चालणे, सायकल चालवणे आणि वाहने
1 किमी वरील दुकानाला तुम्ही चालत, सायकलने किंवा रिक्षाने जाऊ शकता. प्रत्येक मार्गात वेळ आणि श्रम वेगळे लागतात.
वाहतूक (transport) म्हणजे माणसे आणि माल एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेणे; प्रत्येक साधनाचे फायदे आणि तोटे असतात.
नियम 1 : करून पाहा — घरापासून 1 किमी वरील ठिकाण निवडा. पहिल्या दिवशी चालत, दुसऱ्या दिवशी सायकलने आणि तिसऱ्या दिवशी मोटारीने, दप्तरासह आणि त्याच मार्गाने जा. वेळ, श्रम आणि इंधन नोंदवा. चालण्यात सर्वांत जास्त वेळ आणि श्रम लागतात. वाहनाने वेळ आणि श्रम वाचतात, पण मोटारींना इंधन लागते, ज्यामुळे वायू व ध्वनिप्रदूषण होते.
आकृतीत : आकृतीत जलद वाहने वेळ आणि श्रम वाचवतात पण इंधन लागते.
- सोपे : चालण्यात सर्वाधिक वेळ.
- मध्यम : 5 किमी/तास वेगाने 1 किमी ला 12 मिनिटे; 15 किमी/तास वेगाने 4 मिनिटे.
- परीक्षेसाठी : मोटारीचा एक फायदा आणि एक तोटा सांगा.
नियम 2 : शिडाची गलबते — पूर्वी जहाजांना इंजिन नसे. वाऱ्याची शक्ती पकडायला त्यांना शिडे (sails) असत आणि त्यांना शिडाची जहाजे म्हणत. लोकांनी त्यांच्यावरून जगभर प्रवास केला.
आकृतीत : आकृतीत जुन्या जहाजांना इंजिन नव्हते; शिडे वाऱ्याची शक्ती वापरत.
- सोपे : शिडे वारा पकडतात.
- मध्यम : शिडाच्या जहाजाला वारा हवा; वारा नाही तर प्रवास नाही.
- परीक्षेसाठी : शिडाची जहाजे कोणती ऊर्जा वापरत?
चालणे : संथ, थकवणारे. वाहने : जलद, इंधन लागते. शिडाची जहाजे वारा वापरत.
सर्वांत जलद साधन नेहमी चांगले असे समजणे. ते प्रदूषण करू शकते आणि इंधन लागते.
आठवणीची युक्ती : "जलद = इंधन, चालणे = आरोग्य".
फरक ओळखा
| साधन | चांगली बाजू | वाईट बाजू |
|---|---|---|
| चालणे | आरोग्यदायी, फुकट | संथ, थकवणारे |
| सायकल | स्वस्त, स्वच्छ | श्रम लागतात |
| मोटार | जलद | इंधन, प्रदूषण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाहतूक म्हणजे काय?
- 2कोणत्या साधनाला सर्वाधिक वेळ?
- 3मोटारींना काय लागते?
- 4जुनी जहाजे इंजिनाऐवजी काय वापरत?
- 5शिडे कोणती शक्ती वापरत?
- 6वाहनांचा एक तोटा सांगा.
- 7सायकल एका तासात 12 किमी जाते. 3 तासांत किती?
- 8300 m साठी चांगले कोणते : चालणे की मोटार? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माणसे व माल एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेणे.
- 2चालणे.
- 3इंधन.
- 4शिडे.
- 5वारा.
- 6प्रदूषण.
- 712 × 3 = 36 किमी.
- 8चालणे; इंधन वाचते आणि आरोग्यासाठी चांगले.
आधुनिक वाहतुकीचे फायदे
तुम्हाला डोंगरातील स्ट्रॉबेरी, किनाऱ्यावरचे मासे आणि दुसऱ्या देशातून पत्र काही दिवसांत मिळते. वाहतूक दूरच्या गोष्टी जवळ आणते.
आधुनिक वाहतूक वेळ आणि श्रम वाचवते, ठिकाणे जोडते आणि व्यापाराला मदत करते.
नियम 1 : आधुनिक वाहतुकीचे फायदे — आजच्या वेगवान जगात आपण प्रवास आणि मालवाहतुकीच्या अनेक साधनांवर अवलंबून आहोत. काम लवकर होते; वेळ आणि श्रम वाचतात; व्यापार सोपा होतो; जगाचे वेगवेगळे भाग जोडले जातात; जागतिक पातळीवर मालवाहतूक सोपी होते; अनेक वस्तू सहज मिळाल्याने राहणीमान सुधारते; पर्यटन, आरोग्य आणि शिक्षण सेवा जलद झाल्या आहेत.
