K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 5 · परिसर अभ्यास

धडा ५: कौटुंबिक मूल्ये

5 संकल्पना · उत्तरांसह 40 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

निर्णय घेण्यातील भूमिका

रोजच्या जीवनातून

घरात सुटीचा बेत ठरतो. बाबांना समुद्रकिनारा हवा, आईला मंदिराचे गाव हवे, तुम्हाला प्राणिसंग्रहालय. प्रत्येकजण बोलतो, प्रत्येकजण ऐकतो, आणि शेवटी सर्वांना मान्य होईल अशी जागा ठरते.

सोपी व्याख्या

कुटुंबाचा निर्णय म्हणजे ज्यात प्रत्येकाची भूमिका आणि म्हणणे असते आणि अंतिम निवड सर्वांना मान्य असते.

नियम 1 : प्रत्येकाची भूमिका का महत्त्वाची — कुटुंबात आवडीनिवडी आणि मते वेगळी असतात, तरी आपण बोलून एकत्र निर्णय घेतो. प्रत्येकाला भूमिका असेल तर प्रत्येकजण आपले मत मांडतो, विषय सर्व बाजूंनी पाहिला जातो आणि आपले मत मानले गेले की आपल्याला महत्त्व वाटते.

प्रत्येक जण मत मांडतो, सर्व ऐकतात व चर्चा करतात आणि सर्वांना मान्य निर्णय घेतला जातोमिळून निर्णय घेणे🗣️प्रत्येक जणमत मांडतो👂सर्व ऐकतातव चर्चा करतात🤝सर्वांना मान्यनिर्णय

आकृतीत : आकृतीत कुटुंबात प्रत्येकजण बोलतो, प्रत्येकजण ऐकतो आणि निर्णय सर्वांना मान्य असतो.

  • सोपे : प्रत्येक सदस्य आपले मत सांगतो.
  • मध्यम : सर्वांचे ऐकल्याने सर्व बाजू दिसतात.
  • परीक्षेसाठी : सर्वांना मान्य असलेला निर्णय हा चांगला कौटुंबिक निर्णय.

नियम 2 : सार्वजनिक निर्णय — नागरिक सार्वजनिक बाबींतही सहभागी होऊ शकतात, उदा. महानगरपालिकेचे अंदाजपत्रक ठरवताना. आपण निवडलेले सरकार निर्णय घेते, आणि एखादा निर्णय चुकीचा वाटला तर आपण आपले मत नोंदवू शकतो. फक्त इतर काय म्हणतात त्यावरून मत बनवू नका.

  • सोपे : नागरिक महानगरपालिकेच्या योजनेवर मत देऊ शकतात.
  • मध्यम : चुकीच्या निर्णयावर आपण मत नोंदवू शकतो.
  • परीक्षेसाठी : मत बनवण्याआधी विचार करा आणि तथ्ये तपासा.
लक्षात ठेवा

प्रत्येकाला म्हणणे; मिळून निर्णय; मत बनवण्याआधी तथ्ये तपासा.

सामान्य चूक

सर्व काही फक्त मोठ्यांनीच ठरवणे. मुलांचे मतही महत्त्वाचे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "सगळे बोला, सगळे ऐका, सगळे ठरवा".

फरक ओळखा

ठिकाणनिर्णय कसे घेतात
कुटुंबबोलणे, ऐकणे, मान्य करणे
शहरनागरिक योजनांवर मत देतात
देशनिवडलेले सरकार ठरवते; आपण मत नोंदवू शकतो

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1कुटुंबाचा निर्णय घेण्याआधी आपण का बोलतो?
  2. 2आपले मत मानले गेले की आपल्याला कसे वाटते?
  3. 3नागरिक सार्वजनिक बाबींत भाग घेतात असे उदाहरण द्या.
मध्यम
  1. 4देशासाठी निर्णय कोण घेते?
  2. 5निर्णय चुकीचा वाटला तर आपण काय करू शकतो?
  3. 6फक्त इतर काय म्हणतात त्यावरून मत का बनवू नये?
आव्हानात्मक
  1. 7तीन मुलांना तीन वेगळे खेळ हवे आहेत. निर्णयाचा योग्य मार्ग सुचवा.
  2. 8"सर्वांची संमती" हे "जो जोरात बोलतो तो जिंकतो" यापेक्षा चांगले का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1म्हणजे सर्वांच्या आवडीनिवडी आणि मते ऐकली जातात.
  2. 2महत्त्वाचे.
  3. 3महानगरपालिकेचे अंदाजपत्रक ठरवणे.
  4. 4आपण निवडलेले सरकार.
  5. 5आपले मत नोंदवू शकतो.
  6. 6ते चुकीचे असू शकतात; आपण तथ्ये तपासली पाहिजेत.
  7. 7प्रत्येकाने सांगावे, ऐकावे आणि सर्वांना मान्य खेळ निवडावा किंवा आळीपाळीने खेळावे.
  8. 8शांत सदस्यांनाही म्हणणे मांडता येते आणि निर्णय न्याय्य असतो.

