अन्न का टिकवावे लागते
उन्हाळ्यात आंबे गोड आणि स्वस्त असतात, पण हिवाळ्यात बाजारात नसतात. तरी आजीचे आंब्याचे लोणचे वर्षभर ताटात असते. हेच अन्न टिकवणे.
अन्न टिकवणे (preserving food) म्हणजे अन्न खराब होण्यापासून वाचवणे, म्हणजे त्याच्या हंगामानंतरही ते खाता येते.
नियम 1 : आपण अन्न का टिकवतो — पिके ठराविक महिन्यांतच तयार होतात, म्हणून गहू, तांदूळ, डाळी पुढच्या पिकापर्यंत साठवाव्या लागतात. फळे व भाज्या हंगामात भरपूर व चविष्ट असतात, म्हणून त्या वर्षभर टिकवतो.
आकृतीत : आकृतीत अन्न टिकवतात म्हणजे हंगामानंतरही खाता येते.
- सोपे : गहू वर्षभर साठवतात.
- मध्यम : आंब्याचे लोणचे बनवून हिवाळ्यात खातात.
- परीक्षेसाठी : पिके ठराविक वेळीच येतात, म्हणून साठवावी लागतात.
नियम 2 : घरी टिकवणे — पापड, जॅम, लोणची, कांदे, मासे आणि मसाले वर्षभरासाठी बनवतात. अंडी, दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ वाहतुकीत चांगले राहिले पाहिजेत. धान्य साठवण्यापूर्वी उन्हात वाळवतात, कांदे-बटाटे मोकळ्या हवेत वाळवतात आणि उकळलेले दूध लगेच खराब होत नाही.
- सोपे : लोणची वर्षभर ठेवतात.
- मध्यम : उकळलेले दूध कच्च्या दुधापेक्षा जास्त टिकते.
- परीक्षेसाठी : दूध आणि आंब्याचा गर लवकर खराब होतात.
हंगामानंतर खाता यावे म्हणून अन्न टिकवतो.
ताजे अन्न कधी खराब होत नाही असे समजणे. सर्व अन्न खराब होऊ शकते.
आठवणीची युक्ती : "हंगामाचे अन्न वर्षभर".
फरक ओळखा
| अन्न | कसे टिकवतात |
|---|---|
| धान्य | उन्हात वाळवून |
| कांदा, बटाटा | मोकळ्या हवेत वाळवून |
| दूध | उकळून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्न का टिकवतो?
- 2घरी टिकवल्या जाणाऱ्या दोन पदार्थांची नावे सांगा.
- 3धान्य साठवण्यापूर्वी का वाळवतात?
- 4कोण लवकर खराब होते : दूध की कोरडा गहू?
- 5वाहतुकीत दूध चांगले का ठेवावे?
- 6हिवाळ्यात अन्न जास्त का टिकते?
- 7शेतकरी मार्चमध्ये गहू काढतो. पुढच्या मार्चपर्यंत का साठवतो?
- 8घरी अनेक दिवसांचा किराणा का साठवतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हंगामानंतरही खाता यावे म्हणून.
- 2लोणचे आणि पापड.
- 3वाळलेले धान्य सहज खराब होत नाही.
- 4दूध.
- 5ते ताजे वापरकर्त्यांपर्यंत पोहोचावे म्हणून.
- 6थंडी असते म्हणून खराब होणे हळू.
- 7तोपर्यंत नवे पीक येत नाही.
- 8बाजारात वारंवार जावे लागू नये म्हणून.
अन्न खराब होणे आणि सूक्ष्मजीव
पावसाळ्यात पिशवीत विसरलेल्या ब्रेडवर काही दिवसांत हिरवे, मऊ डाग येतात. त्यावर काहीतरी सजीव वाढत असते.
सूक्ष्मजीव (micro-organism) म्हणजे डोळ्यांना न दिसणारा सजीव. बुरशी (fungus) हा एक प्रकार आहे; तो अन्न खराब करतो.
नियम 1 : चपातीचा प्रयोग — चपातीचे तीन तुकडे करा : एक बंद डब्यात, एक कडक भाजून आणि एक फ्रिजमध्ये. दोन-तीन दिवसांनी फक्त बंद डब्यातील तुकड्यावर पांढरे, काळे किंवा हिरवट कापसासारखे धागे येतात आणि वास येतो.
आकृतीत : आकृतीत बंद डब्यातील अन्नावर काही दिवसांत बुरशी येते.
- सोपे : फक्त बंद डब्यातला तुकडा खराब झाला.
- मध्यम : कडक आणि फ्रिजमधले तुकडे चांगले राहिले.