आकृतीत : आकृतीत वाहतुकीमुळे जग जवळ आले आहे.
- सोपे : रेल्वे वेळ वाचवते.
- मध्यम : रुग्णवाहिका रुग्णाला लवकर रुग्णालयात नेते.
- परीक्षेसाठी : चार फायदे लिहा.
नियम 2 : फायद्यांची उदाहरणे — एका राज्यात पिकलेली फळे ट्रक आणि रेल्वेने ताजी दुसऱ्या राज्यात पोहोचतात. विद्यार्थी दूरच्या गावातील शाळेत पोहोचतात, डॉक्टर खेड्यांत पोहोचतात आणि पर्यटक दूरच्या ठिकाणी पोहोचतात. विविध वाहतूक साधनांमुळे जग जवळ आले आहे.
- सोपे : ट्रक फळे नेतात.
- मध्यम : जो प्रवास 4 दिवस घेई तो आता 1 दिवस घेतो, म्हणजे 3 दिवस वाचतात.
- परीक्षेसाठी : वाहतूक शिक्षण आणि आरोग्याला मदत करते.
आधुनिक वाहतूक : जलद काम, व्यापार, जोडणी, चांगले जीवन.
वाहतुकीचे फक्त फायदे आहेत असे समजणे. तोटेही आहेत (पुढील भाग).
आठवणीची युक्ती : "वेळ, श्रम, व्यापार, जोडणी".
फरक ओळखा
| क्षेत्र | फायदा |
|---|---|
| व्यापार | माल सहज जातो |
| आरोग्य | जलद मदत |
| पर्यटन | दूरची ठिकाणे गाठता येतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाहतुकीचे दोन फायदे सांगा.
- 2वाहतूक काय जोडते?
- 3आरोग्याला कशी मदत?
- 4व्यापाराला कशी मदत?
- 5पर्यटन वाहतुकीचा फायदा कोणाला?
- 6जग कसे जवळ आले?
- 7ट्रक 8 टन नेतो. 5 ट्रकांत किती?
- 8समुद्रापलीकडे जड माल नेण्यासाठी कोणते साधन उत्तम?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वेळ वाचतो आणि व्यापाराला मदत.
- 2जगाचे वेगवेगळे भाग.
- 3रुग्ण लवकर रुग्णालयात पोहोचतात.
- 4माल बाजारात लवकर पोहोचतो.
- 5पर्यटक आणि स्थानिक लोक.
- 6अनेक जलद वाहतूक साधने.
- 78 × 5 = 40 टन.
- 8जहाज.
वाहनांमुळे होणारे वायुप्रदूषण
वर्दळीच्या रस्त्याजवळ पाच मिनिटे उभे राहा; नाक, डोळे आणि कान सांगतील : धूर, आवाज आणि जळका वास. वाहने वेगाबरोबर आणखीही काही सोडतात.
इंधन जळल्याने धूर आणि विषारी वायू बाहेर पडतात, ज्यामुळे वायुप्रदूषण होते.
नियम 1 : वाहने काय सोडतात — इंधन जळत असल्याने वाहने सतत धूर आणि विषारी वायू सोडतात, मुख्यतः कार्बन मोनॉक्साइड, नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि सल्फर डायऑक्साइड, तसेच कार्बन आणि शिशाचे सूक्ष्म कण. यांचे प्रमाण जास्त झाल्यास हवेची गुणवत्ता घटते. हेच वायुप्रदूषण.
आकृतीत : आकृतीत इंधन जळल्याने धूर आणि विषारी वायू हवेत सोडले जातात.
- सोपे : बसचा धूर हवा प्रदूषित करतो.
- मध्यम : तीन वायू : CO, NO₂, SO₂.
- परीक्षेसाठी : वायुप्रदूषण म्हणजे काय?
नियम 2 : वाहतूक कोंडी — जिथे वाहतूक कोंडी असते तिथे त्या भागातील वायू आणि ध्वनिप्रदूषण वाढते. आपले पर्यावरण संवेदनशील आहे, म्हणून प्रदूषणाचे विनाशकारी परिणाम होतात.
- सोपे : कोंडी म्हणजे जास्त धूर.
- मध्यम : उभी असलेली 100 वाहने 10 पेक्षा जास्त धूर सोडतात.
- परीक्षेसाठी : वाहतूक कोंडी हवेसाठी वाईट का?
इंधन जळणे → CO, NO₂, SO₂, कार्बन व शिशाचे कण → वायुप्रदूषण.
फक्त कारखाने हवा प्रदूषित करतात असे समजणे. वाहनेही करतात.
आठवणीची युक्ती : "कार्बन-नायट्रोजन-सल्फर = धुराचे तीन वायू".
