धडा १२: सर्वांसाठी अन्न

नियम 1 : शेतीचे हंगाम — शेतात धान्य पेरतात आणि बागांत फळझाडे लावतात. आपल्या देशातील सुमारे 60% जमीन शेतीसाठी वापरली जाते. खरीप हंगामात (जून ते ऑक्टोबर) पिकांना पाणी प्रामुख्याने पावसातून मिळते. रब्बी हंगामात (ऑक्टोबर ते मार्च) जमिनीत मुरलेले पावसाचे पाणी, परतीचा मान्सून आणि दव यांतून पाणी मिळते. मार्च ते जून यातील पिके उन्हाळी पिके असतात.

आकृतीत : आकृतीत खरीप जून ते ऑक्टोबर, रब्बी ऑक्टोबर ते मार्च आणि उन्हाळी पिके मार्च ते जून.

• सोपे : खरीप पिके जूनमध्ये पावसासोबत पेरतात.
• मध्यम : खरीप हंगाम 5 महिने (जून ते ऑक्टोबर).
• परीक्षेसाठी : रब्बी हंगाम 6 महिने (ऑक्टोबर ते मार्च).

नियम 2 : चांगले पीक आणि शेती तेव्हा-आता — चांगल्या पिकामुळे चांगले उत्पन्न मिळते. सुपीक जमीन, चांगली बियाणे व खते आणि पाणी आवश्यक असते. पारंपरिक शेतीत बैल नांगरणी करत, बैल ओढत असलेली मोट नावाची मोठी चामड्याची पिशवी विहिरीतून पाणी काढी आणि शेतकऱ्याचे कुटुंब कापणी व मळणी करी. आता शेतकरी यंत्रे वापरतात.

• सोपे : पूर्वी बैल नांगरणी करत.
• मध्यम : मोटेने विहिरीतून पाणी काढले जाई.
• परीक्षेसाठी : आता अनेक शेतीची कामे यंत्रे करतात.

फरक ओळखा

नियम 1 : सुधारित बियाणे — पूर्वी एका पिकाचे बियाणे पुढच्या हंगामासाठी ठेवत, पण त्यांचे उत्पादन जास्त नसे. आज संशोधनातून ज्वारी, भात, भुईमूग आणि गहू अशा पिकांची सुधारित बियाणे तयार झाली आहेत. ती जास्त उत्पादन देतात, किडींना प्रतिकार करतात, काही लवकर पिकतात आणि काही कमी पाण्यातही चांगले उत्पादन देतात.

• सोपे : सुधारित बियाणे जास्त धान्य देते.
• मध्यम : काही सुधारित बियाणे कमी वेळात पिकतात.
• परीक्षेसाठी : काही सुधारित बियाणे कमी पाण्यातही जास्त उत्पादन देते.

नियम 2 : पाण्याची बचत — शेतकरी पावसासोबत नद्या, तलाव आणि विहिरींचे पाणी वापरतात. धरणे आणि बंधाऱ्यांमुळे जास्त पाणी साठते आणि भूजल पातळी वाढते. कालव्याचे बरेच पाणी बाष्पीभवन आणि झिरपण्याने वाया जाते, म्हणून आधुनिक पद्धती वापरतात. ठिबक सिंचनात छिद्रे असलेल्या नळ्यांतून पाणी फक्त झाडांजवळ टपकते. तुषार सिंचनात फवारे झाडांवर पाणी उडवतात. दोन्हींमुळे खूप पाणी वाचते.

आकृतीत : आकृतीत दोन्ही पद्धती फक्त गरज असेल तिथे पाणी देतात, म्हणून खूप पाणी वाचते.

• सोपे : ठिबक सिंचनात छिद्रे असलेल्या नळ्या वापरतात.
• मध्यम : फवारे झाडांवर पाणी उडवतात.
• परीक्षेसाठी : कालव्यात बाष्पीभवन व झिरपण्याने पाणी वाया जाते, म्हणून ठिबक किंवा तुषार पद्धती चांगल्या.

फरक ओळखा

नियम 1 : खते — तेच पीक पुन्हा पुन्हा घेतल्याने जमिनीची सुपीकता कमी होते, म्हणून खते घालतात. नैसर्गिक खते (manures) हिरव्या कचऱ्यापासून आणि प्राण्यांच्या शेणापासून मिळतात. रासायनिक खते म्हणजे रसायनांचे ठराविक प्रमाणातील मिश्रण. रासायनिक खते जास्त वापरली तर रसायने जमिनीत साचतात आणि सुपीकता कमी होते.

आकृतीत : आकृतीत नैसर्गिक खते म्हणजे सेंद्रिय खत; रासायनिक खतांचा अतिवापर करू नये.

• सोपे : शेणखत हे नैसर्गिक खत.
• मध्यम : रासायनिक खतांच्या अतिवापराने सुपीकता कमी होते.
• परीक्षेसाठी : तेच पीक पुन्हा घेतल्याने जमिनीची सुपीकता कमी होते.

नियम 2 : जास्त पाणी, कीड आणि सेंद्रिय शेती — जास्त पाणी दिल्याने जमीन क्षारयुक्त आणि पडीक (saline and fallow) होते, विशेषतः धरणे आणि नदीकाठी, आणि ती पुन्हा सुधारणे खर्चिक व वेळखाऊ असते. रोग आणि किडींशी लढायला कीटकनाशके व रोगनाशके फवारतात, किंवा पेरणीआधी बियाण्यांना रसायने चोळतात. सेंद्रिय शेतीत (organic farming) झाडा-प्राण्यांचे खत, मासे व हाडांचे खत, प्राण्यांचे मलमूत्र आणि कुजलेले अवशेष असे नैसर्गिक पदार्थ वापरतात. त्यामुळे जमिनीत पोषकद्रव्ये टिकतात आणि सेंद्रिय कीटकनाशकांमुळे अन्न खाणाऱ्यांना हानी होत नाही.