- परीक्षेसाठी : तीन दिवसांत तुकड्यावर बुरशी दिसते; प्रयोग 6 दिवस चालला तर बुरशी वाढतच राहील.
नियम 2 : सूक्ष्मजीवांना काय लागते — बुरशीचे बीजाणू हवा आणि पाण्यात असतात. त्यांना अन्न, पाणी, हवा आणि उष्णता लागते. बंद डब्याने चारही दिले. खराब अन्नाने पोटदुखी, जुलाब, उलट्या होतात आणि पोषणमूल्य कमी होते.
आकृतीत : आकृतीत यांपैकी एक काढले तर सूक्ष्मजीव सहज वाढू शकत नाहीत.
- सोपे : बुरशीला अन्न लागते.
- मध्यम : पाण्याशिवाय वाढू शकत नाही.
- परीक्षेसाठी : कडक भाजलेल्या तुकड्यात पाणी नव्हते.
सूक्ष्मजीवांना अन्न, पाणी, हवा, उष्णता लागते. एक काढा, वाढ थांबते.
पांढरा कापूस धूळ आहे असे समजणे. ती जिवंत बुरशी आहे.
आठवणीची युक्ती : "अन्न-पाणी-हवा-उब".
फरक ओळखा
| तुकडा | परिणाम |
|---|---|
| बंद डबा | बुरशी वाढते |
| कडक भाजलेला | वाढ नाही (कोरडा) |
| फ्रिज | वाढ नाही (थंड) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूक्ष्मजीव म्हणजे काय?
- 2चपातीवर कोणता सूक्ष्मजीव वाढला?
- 3बुरशीला लागणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 4बुरशीचे बीजाणू कुठे असतात?
- 5कोणता चपातीचा तुकडा खराब झाला?
- 6फ्रिजमधला तुकडा का खराब झाला नाही?
- 7खराब अन्न खाण्याचे दोन तोटे सांगा.
- 8सूक्ष्मजीवांना किती गोष्टी लागतात? नावे सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डोळ्यांना न दिसणारा सजीव.
- 2बुरशी.
- 3पाणी आणि उष्णता.
- 4हवा आणि पाण्यात.
- 5बंद डब्यातला.
- 6थंडी होती, वाढीसाठी उष्णता नव्हती.
- 7पोटदुखी आणि उलट्या.
- 8चार : अन्न, पाणी, हवा, उष्णता.
वाळवणे, थंड करणे आणि उकळणे
पिशवीत ठेवलेल्या ओल्या कपड्यांना कुबट वास येतो, कोरड्या कपड्यांना येत नाही. त्यातील पाण्यामुळे जंतू वाढतात. पाणी काढले की समस्या जाते.
अन्न टिकवण्यासाठी त्यातील सूक्ष्मजीव नष्ट करतो किंवा ते पुन्हा वाढणार नाहीत अशा जागी ठेवतो.
नियम 1 : तीन सोप्या पद्धती — वाळवणे (drying): पाणी निघून जाते, उदा. पापड, कुरडई, सांडगे, गहू, डाळी. थंड करणे (cooling): फ्रिजमध्ये सूक्ष्मजीवांना उष्णता मिळत नाही. उकळणे (boiling): सूक्ष्मजीव नष्ट होतात.
आकृतीत : आकृतीत वाळवणे, थंड करणे आणि उकळणे प्रत्येक वेगळ्या प्रकारे सूक्ष्मजीव रोखतात.
- सोपे : पापड वाळवतात.
- मध्यम : फ्रिजमध्ये उष्णता मिळत नाही.
- परीक्षेसाठी : उकळल्याने सूक्ष्मजीव नष्ट होतात.
नियम 2 : कोणत्या अन्नाला कोणती पद्धत — गहू व डाळी वाळवतात, भाज्या व उरलेली आमटी थंड ठेवतात आणि दूध उकळतात. वाळवलेले अन्न कोरडेच ठेवावे, नाहीतर पाण्यामुळे सूक्ष्मजीव पुन्हा वाढतील.
- सोपे : दूध उकळतात.
- मध्यम : कोरडे पापड ओले होऊ देऊ नयेत.
- परीक्षेसाठी : वाळवलेल्या अन्नात पुन्हा पाणी गेले तर ते खराब होते.
वाळवणे = पाणी काढते; थंड करणे = उष्णता काढते; उकळणे = सूक्ष्मजीव मारते.
उकळलेले अन्न पुन्हा कधी खराब होत नाही असे समजणे. सूक्ष्मजीव पुन्हा शिरले तर होते.