प्रामाणिकपणा

रोजच्या जीवनातून

तुम्ही मित्राची पेन्सिल घेतली आणि तिचे टोक तुटले. तुम्ही सांगता की लपवता? सांगणे क्षणभर अवघड वाटते, पण नंतर मन हलके होते.

सोपी व्याख्या

प्रामाणिकपणा (honesty) म्हणजे खरे बोलणे आणि चूक कबूल करणे. प्रामाणिकपणा हीच आपली ताकद आहे.

नियम 1 : प्रामाणिक आणि अप्रामाणिक कृती — प्रामाणिक : घेतलेली पेन्सिल परत करणे, सापडलेली बॅग पोलिसांना देणे, बाद झाल्याचे माहीत असताना खेळाडूने मैदान सोडणे. अप्रामाणिक : स्वतःच्या पडण्याचा दोष नेहाला देणे. प्रामाणिक माणसाला भीती वाटत नाही आणि सर्वजण त्याचा आदर करतात.

प्रामाणिक : जास्तीचे सुट्टे परत करणे, चूक कबूल करणे. अप्रामाणिक : परीक्षेत कॉपी करणे, दुसऱ्यावर दोष ढकलणेप्रामाणिकपणाप्रामाणिक ✔💰जास्तीचेसुट्टे परत करणे🙋चूककबूल करणेअप्रामाणिक ✘📝परीक्षेतकॉपी करणे👉दुसऱ्यावरदोष ढकलणे

आकृतीत : आकृतीत प्रामाणिक लोक खरे सांगतात आणि चुका कबूल करतात; अप्रामाणिक वागण्याने आत्मविश्वास जातो.

  • सोपे : सापडलेली बॅग परत करणे प्रामाणिक.
  • मध्यम : चूक लपवणे अप्रामाणिक.
  • परीक्षेसाठी : प्रामाणिक माणसांना भीती वाटत नाही.

नियम 2 : सार्वजनिक जीवनातील प्रामाणिकपणा — लोक प्रवासाआधी तिकीट काढतात तेव्हा सेवा चांगल्या चालतात. सार्वजनिक जीवनातील प्रामाणिकपणामुळे चांगल्या सार्वजनिक सेवा, शिस्त आणि कार्यक्षमता मिळते, कारण कोणी व्यवस्थेला फसवत नाही.

  • सोपे : प्रवासाआधी तिकीट काढा.
  • मध्यम : प्रामाणिक नागरिकांमुळे सेवा सुधारतात.
  • परीक्षेसाठी : सार्वजनिक जीवनातील अप्रामाणिकपणा सर्वांना हानी पोहोचवतो.
लक्षात ठेवा

प्रामाणिक = खरे बोलणे + चूक कबूल करणे. अप्रामाणिकपणाने आत्मविश्वास जातो.

सामान्य चूक

लहान खोटे चालते असे समजणे. ते वाढते आणि विश्वास जातो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "खरे बोला, मन हलके".

फरक ओळखा

कृतीप्रामाणिक की अप्रामाणिक?
घेतलेली पेन्सिल परत करणेप्रामाणिक
सापडलेली बॅग पोलिसांना देणेप्रामाणिक
आपल्या पडण्याचा दोष नेहाला देणेअप्रामाणिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1प्रामाणिकपणा म्हणजे काय?
  2. 2प्रामाणिक माणसाला भीती का वाटत नाही?
  3. 3अप्रामाणिक राहिलो तर आपण काय गमावतो?
मध्यम
  1. 4आपल्या पडण्याचा दोष नेहाला देणे प्रामाणिक आहे का?
  2. 5एक प्रामाणिक कृती सांगा.
  3. 6प्रामाणिकपणा सार्वजनिक सेवांना कसा मदत करतो?
आव्हानात्मक
  1. 7तुम्हाला शाळेच्या मैदानात ₹ 50 सापडले. प्रामाणिक वागणे काय?
  2. 8फलंदाजाला माहीत आहे की चेंडू बॅटला लागला पण पंच नाबाद म्हणतात. प्रामाणिकपणा त्याच्याकडून काय मागतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1खरे बोलणे आणि चूक कबूल करणे.
  2. 2त्याला लपवण्यासारखे काही नसते.
  3. 3आत्मविश्वास.
  4. 4नाही.
  5. 5घेतलेली पेन्सिल परत करणे.
  6. 6त्यामुळे शिस्त आणि कार्यक्षमता येते.
  7. 7ते शिक्षकांना द्यावे म्हणजे मालक शोधता येईल.
  8. 8मैदान सोडून बाद झाल्याचे मान्य करणे.

