धडा ६: नियम सर्वांसाठी

नियम 1 : नियम का हवेत — वाहतूक सुरळीत चालावी म्हणून आपण वाहतुकीचे नियम पाळतो. तसेच समाजजीवनाचे नियम प्रत्येकाने काय करायचे ते सांगतात, त्यामुळे दैनंदिन जीवन शिस्तबद्ध होते आणि आपण अधिक कार्यक्षमतेने काम करू शकतो.

आकृतीत : आकृतीत नियम आपले दैनंदिन जीवन सुव्यवस्थित करतात.

• सोपे : शाळेच्या दारात रांगेत उभे राहा.
• मध्यम : टक्कर टाळायला शाळेच्या पॅसेजमध्ये एका बाजूने चाला.
• परीक्षेसाठी : नियम जीवन सुव्यवस्थित कसे करतात?

नियम 2 : नियमांसमोर समानता — नियम सर्वांसाठी असतात आणि सर्वांना सारखेच लागू होतात. कोणीही नियमांपेक्षा मोठा नाही. नियम मोडला तर शिक्षा होते आणि शिक्षेत भेदभाव नसतो. म्हणून समानता (equality) हा नियमांचा पाया आहे.

आकृतीत : आकृतीत नियम सर्वांना सारखेच लागू होतात.

• सोपे : शिक्षकही शाळेचे नियम पाळतात.
• मध्यम : श्रीमंत किंवा गरीब, दंड सारखाच.
• परीक्षेसाठी : समानता हा नियमांचा पाया.

फरक ओळखा

नियम 1 : दोन प्रकारचे नियम — आपला समाज आपणच बनवलेल्या नियमांनी चालतो, ते सर्वांच्या भल्यासाठी असतात आणि योग्य वेळी त्यांत योग्य बदल केले जातात. नैसर्गिक घटना निसर्गाच्या नियमांनी चालतात : सूर्योदय-सूर्यास्त, ऋतुबदल, गुरुत्वाकर्षण, भरती-ओहोटी आणि चंद्रकला. हे सतत तसेच राहतात आणि कधी कालबाह्य होत नाहीत.

आकृतीत : आकृतीत निसर्गाचे नियम ठराविक असतात; समाजाचे नियम बदलतात.

• सोपे : सूर्य रोज उगवतो हा निसर्गाचा नियम.
• मध्यम : वर फेकलेला दगड खाली येतो : गुरुत्वाकर्षण.
• परीक्षेसाठी : निसर्गाचे तीन नियम सांगा.

नियम 2 : मानवी कायदे बदलतात — मानवी कायदे परिस्थितीनुसार बदलतात. ब्रिटिश राजवटीतील कायदे वेगळे होते आणि स्वातंत्र्यानंतर नागरी जीवनाचे कायदे बदलले. उदा. स्वातंत्र्यानंतर मतदानाचे वय 21 वर्षे होते आणि 1988 नंतर ते 18 वर्षे केले गेले.

• सोपे : मतदानाचे वय आता 18.
• मध्यम : ते 21 − 18 = 3 वर्षांनी कमी झाले.
• परीक्षेसाठी : समाज नियम बदलतो; निसर्ग नाही.

फरक ओळखा

नियम 1 : मुलगे-मुली समान — मुलगे-मुली, पुरुष-स्त्रिया समान आहेत आणि त्यांना विकासाच्या समान संधी मिळाल्या पाहिजेत. भेदभाव करणे चूक आहे, उदा. मुलींना पौष्टिक अन्न न देणे किंवा शाळेत न पाठवणे.

आकृतीत : आकृतीत कोणावरही अन्याय होऊ नये म्हणून नियम बनवले जातात.

• सोपे : मुलींनी शाळेत जावे.
• मध्यम : दोघांना पौष्टिक अन्न मिळावे.
• परीक्षेसाठी : भेदभाव चूक का?

नियम 2 : अन्यायाविरुद्ध नियम — नियम अन्याय रोखतात. उदाहरणे : रात्री 10 नंतर सार्वजनिक ठिकाणी ध्वनिक्षेपक नाही, मुला-मुलींना मोफत प्राथमिक शिक्षण, नदीत कचरा टाकण्यास बंदी, महिलांचे कौटुंबिक हिंसाचारापासून संरक्षण, बालमजुरीवर बंदी आणि वृक्षतोड, शिकार व चोरटी शिकार यांवर बंदी.

• सोपे : बालमजुरीवर बंदी.
• मध्यम : ध्वनिक्षेपक नियम झोपेचे रक्षण करतो.
• परीक्षेसाठी : अन्याय रोखणारे चार नियम सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : चांगल्या आणि वाईट प्रथा — प्रथा आपण आई-वडील, आजी-आजोबा आणि नातेवाईकांकडून शिकतो. अनेक चांगल्या आहेत : सण एकत्र साजरे करणे, पाहुण्यांचे स्वागत, प्राण्यांवर प्रेम आणि कृतज्ञता, अहिंसा आणि शांततेची मूल्ये. काही वाईट आहेत, जसे जातिभेद, ज्याने दुरावा आणि विषमता निर्माण केली. अस्पृश्यता अमानुष आणि अन्यायकारक होती आणि स्वतंत्र भारताच्या संविधानाने ती रद्द केली.

आकृतीत : आकृतीत आपण चांगल्या प्रथा ठेवतो आणि हानिकारक सोडतो.

• सोपे : पाहुण्यांचे स्वागत ही चांगली प्रथा.
• मध्यम : अस्पृश्यता संविधानाने रद्द केली.
• परीक्षेसाठी : जातिभेद हानिकारक का?

नियम 2 : कायदे आणि समाजसुधारक — कायद्यांनी सती, बालविवाह आणि हुंडा यांवर बंदी घातली; लोकांना फसवणाऱ्या जादूटोण्याविरुद्धचा कायदा सर्वप्रथम महाराष्ट्रात झाला. गरिबी आणि अशिक्षितपणा हे दोन मोठे अडथळे आहेत. महात्मा जोतीराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सावित्रीबाई फुले (फातिमा शेख यांच्या मदतीने) आणि महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी ते दूर करण्यासाठी काम केले.

• सोपे : सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणासाठी काम केले.
• मध्यम : कायद्याने बालविवाहावर बंदी घातली.
• परीक्षेसाठी : तीन समाजसुधारकांची नावे सांगा.

फरक ओळखा

नियम 1 : पर्यावरण रक्षण — आपल्या बहुतेक गरजा निसर्गातून भागतात, म्हणून नैसर्गिक संसाधने भावी पिढ्यांसाठी पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध राहिली पाहिजेत. आपण ती जपून आणि काळजीपूर्वक वापरली पाहिजेत.

आकृतीत : आकृतीत भविष्यासाठी नैसर्गिक संसाधने काळजीपूर्वक वापरली पाहिजेत.

• सोपे : न वापरातील दिवे बंद करा.
• मध्यम : कागदाच्या दोन्ही बाजू वापरा.
• परीक्षेसाठी : भावी पिढ्यांसाठी संसाधने का जपावीत?

नियम 2 : आपण काय शिकलो — माणसांसाठी बनवलेले नियम वेळोवेळी बदलले जातात. पूर्वीच्या काळात नियम म्हणजे धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक प्रथा असत. अमानुष आणि अनिष्ट परंपरा व प्रथांशी लढण्यासाठी कायदे केले जातात.

• सोपे : कायदे वाईट प्रथांशी लढतात.
• मध्यम : नियम वेळोवेळी बदलतात.
• परीक्षेसाठी : जुने नियम धार्मिक आणि सामाजिक प्रथा होत्या.

फरक ओळखा