फरक ओळखा
| वायू | स्रोत |
|---|---|
| कार्बन मोनॉक्साइड | जळणारे इंधन |
| नायट्रोजन डायऑक्साइड | वाहनांचा धूर |
| सल्फर डायऑक्साइड | वाहनांचा धूर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वायुप्रदूषण म्हणजे काय?
- 2वाहनांमधून निघणारे दोन विषारी वायू सांगा.
- 3वाहनांचा धूर कशामुळे?
- 4वायूंसोबत कोणते कण सुटतात?
- 5प्रदूषण कुठे वाढते?
- 6आपले पर्यावरण संवेदनशील का म्हणतात?
- 7दर मिनिटाला 30 वाहने जातात. 10 मिनिटांत किती?
- 8लाल दिव्याला इंजिन बंद का करावे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवेची गुणवत्ता घटवणारे हानिकारक पदार्थ.
- 2कार्बन मोनॉक्साइड आणि सल्फर डायऑक्साइड.
- 3इंधन जळल्याने.
- 4कार्बन आणि शिसे.
- 5जिथे वाहतूक कोंडी आहे.
- 6प्रदूषणाने त्याला लवकर हानी पोहोचते.
- 730 × 10 = 300.
- 8इंधन वाचवायला आणि धूर कमी करायला.
वाहतुकीचे हानिकारक परिणाम
रुग्णालयाजवळचा मोठा हॉर्न रुग्णांना अस्वस्थ करतो. धुराची बस डोळे जळवते. वेगाने जाणारे वाहन कोणाला तरी इजा करू शकते. वाहतुकीचे काही तोटेही आहेत.
वाहतुकीमुळे होणारे वायुप्रदूषण, आवाज आणि अपघात माणसे, वनस्पती आणि प्राणी यांना हानी पोहोचवतात.
नियम 1 : माणसांना आणि वनस्पतींना हानी — वायुप्रदूषणामुळे श्वासनलिका, फुफ्फुसे आणि डोळे यांचे विकार होतात (डोळे चुरचुरतात). झाडांची पाने सुकतात आणि गळतात, कोंब करपतात आणि वाढ खुंटते.
आकृतीत : आकृतीत वाहतुकीचे प्रदूषण आणि आवाज माणसे, झाडे आणि प्राण्यांना हानी पोहोचवतात.
- सोपे : धुरामुळे डोळे चुरचुरतात.
- मध्यम : प्रदूषित पाने सुकतात.
- परीक्षेसाठी : वायुप्रदूषणाचे तीन तोटे सांगा.
नियम 2 : जंगले, आवाज आणि अपघात — जंगलातून सतत होणारी वाहतूक झाडे-प्राण्यांचा अधिवास बिघडवते आणि वन्य प्राणी इतरत्र स्थलांतर करू लागतात. वाहनांचा सततचा आवाज अस्वस्थता, चिडचिड, डोकेदुखी, एकाग्रतेचा अभाव आणि मानसिक विकार निर्माण करतो. वाहतूक अपघातांत जखमा, मृत्यू आणि वाहनांचे नुकसान होते.
- सोपे : आवाजामुळे डोकेदुखी.
- मध्यम : जंगलातील रस्त्यामुळे प्राण्यांना स्थलांतर करावे लागते.
- परीक्षेसाठी : अपघातांत जखम आणि मृत्यू.
तोटे : हवा (फुफ्फुसे, डोळे, झाडे), जंगले, आवाज, अपघात.
आवाज निरुपद्रवी असतो असे समजणे. तो आरोग्याला हानिकारक आहे.
आठवणीची युक्ती : "हवा, आवाज, अपघात, अधिवास".
फरक ओळखा
| हानी | कोणाला त्रास |
|---|---|
| धूर | फुफ्फुसे, डोळे, झाडे |
| आवाज | मन आणि झोप |
| जंगलातील रस्ते | वन्य प्राणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वायुप्रदूषण शरीराचे कोणते भाग बिघडवते?
- 2झाडांच्या पानांचे काय होते?
- 3जंगलातील वाहतूक प्राण्यांना कशी हानी करते?
- 4आवाजाचे दोन परिणाम सांगा.
- 5अपघातांमुळे काय होते?
- 6रुग्णालयाजवळ हॉर्न का वाजवू नये?
- 7रस्त्यावर गेल्या वर्षी 20 आणि यंदा 15 अपघात झाले. किती कमी झाले?
- 8मुलांसाठी रस्ते सुरक्षित करणारा साधा नियम कोणता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1श्वासनलिका, फुफ्फुसे, डोळे.
- 2ती सुकतात आणि गळतात.
- 3अधिवास बिघडतो म्हणून ते स्थलांतर करतात.
