धडा ११: आपले घर आणि पर्यावरण

नियम 1 : घराचे उपयोग — घर निवारा आणि विश्रांतीची जागा आहे. ते ऊन, वारा, थंडी, पाऊस, जंगली प्राणी आणि समाजविघातक लोकांपासून रक्षण करते.

आकृतीत : आकृतीत घर निवारा, विश्रांती आणि संरक्षण देते.

• सोपे : घर पावसापासून वाचवते.
• मध्यम : कुलूपबंद दार चोरांपासून रक्षण करते.
• परीक्षेसाठी : घराचे तीन उपयोग सांगा.

नियम 2 : घरांचे प्रकार — लोक हवामानाला अनुकूल घरे बांधतात आणि जवळ मिळणारी नैसर्गिक संसाधने वापरतात. म्हणून घरांचे बांधकाम, आकार आणि साहित्य वेगळे असते. जास्त, मध्यम व कमी पावसाचे प्रदेश, वाळवंटे, दलदलीचे भाग, पर्वत आणि मैदाने यांत त्यांचे ठराविक प्रकार असतात. मैदानात सपाट छपराचे घर सामान्य आहे.

आकृतीत : आकृतीत लोक हवामानाला अनुकूल घरे बांधतात आणि जवळ मिळणारे साहित्य वापरतात.

• सोपे : उतरते छप्पर जास्त पाऊस निथळवते.
• मध्यम : वाळवंटातील घर उष्णता रोखायला जाड बांधतात.
• परीक्षेसाठी : जास्त पावसाच्या प्रदेशात घरांची छपरे उतरती का?

फरक ओळखा

नियम 1 : निसर्गातील साहित्य — विटा, सिमेंट, लोखंड, लाकूड, पाणी, खडी, काच, वाळू, फरशा, कौले आणि पत्रे वापरतात. विटा मातीपासून, सिमेंट चुनखडीपासून आणि काच वाळूपासून बनतात.

आकृतीत : आकृतीत सर्व बांधकाम साहित्य निसर्गातून घेतलेले आहे.

• सोपे : विटा मातीपासून.
• मध्यम : काच वाळूपासून.
• परीक्षेसाठी : सिमेंट चुनखडीपासून बनते.

नियम 2 : बांधकामस्थळी प्रदूषण — बांधकामामुळे सतत मोठा आवाज (ध्वनिप्रदूषण) आणि हवेत खूप धूळ (वायुप्रदूषण) होते. अजितच्या घरासमोर इमारत बांधली जात असल्याने त्याच्या कुटुंबाला हा त्रास होतो.

• सोपे : ड्रिल मशीनमुळे आवाज होतो.
• मध्यम : सिमेंटची धूळ हवा बिघडवते.
• परीक्षेसाठी : बांधकामामुळे होणारी दोन प्रदूषणे सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : बेघरपणा — अनेक लोक रस्त्याकडेला, पदपथांवर, पुलांखाली, मोडकळीस आलेल्या इमारतींत, स्थानकांवर आणि मोकळ्या मैदानांत राहतात, कारण त्यांच्याकडे उदरनिर्वाहाचे साधन कमी किंवा नसते. गरिबी, महाग घरे, कमी उत्पन्न, बेरोजगारी, नैसर्गिक आपत्ती आणि शारीरिक-मानसिक विकार यांमुळे लोक बेघर होतात.

आकृतीत : आकृतीत अनेक लोकांना अजूनही चारही मूलभूत गरजा मिळत नाहीत.

• सोपे : निवारा ही मूलभूत गरज.
• मध्यम : पुरामुळे लोक बेघर होऊ शकतात.
• परीक्षेसाठी : बेघरपणाची तीन कारणे सांगा.

नियम 2 : हक्क, मदत आणि घर — आपल्या सर्वांना स्वच्छ पिण्याचे पाणी, पुरेसे अन्न, सुरक्षित निवारा आणि शिक्षण यांचा हक्क आहे. बेघरपणा ही सामाजिक समस्या आहे; सरकार घरांसाठी योजना राबवते आणि काही शहरांत रात्रनिवारे (night shelters) उपलब्ध करते. घरात राहणारी माणसे आणि त्यांचे एकमेकांवरील प्रेम यामुळे घराचे घर (home) बनते.