आठवणीची युक्ती : "वाळव-पाणी, फ्रिज-उब, उकळ-मार".
फरक ओळखा
| पद्धत | परिणाम |
|---|---|
| वाळवणे | पाणी निघते |
| थंड करणे | उष्णता नाही |
| उकळणे | सूक्ष्मजीव नष्ट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अन्न टिकवण्याच्या तीन सोप्या पद्धती सांगा.
- 2कोणती पद्धत पाणी काढते?
- 3कोणती पद्धत उष्णता काढते?
- 4कोणती पद्धत सूक्ष्मजीव नष्ट करते?
- 5दोन वाळवलेले पदार्थ सांगा.
- 6वाळवलेले पापड कोरड्या डब्यात का ठेवावेत?
- 7उरलेली आमटी फ्रिजमध्ये ठेवली. कोणती गरज काढली?
- 8दूध संध्याकाळी 6 वाजता उकळून रात्रभर उघडे ठेवले. ते खराब होईल का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाळवणे, थंड करणे आणि उकळणे.
- 2वाळवणे.
- 3थंड करणे.
- 4उकळणे.
- 5पापड आणि सांडगे.
- 6पाण्यामुळे सूक्ष्मजीव वाढतील.
- 7उष्णता.
- 8होय, सूक्ष्मजीव पुन्हा शिरून वाढू शकतात.
हवाबंद डबे, परिरक्षके आणि लोणचे
बंद जॅमची बरणी महिनोन्महिने टिकते, पण झाकण उघडून ठेवले तर बुरशी येते. बंद झाकण आणि साखर त्याचे रक्षण करत होती.
परिरक्षके (preservatives) म्हणजे अन्न दीर्घकाळ चांगले राहावे म्हणून त्यात घालायचे पदार्थ.
नियम 1 : हवाबंद डबे — डबाबंद करताना आधी सूक्ष्मजीव नष्ट करतात आणि मग अन्न असे बंद करतात की हवा किंवा पाणी आत जाऊ नये.
आकृतीत : आकृतीत डबाबंद अन्न सुरक्षित राहते कारण आत काही जाऊ शकत नाही.
- सोपे : डबे हवाबंद असतात.
- मध्यम : बंद करण्यापूर्वी सूक्ष्मजीव नष्ट केले जातात.
- परीक्षेसाठी : दबलेला, गळणारा डबा असुरक्षित.
नियम 2 : परिरक्षके — साखर, मीठ, हिंग, मोहरी, तेल आणि व्हिनेगर ही जॅम आणि लोणच्यात वापरली जाणारी परिरक्षके आहेत.
आकृतीत : आकृतीत परिरक्षके जॅम आणि लोणची दीर्घकाळ चांगली ठेवतात.
- सोपे : मीठ परिरक्षक आहे.
- मध्यम : जॅममध्ये साखर; लोणच्यात मीठ आणि तेल.
- परीक्षेसाठी : तीन परिरक्षके सांगा.
नियम 3 : लिंबाचे लोणचे बनवणे — स्वच्छ, कोरडी काचेची बरणी घ्या. 7–8 लिंबांच्या प्रत्येकी 8 फोडी करा. मीठ, साखर, लाल तिखट घाला, कोरड्या चमच्याने ढवळा, तोंडावर स्वच्छ कापड बांधा आणि सुमारे 10 दिवस उन्हात ठेवा; रोज स्वच्छ, कोरड्या चमच्याने ढवळा. हात स्वच्छ आणि कोरडे हवेत.
आकृतीत : आकृतीत स्वच्छ, कोरडी बरणी, कोरडा चमचा आणि स्वच्छ, कोरडे हात वापरा.
- सोपे : कोरडी बरणी वापरा.
- मध्यम : 8 लिंबे × 8 फोडी = 64 फोडी.
- परीक्षेसाठी : पाणी गेले तर लोणचे खराब होते.
डबाबंद : जंतू मारून बंद करणे. परिरक्षके : साखर, मीठ, हिंग, मोहरी, तेल, व्हिनेगर.
लोणच्यासाठी ओला चमचा वापरणे. पाण्याने ते खराब होते.
आठवणीची युक्ती : "लोणचे = कोरडे, स्वच्छ".
फरक ओळखा
| अन्न | परिरक्षक |
|---|---|
| जॅम | साखर |
| लोणचे | मीठ, तेल, मोहरी, हिंग |
| सॉस | व्हिनेगर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1परिरक्षक म्हणजे काय?
- 2दोन परिरक्षके सांगा.
- 3डबाबंद अन्न सुरक्षित कसे केले जाते?