सहकार्य

रोजच्या जीवनातून

लिफ्ट मध्येच थांबली आणि आत एक आजी होत्या; आतल्या लोकांनी मिळून अलार्म दाबला, रक्षकाशी बोलले आणि आजींना शांत केले. एकट्याला हे जमले नसते.

सोपी व्याख्या

सहकार्य (co-operation) म्हणजे एकत्र काम करणे, ज्यामुळे काम हलके आणि निकाल चांगला होतो.

नियम 1 : घरात आणि संघात सहकार्य — कुटुंबात आपण रोजच्या कामात सहकार्य करतो. सांघिक खेळात खेळाडू जितके सहकार्य करतात तितका खेळ चांगला होतो. आपल्या सर्वांना इतरांची मदत लागते, आणि जत्रा, मेळावे व सभा सहकार्यानेच यशस्वी होतात.

सहकार्याची उदाहरणे : सांघिक खेळ, वृद्धाला रस्ता ओलांडायला मदत, शाळा मिळून स्वच्छ करणेसहकार्य🏏सांघिक खेळ🧓वृद्धाला रस्ताओलांडायला मदत🧹शाळा मिळूनस्वच्छ करणे

आकृतीत : आकृतीत एकत्र काम केल्याने घरात आणि सार्वजनिक जीवनात कोणतेही काम हलके होते.

  • सोपे : सांघिक खेळांना सहकार्य लागते.
  • मध्यम : जत्रा सहकार्यानेच यशस्वी होते.
  • परीक्षेसाठी : घरकाम वाटून घेणे म्हणजे सहकार्य.

नियम 2 : मदतीची उदाहरणे — रस्ता चुकलेल्या मुलाला मदत करणे, डबा विसरलेल्या मैत्रिणीला अन्न वाटून देणे आणि लिफ्टमध्ये अडकलेल्यांना मदत करणे ही सर्व सहकार्याची उदाहरणे. सर्वांचा फायदा होतो कारण उद्या तुम्हालाही मदत लागू शकते.

  • सोपे : मैत्रिणीला डबा वाटून द्या.
  • मध्यम : हरवलेल्या मुलाला रस्ता शोधायला मदत करा.
  • परीक्षेसाठी : लिफ्टमध्ये अडकलेल्यांना सहकार्याने मदत मिळाली.
लक्षात ठेवा

सहकार्याने काम हलके आणि निकाल चांगला होतो.

सामान्य चूक

मदत घेणे ही कमजोरी समजणे. सहकार्य ही ताकद आहे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "एक + एक = अकरा".

फरक ओळखा

ठिकाणसहकार्य कसे दिसते
घररोजचे काम वाटून घेणे
सांघिक खेळखेळाडू पास देतात आणि मदत करतात
सार्वजनिक ठिकाणेजत्रा आणि मेळावे सुरळीत चालतात

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1सहकार्य म्हणजे काय?
  2. 2घरातील सहकार्याचे उदाहरण द्या.
  3. 3सांघिक खेळांना सहकार्य का लागते?
मध्यम
  1. 4कोणते सार्वजनिक कार्यक्रम सहकार्यानेच यशस्वी होतात?
  2. 5मैत्रीण डबा विसरली. तुम्ही काय कराल?
  3. 6कोणी मागितले नसतानाही मदत का करावी?
आव्हानात्मक
  1. 7वर्ग स्वच्छ ठेवायला सर्वजण सहकार्य कसे करतील?
  2. 8लिफ्टमध्ये अडकलेले लोक : सहकार्य त्यांना कसे मदत करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एकत्र काम करणे.
  2. 2घरकाम वाटून घेणे.
  3. 3खेळाडू जितके सहकार्य करतात तितका खेळ चांगला होतो.
  4. 4जत्रा, मेळावे आणि सभा.
  5. 5माझे अन्न तिच्याशी वाटून घेईन.
  6. 6कधीतरी सर्वांनाच इतरांची मदत लागते.
  7. 7स्वच्छतेची कामे वाटून घेतील आणि प्रत्येकजण आपला कचरा उचलेल.
  8. 8कोणी रक्षकाला बोलावते, कोणी अलार्म दाबते, कोणी इतरांना शांत करते.