आकृतीत : आकृतीत माणसे आणि त्यांचे प्रेम घराचे "घरपण" बनवते.

• सोपे : प्रेमामुळे घराचे घरपण होते.
• मध्यम : रात्रनिवारा रात्रीची झोपायची जागा देतो.
• परीक्षेसाठी : बेघरपणा ही सामाजिक समस्या आहे.

फरक ओळखा

नियम 1 : निसर्गाची हानी — खाणकामासाठी टेकड्या खणल्या जातात, समुद्रकिनारे आणि नदीपात्रातून वाळू काढली जाते, जमिनीतून दगड-माती घेतली जाते, भूजलाचा अति उपसा होतो, झाडे तोडली जातात आणि तळी, सरोवरे, ओढे बुजवले जातात. यामुळे वायू, जल, मृदा आणि ध्वनिप्रदूषण होते.

आकृतीत : आकृतीत बांधकाम साहित्य मिळवण्याच्या या पद्धतींमुळे वायू, जल, मृदा आणि ध्वनिप्रदूषण होते.

• सोपे : झाडे तोडल्याने निसर्गाला हानी.
• मध्यम : तळे बुजवल्याने पाणी कमी होते.
• परीक्षेसाठी : बांधकामाची चार हानी सांगा.

नियम 2 : जमीन, ऊर्जा आणि इंधन — वाढत्या शहरांमुळे शेतजमिनीचे रस्ते आणि वस्त्या होतात; शेतजमीन कमी पडली की जंगल तोडले जाते. विटा, सिमेंट आणि काच बनवायला मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा लागते. ती कोळसा, नैसर्गिक वायू आणि खनिज तेलातून मिळते, जे एकदाच वापरता येते, तयार व्हायला लाखो वर्षे लागतात आणि जाळल्यावर हवा प्रदूषित करते. आपण सौर आणि पवन ऊर्जेसारखे अक्षय (non-exhaustible) स्रोत वापरावेत, जे भरपूर आहेत आणि प्रदूषण करत नाहीत.

आकृतीत : आकृतीत सौर आणि पवन ऊर्जा भरपूर असून प्रदूषण करत नाहीत.

• सोपे : सौर ऊर्जा सूर्यापासून.
• मध्यम : कोळसा तयार व्हायला लाखो वर्षे लागतात.
• परीक्षेसाठी : कोळसा जाळल्याने हवा प्रदूषित होते.

फरक ओळखा

नियम 1 : पर्यावरणपूरक घराची वैशिष्ट्ये — इतर सजीव पर्यावरणपूरक पण तात्पुरते निवारे बांधतात. आपण कायमची पर्यावरणपूरक घरे बांधावीत : नैसर्गिक संसाधनांचा कमीत कमी वापर; बायोगॅस, पवन, सौर यांसारखी अक्षय ऊर्जा; पाणी आणि कचऱ्याचा पुनर्वापर; कृत्रिम साहित्य आणि रंग टाळणे; नैसर्गिक प्रकाश आणि हवा.

आकृतीत : आकृतीत पर्यावरणपूरक घर निसर्गाला सौम्य आहे.

• सोपे : मोठ्या खिडक्या नैसर्गिक प्रकाश देतात.
• मध्यम : छतावरील सौर पॅनेल कोळसा वाचवतो.
• परीक्षेसाठी : अशा घराची चार वैशिष्ट्ये लिहा.

नियम 2 : विशेष निवारे — युरोप आणि उत्तर अमेरिकेच्या किनारी पाण्याखालील निवारे पर्यटकांना समुद्रतळ आणि सागरी जीवन दाखवतात. मुंबई सात बेटे जोडून बनली; मधल्या पाण्यात दगड-माती भरून जमीन तयार केली. ही भराव घातलेली जमीन सखल असल्याने जोरदार पावसात लवकर पाण्याखाली जाते.

आकृतीत : आकृतीत मुंबई सात बेटे जोडून बनली.

• सोपे : मुंबईत सात बेटे.
• मध्यम : भराव जमीन जोरदार पावसात पाण्याखाली जाते.
• परीक्षेसाठी : मुंबई बृहन्मुंबई महानगर बनली.

फरक ओळखा