आकृतीत : आकृतीत सेंद्रिय शेतीत मातीला नैसर्गिक पदार्थांचे खाद्य दिले जाते आणि अन्न खाण्यास सुरक्षित राहते.

• सोपे : सेंद्रिय शेतीत नैसर्गिक खत वापरतात.
• मध्यम : जास्त पाण्याने जमीन क्षारयुक्त होते.
• परीक्षेसाठी : सेंद्रिय कीटकनाशके अन्न खाणाऱ्यांना हानी करत नाहीत.

फरक ओळखा

नियम 1 : धान्य साठवणे — धान्य उन्हात चांगले वाळवून पोत्यांत भरतात आणि घरात किंवा गोदामात साठवतात. उंदीर, घुशी आणि किडे ते खराब करू शकतात आणि बंद व दमट जागेत त्याला बुरशी लागते. म्हणून साठवणीच्या जागी रसायने फवारतात, धान्यात कडुनिंबाची पाने मिसळतात आणि जागा कोरडी व हवेशीर ठेवतात.

आकृतीत : आकृतीत कडुनिंबाच्या पानांसह वाळलेले धान्य कोरड्या, हवेशीर जागी उंदीर, किडे आणि बुरशीपासून सुरक्षित राहते.

• सोपे : आधी धान्य उन्हात वाळवा.
• मध्यम : कडुनिंबाची पाने किडे दूर ठेवतात.
• परीक्षेसाठी : दमट बंद जागेत धान्याला बुरशी लागते.

नियम 2 : निसर्गातील साठवण आणि गोदामे — मुंग्या, मधमाश्या (पोळ्यात मध) आणि खारी (बिया) अन्न साठवतात. कांदा आणि लसूण (कंद) तसेच बटाटा आणि आले (गड्डे) खोडात अन्न साठवतात, आणि मुळा, रताळे व बीट मुळात साठवतात. अतिरिक्त धान्य प्रचंड गोदामांत ठेवतात, पूर, दुष्काळ, चक्रीवादळ किंवा गारपिटीने उत्पादन घटले किंवा भूकंपाने लोक बेघर झाले तर ते वापरता यावे म्हणून.

आकृतीत : आकृतीत अनेक प्राणी आणि वनस्पती गरजेच्या वेळेसाठी अन्न साठवतात.

• सोपे : मधमाश्या पोळ्यात मध साठवतात.
• मध्यम : बटाटा गड्ड्यात अन्न साठवतो.
• परीक्षेसाठी : पूर किंवा दुष्काळानंतर गोदामातील धान्य वापरतात.

फरक ओळखा

नियम 1 : हरितक्रांती — आपला देश अन्नधान्यात स्वयंपूर्ण आहे आणि अतिरिक्त धान्य निर्यात करू शकतो. उत्पादनातील प्रचंड वाढ हरितक्रांतीच्या काळात झाली. गहू आणि तांदळाच्या बियाण्यांवरील संशोधनाचे श्रेय डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांना जाते. त्याआधी 1943 चा बंगालचा दुष्काळ आणि 1960 च्या सुरुवातीची टंचाई यांनंतरही भारत आयात धान्यावर अवलंबून होता. पुढे नव्या जास्त उत्पादन देणाऱ्या बियाण्यांमुळे गव्हाचे उत्पादन झपाट्याने वाढले.

आकृतीत : आकृतीत हरितक्रांतीमुळे आपला देश अन्नधान्यात स्वयंपूर्ण झाला.

• सोपे : भारत अतिरिक्त धान्य निर्यात करू शकतो.
• मध्यम : डॉ. स्वामीनाथन यांनी गहू आणि तांदळाच्या बियाण्यांवर संशोधन केले.
• परीक्षेसाठी : हरितक्रांतीने अन्नधान्य उत्पादन खूप वाढवले.

नियम 2 : अन्नसुरक्षा — अनेक देशांत अन्नसुरक्षा कायदे आहेत म्हणजे प्रत्येकाला पुरेसे अन्न मिळेल. आपल्या देशाने 2013 मध्ये अन्नसुरक्षा कायदा केला, जो कुपोषण, उपासमार आणि भुकेमुळे होणाऱ्या मृत्यूंशी लढायला मदत करतो. रास्त भाव दुकान हे रेशन (सार्वजनिक वितरण) व्यवस्थेचे उदाहरण. कृषी साहाय्य केंद्रे, कृषी शाळा आणि कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांची प्रदर्शने शेतकऱ्यांना तंत्रज्ञान, सिंचन, सुधारित बियाणे, खते, कीटकनाशके आणि हवामान अंदाज यांची माहिती देतात.

• सोपे : अन्नसुरक्षा कायदा 2013 मध्ये झाला.
• मध्यम : रास्त भाव दुकानात रेशन व्यवस्थेनुसार वाजवी दराने धान्य मिळते.
• परीक्षेसाठी : अन्नसुरक्षा भूक, कुपोषण आणि उपासमारीशी लढते.

फरक ओळखा