, बेटे, जंगले आणि वाळवंटे आहेत. भारतीय उपखंड तीन बाजूंनी पाण्याने वेढलेला असून दक्षिणेकडे निमुळता होतो.

आकृतीत : आकृतीत भारतात अनेक प्रकारची भूरूपे आहेत.

• सोपे : भारतात नद्या आणि पर्वत आहेत.
• मध्यम : भारताचा दक्षिण भाग तीन बाजूंनी पाण्याने वेढलेला आहे.
• परीक्षेसाठी : दक्षिणेकडील भागाला भारतीय द्वीपकल्प म्हणतात.

नियम 2 : हिमालय आणि हवामान — उंच हिमालय पर्वतरांगा आपल्या उत्तर सीमेवर आहेत. भारत इतका मोठा आहे आणि समुद्रसपाटीपासूनची उंची इतकी बदलते (8000 मीटरपेक्षा जास्त) की प्रदेशानुसार हवामान वेगळे असते.

• सोपे : हिमालय उत्तरेला आहे.
• मध्यम : उंचीमुळे हवामान बदलते.
• परीक्षेसाठी : मोठा आकार आणि बदलती उंची यांमुळे हवामानात फरक पडतो.

फरक ओळखा

नियम 1 : पिके आणि निसर्ग — बदलत्या हवामानामुळे झाडे, प्राणी, पक्षी आणि पिकांत विविधता येते. उत्तरेत गहू हे मुख्य पीक, दक्षिण व किनारपट्टीत तांदूळ, आणि मध्य भारतात ज्वारी मोठ्या प्रमाणात पिकते.

आकृतीत : आकृतीत प्रदेशानुसार हवामान वेगळे असते म्हणून मुख्य पिकेही वेगळी असतात.

• सोपे : गहू मुख्यतः उत्तरेत पिकतो.
• मध्यम : दक्षिण आणि किनारपट्टीत तांदूळ मुख्य पीक.
• परीक्षेसाठी : मध्य भारतात ज्वारी मोठ्या प्रमाणात पिकते.

नियम 2 : संस्कृती आणि निसर्ग — या विविधतेचा आपली जीवनशैली, चालीरीती, परंपरा आणि संस्कृतीवर मोठा परिणाम होतो. भारतात अनेक जाती, जमाती आणि धर्मांचे लोक राहतात, अनेक भाषा बोलल्या जातात, आणि अन्न, कपडे व सण प्रदेशानुसार वेगळे असतात. वनप्रदेशात झाडे, प्राणी आणि पक्ष्यांची विविधता सहज दिसते आणि ती आपण जपली पाहिजे.

• सोपे : भारतात अनेक भाषा बोलल्या जातात.
• मध्यम : सण आणि कपडे प्रदेशानुसार वेगळे.
• परीक्षेसाठी : झाडे-प्राण्यांची विविधता आपण जपली पाहिजे.

फरक ओळखा

नियम 1 : सर्वांत मोठी आणि लहान राज्ये — क्षेत्रफळानुसार राजस्थान हे सर्वांत मोठे राज्य, मध्य प्रदेश दुसरे आणि महाराष्ट्र तिसरे. गोवा हे सर्वांत लहान राज्य.

आकृतीत : आकृतीत राजस्थान सर्वांत मोठे राज्य, मग मध्य प्रदेश व महाराष्ट्र; गोवा सर्वांत लहान.

• सोपे : राजधानी नवी दिल्ली.
• मध्यम : महाराष्ट्र तिसरे मोठे राज्य.
• परीक्षेसाठी : क्षेत्रफळानुसार गोवा सर्वांत लहान राज्य.

नियम 2 : राज्य प्रकल्प — वर्गातील उपक्रमात प्रत्येक विद्यार्थी एक राज्य निवडतो आणि सामाजिक-सांस्कृतिक माहिती (भाषा, सण, कपडे, नृत्यप्रकार) व भौगोलिक माहिती (भूरूपे, जलाशय, जंगले) गोळा करतो. राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे तक्ते वर्गात लावतात.

• सोपे : प्रकल्पासाठी एक राज्य निवडा.
• मध्यम : भाषा, सण आणि नृत्यप्रकार गोळा करा.
• परीक्षेसाठी : भूरूपे, जलाशय आणि जंगलेही गोळा करा.

फरक ओळखा

नियम 1 : बेटे — लक्षद्वीप अरबी समुद्रात आहे आणि अंदमान-निकोबार बेटे बंगालच्या उपसागरात आहेत. मुख्य भूमीजवळही किनाऱ्यालगत बेटे आहेत. या सर्व बेटांचे स्थान संरक्षणाच्या दृष्टीने मोक्याचे आहे.

आकृतीत : आकृतीत बेटे संरक्षणासाठी महत्त्वाची आहेत आणि सागरी किल्ले कोकण किनाऱ्याचे रक्षण करतात.

• सोपे : लक्षद्वीप अरबी समुद्रात आहे.
• मध्यम : अंदमान-निकोबार बंगालच्या उपसागरात.
• परीक्षेसाठी : बेटे संरक्षणाच्या दृष्टीने मोक्याची आहेत.

नियम 2 : सागरी किल्ले — फार पूर्वी महाराष्ट्राच्या किनाऱ्याजवळच्या काही बेटांवर किनाऱ्याच्या रक्षणासाठी किल्ले बांधले गेले. त्यांना जलदुर्ग (sea forts) म्हणतात. कोकण किनाऱ्यावर असे अनेक दिसतात, उदा. जंजिरा.

• सोपे : जंजिरा हा जलदुर्ग.
• मध्यम : जलदुर्ग कोकण किनाऱ्याचे रक्षण करतात.
• परीक्षेसाठी : जलदुर्ग किनाऱ्याजवळच्या बेटांवर बांधले.

फरक ओळखा

नियम 1 : नकाशे वाचणे — भौतिक नकाशा भूरूपे आणि जलाशय दाखवतो, आणि राजकीय नकाशा राज्ये दाखवतो. नगदी पिकांचा व वाहतूक मार्गांचा नकाशा कॉफी, चहा, संत्री आणि आंबे आपल्यापर्यंत कसे येतात ते शोधायला मदत करतो.

• सोपे : भौतिक नकाशा पर्वत आणि नद्या दाखवतो.
• मध्यम : राजकीय नकाशा राज्ये दाखवतो.
• परीक्षेसाठी : वाहतूक नकाशा आंबे आपल्या बाजारात कसे येतात ते दाखवतो.

नियम 2 : इतर स्रोत — आपण शाळेचे ग्रंथालय, वर्तमानपत्रे, मासिके, इंटरनेट, दूरदर्शन आणि शिक्षक यांच्याकडूनही माहिती मिळवू शकतो. उपक्रमांतून भारताच्या भाषा, कपडे, सण आणि इतर वैशिष्ट्ये कळतात.

आकृतीत : आकृतीत अनेक स्रोत आपल्याला भारताची माहिती करून देतात.

• सोपे : ग्रंथालय हा माहितीचा स्रोत.
• मध्यम : वर्तमानपत्रे आणि इंटरनेटही माहिती देतात.
• परीक्षेसाठी : उपक्रमांतून भाषा आणि सणांची माहिती मिळते.

फरक ओळखा