धडा ३: पृथ्वी आणि तिचे सजीव जग

नियम 1 : चार आवरणे — चारही आवरणे एकमेकांशी जोडलेली आहेत : नदी (पाणी) जमिनीवर वाहते, पक्षी (सजीव) हवेत उडतात आणि पाऊस (पाणी) आकाशातून पडतो.

आकृतीत : आकृतीत पृथ्वीला चार जोडलेली आवरणे आहेत.

• सोपे : जमीन शिलावरणाची.
• मध्यम : हवा वातावरणाची.
• परीक्षेसाठी : मासा जलावरणात राहतो आणि जीवावरणाचा भाग असतो.

नियम 2 : जमीन आणि खंड — पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सुमारे एक-तृतीयांश भाग जमीन आहे. जमिनीची सात खंडांत विभागणी झाली आहे; आशिया सर्वांत मोठा आणि ऑस्ट्रेलिया सर्वांत लहान. मैदाने, टेकड्या, पर्वत आणि पठारे ही भूरूपे (landforms) आहेत.

आकृतीत : आकृतीत पृथ्वीचा एक-तृतीयांश भाग जमीन आणि दोन-तृतीयांश पाणी आहे.

• सोपे : सात खंड आहेत.
• मध्यम : पृथ्वीचे 12 समान भाग केले तर 4 जमीन.
• परीक्षेसाठी : आशिया सर्वांत मोठा आणि ऑस्ट्रेलिया सर्वांत लहान खंड.

फरक ओळखा

नियम 1 : खारे आणि गोडे पाणी — समुद्राचे पाणी खारट असते आणि पाच महासागर आहेत. ओहोळ, झरे, नाले आणि नद्या गोडे पाणी वाहून नेतात. उपनदी (tributary) म्हणजे मोठ्या नदीला मिळणारी लहान नदी. तलाव, हिमनद्या (glaciers), हिमनग (icebergs) आणि भूजल (groundwater, विहिरीचे पाणी) हे इतर जलाशय.

आकृतीत : आकृतीत समुद्राचे पाणी खारट; नद्या, हिमनद्या आणि भूजलात गोडे पाणी.

• सोपे : महासागराचे पाणी खारट.
• मध्यम : उपनदी मोठ्या नदीला मिळते.
• परीक्षेसाठी : विहिरीचे पाणी भूजल आहे.

नियम 2 : पाण्याची मोजणी — पाच महासागर आहेत. पृथ्वीचा दोन-तृतीयांश भाग पाणी असेल तर पृथ्वीच्या 9 भागांत 6 भाग पाणी आणि 3 भाग जमीन. आपण फक्त गोडे पाणी पिऊ शकतो, म्हणून ते वाचवले पाहिजे.

• सोपे : 9 पैकी 6 भाग पाणी.
• मध्यम : खारे समुद्राचे पाणी थेट पिता येत नाही.
• परीक्षेसाठी : गोडे पाणी मर्यादित आहे म्हणून वाचवा.

फरक ओळखा

नियम 1 : हवेत काय आहे आणि तिचे थर — हवेत नायट्रोजन (प्रत्येक 100 भागांत सुमारे 78), ऑक्सिजन (सुमारे 21), बाष्प आणि कार्बन डायऑक्साइड असतात. थर : तपांबर (सुमारे 13 किमी पर्यंत, जिथे हवामान घडते), स्थितांबर (सुमारे 50 किमी पर्यंत, ओझोन थरासह), मध्यांबर, आयनांबर आणि बहिर्गोल.

आकृतीत : आकृतीत हवामान तपांबरात घडते आणि स्थितांबरातील ओझोन थर आपल्याला हानिकारक किरणांपासून वाचवतो.

• सोपे : ढग आणि पाऊस तपांबरात.
• मध्यम : तपांबर सुमारे 13 किमी पर्यंत.
• परीक्षेसाठी : स्थितांबर सुमारे 50 किमी पर्यंत, म्हणजे तपांबराच्या वर 50 − 13 = 37 किमी.

नियम 2 : ओझोन थर — स्थितांबरातील ओझोन थर सूर्याच्या हानिकारक जंबुपार किरणांचे शोषण करतो. तो नसता तर ही किरणे वनस्पती, प्राणी आणि माणसांना हानी पोहोचवती.

• सोपे : ओझोन आपले रक्षण करतो.
• मध्यम : ओझोन स्थितांबरात असतो.
• परीक्षेसाठी : तो हानिकारक जंबुपार किरण शोषून घेतो.

फरक ओळखा

नियम 1 : जलचक्राचे टप्पे — सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याचे बाष्प होते (बाष्पीभवन). बाष्प वर जाऊन थंड होते आणि सूक्ष्म थेंबांच्या ढगांत बदलते (संघनन). थेंब एकत्र येऊन पावसाच्या रूपात पडतात (पर्जन्य). पाणी परत समुद्राकडे वाहते आणि चक्र चालू राहते.

आकृतीत : आकृतीत जलचक्र कधी थांबत नाही : बाष्पीभवन, संघनन, पर्जन्य आणि परत समुद्र.

• सोपे : सूर्याच्या उष्णतेने बाष्पीभवन होते.
• मध्यम : ढग सूक्ष्म थेंबांचे असतात, संघननाने बनतात.
• परीक्षेसाठी : पाणी समुद्राला परत मिळत राहते म्हणून चक्र चालू राहते.

फरक ओळखा

नियम 1 : प्रत्येक प्रदेशातील सजीव — प्रत्येक प्रदेशाची स्वतःची झाडे-प्राणी असतात, उदा. ध्रुवीय अस्वल, झेब्रा आणि कांगारू. सर्व सजीव एकमेकांवर आणि हवा, पाणी, मातीवर अवलंबून असतात.

आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक प्रदेशाची स्वतःची झाडे-प्राणी असतात आणि ते एकमेकांवर अवलंबून असतात.

• सोपे : ध्रुवीय अस्वल थंड प्रदेशात राहते.
• मध्यम : झेब्रा गवताळ प्रदेशात राहतो.
• परीक्षेसाठी : झाडे आणि प्राणी एकमेकांवर अवलंबून असतात.

नियम 2 : सर्व आवरणे एकत्र — जीवावरणाला इतर तीन आवरणे लागतात : उभे राहायला व वाढायला जमीन, पिण्यासाठी पाणी आणि श्वासासाठी हवा. एक आवरण प्रदूषित झाले तर सजीव जगताला त्रास होतो.

• सोपे : सजीवांना हवा लागते.
• मध्यम : घाण पाणी सजीवांना हानी करते.
• परीक्षेसाठी : निरोगी जीवावरणाला स्वच्छ जमीन, पाणी आणि हवा हवी.

फरक ओळखा