- 4जॅममध्ये कोणते परिरक्षक असते?
- 5लिंबाचे लोणचे किती दिवस उन्हात ठेवतात?
- 6लोणच्यासाठी कोरडा चमचा का?
- 76 लिंबे प्रत्येकी 8 फोडी केली. एकूण फोडी किती?
- 8जॅमची बरणी उघडून आठवडाभर ठेवली. बुरशी का आली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्न दीर्घकाळ चांगले ठेवण्यासाठी घालायचा पदार्थ.
- 2मीठ आणि साखर.
- 3जंतू नष्ट करून डबा बंद केला जातो.
- 4साखर.
- 5सुमारे 10 दिवस.
- 6पाण्याने ते खराब होईल.
- 76 × 8 = 48.
- 8उघड्या बरणीत हवा आणि सूक्ष्मजीव शिरले.
मसाले आणि अन्नाचा सुरक्षित वापर
चिमूटभर जिरे किंवा थोडी हळद यामुळे आमटीची चव बदलते. थोड्या मसाल्यानेही मोठा फरक पडतो.
मसाले (spices) अन्नाला चव देतात आणि फार थोड्या प्रमाणात वापरतात.
नियम 1 : मसाल्यांबद्दल — अन्नाच्या चवीतील विविधता मोठ्या प्रमाणात मसाल्यांमुळे येते. प्रत्येकाची स्वतःची चव असते. ते तीव्र असल्याने थोडेच वापरतात. ते वाळवून दीर्घकाळ साठवता येतात, मिसळून व वाटून वेगवेगळे मसाले बनवता येतात. ते वेगवेगळ्या झाडांच्या वेगवेगळ्या भागांपासून मिळतात.
आकृतीत : आकृतीत पॅक केलेल्या अन्नावरची "यापूर्वी वापरा" तारीख नेहमी तपासा.
- सोपे : हळद हा मसाला आहे.
- मध्यम : मसाला थोडाच वापरतात.
- परीक्षेसाठी : मसाले झाडांच्या वेगवेगळ्या भागांपासून मिळतात.
नियम 2 : पॅक अन्नाचा सुरक्षित वापर — बंद पिशव्या किंवा खोक्यातील अन्न विकत घेताना मुदत संपण्याची तारीख (expiry date, "use before") तपासा. सूक्ष्मजीवांना हवा, पाणी, उष्णता मिळाली की ते वाढतात, म्हणून तारखेपूर्वी अन्न वापरा.
- सोपे : घेण्यापूर्वी तारीख तपासा.
- मध्यम : "30 जूनपूर्वी वापरा" असलेले पॅकेट 5 जुलैला वापरू नये.
- परीक्षेसाठी : मुदत संपलेले अन्न आजारी करू शकते.
मसाले : थोडे, तीव्र. मुदत संपण्याची तारीख तपासा.
तारीख न तपासता पॅक अन्न खाणे.
आठवणीची युक्ती : "घेण्यापूर्वी तारीख पाहा".
फरक ओळखा
| बाब | मुद्दा |
|---|---|
| मसाले | तीव्र, थोडे वापरतात |
| मसाला | मिसळून वाटलेले मसाले |
| मुदत संपण्याची तारीख | या तारखेपूर्वी वापरा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मसाले म्हणजे काय?
- 2मसाले थोडेच का वापरतात?
- 3दोन मसाले सांगा.
- 4मसाले दीर्घकाळ कसे साठवतात?
- 5पॅक अन्नावर काय तपासावे?
- 6तारीख का तपासावी?
- 7पॅकेटवर "15 मार्चपूर्वी वापरा" लिहिले आहे. आज 20 मार्च. वापरावे का?
- 8अन्न टिकवण्याच्या पाच पद्धती सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्नाला चव देणारे वनस्पतींचे भाग.
- 2ते तीव्र असतात.
- 3हळद आणि जिरे.
- 4वाळवून.
- 5मुदत संपण्याची (यापूर्वी वापरा) तारीख.
- 6जुने अन्न खराब झालेले असू शकते आणि आजारी करू शकते.
- 7नाही, तारीख उलटून गेली.
- 8वाळवणे, थंड करणे, उकळणे, डबाबंद करणे, परिरक्षके घालणे.
झटपट उजळणी
- बुरशी हा सूक्ष्मजीव आहे; जिथे अन्न, पाणी, हवा आणि उष्णता असते तिथे ती वाढते.
- पद्धती : वाळवणे, थंड करणे, उकळणे, हवाबंद डबे, परिरक्षके.
- परिरक्षके : साखर, मीठ, हिंग, मोहरी, तेल, व्हिनेगर.