- 4डोकेदुखी आणि चिडचिड.
- 5जखमा आणि मृत्यू.
- 6आवाजाने रुग्णांना त्रास होतो.
- 720 − 15 = 5.
- 8झेब्रा क्रॉसिंगवरून जा आणि सिग्नल पाळा.
उपाय आणि सायकल
मित्र 800 m वर राहत असेल तर मोटार का घ्यायची? चालणे किंवा सायकल फुकट आहे आणि तंदुरुस्त ठेवते. छोट्या सवयी मोठे प्रदूषण कमी करतात.
वाहतूक प्रदूषण कमी करण्याच्या उपायांत स्वच्छ इंधन, सार्वजनिक वाहतूक, झाडे लावणे आणि सायकल वापरणे येतात.
नियम 1 : सहा उपाय — कमी अंतर चालत आणि थोड्या जास्त अंतरासाठी सायकलने जाण्याची सवय लावा. उपाय : (1) कमी प्रदूषण करणारे इंधन वापरा; (2) वाहनांची वेळेवर देखभाल व दुरुस्ती करा; (3) शक्यतो सार्वजनिक वाहतूक वापरा; (4) खासगी वाहन गरज असेल तेव्हाच वापरा; (5) वड, पिंपळ, कडुनिंब, करंज यांसारखी स्थानिक झाडे लावा, जी सहज रुजतात आणि जैवविविधता वाढवतात; (6) प्रदूषक इंधन टाळा आणि LPG किंवा CNG वापरा.
आकृतीत : आकृतीत या साध्या सवयी प्रदूषण कमी करतात.
- सोपे : कडुनिंबाचे झाड लावा.
- मध्यम : बस 40 जणांना नेते; सर्वांनी 4 जणांच्या मोटारी घेतल्या तर 10 मोटारी लागतील.
- परीक्षेसाठी : चार उपाय लिहा.
नियम 2 : सायकलचे फायदे — सायकलमुळे शारीरिक व्यायाम होतो, रस्त्यावरची गर्दी कमी होते, पैसे वाचतात, प्रदूषण होत नाही, स्वावलंबन वाढते, ती लहान जागेत ठेवता येते, वेळ वाचतो आणि लहान ओझे नेता येते.
आकृतीत : आकृतीत सायकल आरोग्यदायी, स्वस्त आणि स्वच्छ आहे.
- सोपे : सायकलने व्यायाम होतो.
- मध्यम : सायकलस्वार दिवसाला ₹60 इंधन वाचवतो : 5 दिवसांत ₹300.
- परीक्षेसाठी : सायकल चालवणे स्वावलंबी कसे?
उपाय : स्वच्छ इंधन (LPG, CNG), देखभाल, सार्वजनिक वाहतूक, स्थानिक झाडे. सायकल : व्यायाम, पैसे वाचतात, प्रदूषण नाही.
फक्त मोठ्या बदलांनी प्रदूषण कमी होते असे समजणे. छोट्या सवयीही महत्त्वाच्या.
आठवणीची युक्ती : "चाल, सायकल, बस, झाड".
फरक ओळखा
| उपाय | फायदा |
|---|---|
| LPG, CNG | कमी प्रदूषण |
| सार्वजनिक वाहतूक | कमी वाहने |
| स्थानिक झाडे | स्वच्छ हवा, जैवविविधता |
| सायकल | व्यायाम, प्रदूषण नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन स्वच्छ इंधने सांगा.
- 2दोन स्थानिक झाडे सांगा.
- 3सार्वजनिक वाहतूक का वापरावी?
- 4सायकलचे दोन फायदे सांगा.
- 5वेळेवर दुरुस्ती का महत्त्वाची?
- 6खासगी वाहन केव्हा वापरावे?
- 74 जणांचे कुटुंब रोज 2 किमी साठी मोटार वापरते, 5 दिवस. एकूण किती किमी?
- 8योजना : प्रदूषण न करता शाळेत कसे जाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1LPG आणि CNG.
- 2वड आणि कडुनिंब.
- 3कमी वाहने, कमी प्रदूषण.
- 4व्यायाम आणि पैसे वाचतात.
- 5चांगली देखभाल केलेले इंजिन कमी धूर सोडते.
- 6गरज असेल तेव्हाच.
- 72 × 5 = 10 किमी.
- 8चालत किंवा सायकलने.
झटपट उजळणी
- वाहनांतील विषारी वायू : कार्बन मोनॉक्साइड, नायट्रोजन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड.
- उपाय : कमी प्रदूषण करणारी इंधने (एलपीजी, सीएनजी), सार्वजनिक वाहतूक, स्थानिक झाडे लावणे.
- सायकल : व्यायाम, पैशांची बचत, प्रदूषण नाही.