सहिष्णुता

रोजच्या जीवनातून

मित्राला क्रिकेट आवडते आणि तुम्हाला कबड्डी. खेळाबद्दल तुमचे मतभेद आहेत, पण तुम्ही ऐकता आणि दोन्ही खेळून पाहता. हीच सहनशीलता.

सोपी व्याख्या

आपल्याहून वेगळ्या मतांचा आदर करणे म्हणजे सहनशीलता (tolerance) किंवा उदारमतवाद.

नियम 1 : ऐकणे आणि सुधारणे — आपल्या सर्वांमध्ये दोष असतात आणि कुटुंब व मित्रांच्या मदतीने आपण ते सुधारू शकतो. मतभेद असताना दुसऱ्याचे म्हणणे समजून घेण्याचा प्रयत्न करावा आणि ऐकावे.

आपले मतभेद होतात, दुसऱ्याचे मत ऐकतो आणि त्याचा आदर करतो : हीच सहिष्णुतासहिष्णुता😠आपले मतभेद होतात👂दुसऱ्याचे मतऐकतो🤝त्याचा आदर :सहिष्णुता

आकृतीत : आकृतीत वेगळ्या मताचे ऐकून आदर करणे म्हणजे सहनशीलता.

  • सोपे : कोणी असहमत असेल तर ऐका.
  • मध्यम : दुसऱ्याचे मत समजून घ्यायचा प्रयत्न करा.
  • परीक्षेसाठी : सहनशीलता म्हणजे सर्वांशी सहमत होणे नव्हे; आदर करणे.

नियम 2 : आपल्या देशात सहनशीलता — आपल्या देशात वेगवेगळे धर्म, पंथ, संस्कृती आणि चालीरीती असलेले लोक राहतात. सहनशीलता ही विविधता जपते, जी समाजजीवन समृद्ध करते. उदा. शेजारी दिवाळी, ईद आणि नाताळ एकत्र साजरे करतात.

  • सोपे : आपल्या देशात अनेक धर्म आणि संस्कृती आहेत.
  • मध्यम : सहनशीलता विविधता सुरक्षित ठेवते.
  • परीक्षेसाठी : विविधता समाजजीवन समृद्ध करते.
लक्षात ठेवा

सहनशीलता = वेगळ्या मतांचा आदर. ती विविधता जपते.

सामान्य चूक

सहनशीलता म्हणजे सर्व काही गप्प सहन करणे असे समजणे. ती आदराने ऐकणे आहे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ऐका, समजा, आदर करा".

फरक ओळखा

कल्पनाअर्थ
सहनशीलतावेगळ्या मतांचा आदर
विविधताअनेक धर्म, संस्कृती, चालीरीती
फायदासमृद्ध समाजजीवन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1सहनशीलता म्हणजे काय?
  2. 2सहनशीलतेचे दुसरे नाव सांगा.
  3. 3आपल्या देशात सहनशीलता का महत्त्वाची?
मध्यम
  1. 4मतभेद असताना आपण काय करावे?
  2. 5मित्र आपले दोष सुधारायला मदत करू शकतात का?
  3. 6सहनशीलता कशाचे रक्षण करते?
आव्हानात्मक
  1. 7वर्गमित्र तुमच्यापेक्षा वेगळे अन्न खातो. तुम्ही कसे वागाल?
  2. 8विविधता समाजजीवन समृद्ध कशी करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1आपल्याहून वेगळ्या मतांचा आदर करणे.
  2. 2उदारमतवाद.
  3. 3अनेक धर्म, संस्कृती व चालीरीतींचे लोक एकत्र राहतात.
  4. 4दुसऱ्याचे मत समजून घ्यावे आणि ऐकावे.
  5. 5होय.
  6. 6विविधतेचे.
  7. 7त्याच्या निवडीचा आदर करेन आणि चिडवणार नाही.
  8. 8आपण एकमेकांकडून नवे पदार्थ, सण आणि कल्पना शिकतो.

