धडा ४: पर्यावरणाचा समतोल

नियम 1 : जैवविविधतेचे निरीक्षण — ओळखता न येणाऱ्या सजीवांचा आकार, रंग, आवाज किंवा निवारा लिहून ठेवा किंवा चित्र काढा. अर्धवट खाल्लेली फळे, पडलेली पिसे, पावलांचे ठसे, शेण-लेंडी, घरटी, अंडी आणि मधाची पोळी सजीव असल्याचे दाखवतात.

आकृतीत : आकृतीत गावाच्या तळ्याभोवतीचे वेगवेगळे सजीव मिळून त्याची जैवविविधता दाखवतात.

• सोपे : तळ्यात अनेक सजीव असतात.
• मध्यम : जमिनीवरची पिसे पक्षी येतात हे दाखवतात.
• परीक्षेसाठी : दिवस-रात्र आणि वेगवेगळ्या ऋतूंत निरीक्षण करा.

नियम 2 : शास्त्रज्ञ निरीक्षण कसे करतात — शास्त्रज्ञ दिवसा-रात्री आणि वेगवेगळ्या ऋतूंत निरीक्षण करतात, खूप उंची, खोली आणि सूक्ष्मजीवांसाठी खास साधने वापरतात आणि दीर्घकाळाची अनेक निरीक्षणे एकत्र करतात.

• सोपे : शास्त्रज्ञ अनेक महिने निरीक्षण करतात.
• मध्यम : सूक्ष्मजीव पाहायला सूक्ष्मदर्शकासारखे साधन.
• परीक्षेसाठी : खरे चित्र मिळवायला अनेक निरीक्षणे एकत्र करतात.

फरक ओळखा

नियम 1 : पर्यावरणाचे भाग — पर्यावरणात निर्जीव भाग (सूर्यप्रकाश, हवा, पाणी, माती) आणि सजीव भाग (वनस्पती, प्राणी) असतात. ते एकमेकांवर अवलंबून असतात.

आकृतीत : आकृतीत पर्यावरण निर्जीव आणि सजीव गोष्टींचे बनलेले आहे, ज्या एकमेकांवर अवलंबून आहेत.

• सोपे : हवा आणि पाणी निर्जीव भाग.
• मध्यम : झाडे आणि प्राणी सजीव भाग.
• परीक्षेसाठी : चार निर्जीव भाग सांगा.

नियम 2 : आंतरक्रिया — सजीव आणि निर्जीव गोष्टी एकमेकांकडून घेतात-देतात; ही आंतरक्रिया (interaction). पर्यावरणशास्त्र (Environmental Science) या आंतरक्रियांचा अभ्यास करते.

• सोपे : झाड मातीतून पाणी घेते.
• मध्यम : प्राणी हवा घेतात आणि कार्बन डायऑक्साइड सोडतात.
• परीक्षेसाठी : पर्यावरणशास्त्र आंतरक्रियांचा अभ्यास करते.

फरक ओळखा

नियम 1 : साखळीचे दुवे — टोळ गवत व पाने खातात; पक्षी टोळ खातात. प्रत्येक पुढच्याचे अन्न आहे. एक दुवा गेला तर साखळी तुटते. उदाहरण : गवत → अळी → बेडूक → साप → घार.

आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक दुवा पुढच्याचे अन्न आहे; बाण खाणाऱ्याकडे दाखवतो.

• सोपे : बेडूक अळी खातो.
• मध्यम : गवत → अळी → बेडूक मध्ये बेडूक तिसरा दुवा.
• परीक्षेसाठी : बेडूक नाहीसे झाले तर अळ्या वाढतील आणि सापांचे अन्न कमी होईल.

नियम 2 : बाण वाचणे — साखळीत बाण अन्नाकडून खाणाऱ्याकडे जातो : गवत → अळी म्हणजे अळी गवत खाते. लांबी कळायला दुवे मोजा. गवत → अळी → बेडूक → साप → घार या साखळीत 5 दुवे आहेत.

• सोपे : बाण खाणाऱ्याकडे जातो.
• मध्यम : 5 दुव्यांच्या साखळीत 4 बाण.
• परीक्षेसाठी : 4 दुव्यांची अन्नसाखळी लिहा.

फरक ओळखा

नियम 1 : अन्नजाळे — एक सजीव अनेक साखळ्यांचा भाग असू शकतो. बेडूक अळ्या आणि माशा खाऊ शकतो, आणि साप व पक्षी दोघेही बेडूक खाऊ शकतात. एकमेकांत गुंतलेल्या साखळ्यांचे अन्नजाळे (food web) बनते.

आकृतीत : आकृतीत अनेक अन्नसाखळ्या मिळून अन्नजाळे बनते; प्रत्येक साखळीच्या तळाशी वनस्पती आहेत.

• सोपे : वनस्पती तळाशी आहेत.
• मध्यम : बेडूक दोन साखळ्यांत असू शकतो.
• परीक्षेसाठी : वनस्पती अन्न बनवतात म्हणून प्रत्येक साखळी त्यांच्यापासून सुरू.

नियम 2 : जाळे अधिक सुरक्षित का — जाळ्यात प्राण्याकडे अनेक प्रकारचे अन्न असते. एक अन्न कमी पडले तर तो दुसरे खाऊ शकतो. म्हणून एकाच साखळीपेक्षा अन्नजाळे अधिक स्थिर असते.

• सोपे : जाळ्यात अनेक साखळ्या.
• मध्यम : घार साप किंवा उंदीर खाते.
• परीक्षेसाठी : जाळे एका साखळीपेक्षा स्थिर.

फरक ओळखा

नियम 1 : निसर्गातील चक्रे — सूक्ष्मजीव वनस्पतींचे अवशेष, मृत प्राणी आणि विष्ठा कुजवतात आणि मातीत उपयुक्त पदार्थ मिसळतात, जे वनस्पती पुन्हा वापरतात. जलचक्र (water cycle) सर्व सजीवांना पाणी देते.

आकृतीत : आकृतीत जलचक्र प्रत्येक सजीवाला पाणी देते आणि गोल गोल चालूच राहते.

• सोपे : मेलेली पाने मातीचे अन्न होतात.
• मध्यम : सूक्ष्मजीव मृत पदार्थ कुजवतात.
• परीक्षेसाठी : चक्र उपयुक्त पदार्थ मातीला परत देते.

नियम 2 : ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइड — सजीव ऑक्सिजन वापरतात आणि कार्बन डायऑक्साइड सोडतात. वनस्पती कार्बन डायऑक्साइड वापरतात आणि ऑक्सिजन सोडतात. हे आणखी एक चक्र आहे. सर्व चक्रे अखंड चालतात तेव्हा समतोल टिकतो आणि तो हजारो वर्षे टिकला आहे.

आकृतीत : आकृतीत वनस्पती प्राणी आणि माणसांना ऑक्सिजन देतात आणि प्राणी व माणसे वनस्पतींना कार्बन डायऑक्साइड देतात.

• सोपे : वनस्पती ऑक्सिजन देतात.
• मध्यम : प्राणी वनस्पतींना कार्बन डायऑक्साइड देतात.
• परीक्षेसाठी : अखंड चक्रे समतोल टिकवतात.

फरक ओळखा