लिंगसमानता

रोजच्या जीवनातून

काही कुटुंबांत काही मुलांना नवे कपडे आधी मिळतात आणि इतरांना "तू मुलगी आहेस, स्वयंपाकघरात मदत कर" असे सांगितले जाते. हे अन्यायकारक आहे. मुलगे आणि मुली यांच्या गरजा सारख्याच असतात.

सोपी व्याख्या

मुलगे-मुली, स्त्री-पुरुष यांना भेदभावाशिवाय समान मानणे म्हणजे लैंगिक समानता (gender equality).

नियम 1 : समान गरजा आणि हक्क — अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य आणि शिक्षण या सर्वांच्या समान गरजा आहेत. स्त्री-पुरुषांना समान हक्क आणि प्रगतीच्या समान संधी आहेत.

अन्न, कपडे, निवारा, आरोग्य आणि शिक्षण मुले व मुली दोघांनाही समान हवेमुले आणि मुली यांना समान हक्क आणि संधी🍚अन्न👕कपडे🏠निवारा🏥आरोग्य📚शिक्षण

आकृतीत : आकृतीत मुलगे आणि मुली यांच्या गरजा आणि वाढण्याचा हक्क सारखा आहे.

  • सोपे : दोघांना अन्न आणि शिक्षण हवे.
  • मध्यम : दोघांना प्रगतीचा समान हक्क.
  • परीक्षेसाठी : समानता म्हणजे भेदभाव नाही.

नियम 2 : भेदभावाची उदाहरणे — मुलांच्या वस्तू आधी घेणे, मुलाला "मुलीसारखा रडतोस" म्हणून चिडवणे, मुलीला फक्त बाहुल्या देणे आणि घरकाम फक्त मुलींवर टाकणे ही भेदभावाची उदाहरणे. योग्य मार्ग म्हणजे कामे आणि खेळणी वाटून घेणे.

  • सोपे : घरकाम फक्त मुलींना देणे अन्याय.
  • मध्यम : मुलाला रडला म्हणून चिडवणे अन्याय.
  • परीक्षेसाठी : कामे मुलगे आणि मुलींमध्ये समान वाटा.
लक्षात ठेवा

मुलगे आणि मुली समान; गरजा व हक्क सारखे.

सामान्य चूक

काही कामे किंवा खेळ फक्त मुलग्यांचे किंवा फक्त मुलींचे असतात असे समजणे. कोणीही कोणतेही करू शकतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "गरजा सारख्या, हक्क सारखे".

फरक ओळखा

कृतीन्याय्य की अन्याय्य?
मुलग्यांच्या वस्तू आधी घेणेअन्याय्य
मुलाला "मुलीसारखा रडतोस" म्हणणेअन्याय्य
कामे समान वाटणेन्याय्य

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1लैंगिक समानता म्हणजे काय?
  2. 2सर्व माणसांच्या तीन समान गरजा सांगा.
  3. 3स्त्री-पुरुषांना समान हक्क आहेत का?
मध्यम
  1. 4घरकाम फक्त मुलींना देणे न्याय्य आहे का?
  2. 5भेदभावाचे एक उदाहरण द्या.
  3. 6मुलाला रडला म्हणून चिडवणाऱ्याला काय सांगावे?
आव्हानात्मक
  1. 7कुटुंब कामे न्याय्यपणे कशी वाटेल?
  2. 8समानता संपूर्ण देशासाठी चांगली का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1मुलगे-मुली, स्त्री-पुरुष यांना भेदभावाशिवाय समान मानणे.
  2. 2अन्न, वस्त्र आणि निवारा (तसेच आरोग्य व शिक्षण).
  3. 3होय.
  4. 4नाही.
  5. 5मुलीला फक्त बाहुल्या देणे.
  6. 6सर्वजण कधीतरी रडतात; ते हसण्यासारखे नाही.
  7. 7मुलगे आणि मुली सर्वजण आळीपाळीने स्वयंपाक, स्वच्छता आणि खरेदी करतील.
  8. 8सर्वांना शिकण्याची आणि काम करण्याची संधी मिळाली की देश वेगाने प्रगती करतो.

झटपट उजळणी

  • निर्णय घेताना कुटुंबातील प्रत्येकाला बोलण्याची संधी मिळावी.
  • प्रामाणिकपणा हे आपले बळ आहे.
  • सहिष्णुता आणि सहकार्य यामुळे समाजजीवन सुसंवादी आणि शांततापूर्ण होते.
  • स्त्री आणि पुरुष समान आहेत.