K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 5 · परिसर अभ्यास

धडा २: पृथ्वीच्या गती

5 संकल्पना · उत्तरांसह 40 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

परिवलन, आस आणि विषुववृत्त

रोजच्या जीवनातून

भवरा एका बिंदूवर फिरतो. टेबलावरचा ग्लोबही त्यातून जाणाऱ्या दांड्याभोवती फिरतो. पृथ्वी अशाच प्रकारे फिरते.

सोपी व्याख्या

परिवलन (rotation) म्हणजे वस्तूचे स्वतःभोवती फिरणे. ज्या काल्पनिक रेषेभोवती ती फिरते तिला आस (axis) म्हणतात.

नियम 1 : आस आणि ध्रुव — पृथ्वीची आस तिरकी (inclined) आहे. तिची दोन टोके म्हणजे उत्तर ध्रुव (N) आणि दक्षिण ध्रुव (S).

कललेला पृथ्वीगोल : आस, उत्तर-दक्षिण ध्रुव, विषुववृत्त आणि दोन गोलार्धNSउत्तर गोलार्धदक्षिण गोलार्धविषुववृत्तआस (कललेला)

आकृतीत : आकृतीत पृथ्वीची आस तिरकी आहे; विषुववृत्त तिचे उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धांत विभाजन करते.

  • सोपे : भवरा आपल्या आसाभोवती फिरतो.
  • मध्यम : पृथ्वीची आस तिरकी आहे, सरळ नाही.
  • परीक्षेसाठी : आस उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव जोडते.

नियम 2 : विषुववृत्त आणि गोलार्ध — विषुववृत्त (equator) हे ध्रुवांच्या मधोमध असलेले काल्पनिक वर्तुळ आहे. ते पृथ्वीचे उत्तर गोलार्ध आणि दक्षिण गोलार्ध (hemispheres) असे दोन भाग करते.

  • सोपे : विषुववृत्त ध्रुवांच्या मधोमध आहे.
  • मध्यम : भारत उत्तर गोलार्धात आहे.
  • परीक्षेसाठी : "हेमी" म्हणजे अर्धा, म्हणून गोलार्ध म्हणजे अर्धा गोल.
लक्षात ठेवा

परिवलन = आसाभोवती फिरणे. विषुववृत्तामुळे दोन गोलार्ध.

सामान्य चूक

आस खरा दांडा आहे असे समजणे. ती काल्पनिक रेषा आहे.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आस = काल्पनिक दांडा, विषुववृत्त = मधला पट्टा".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
परिवलनआसाभोवती फिरणे
आसकाल्पनिक तिरकी रेषा
विषुववृत्तध्रुवांच्या मधले वर्तुळ
गोलार्धपृथ्वीचा अर्धा भाग

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1परिवलन म्हणजे काय?
  2. 2आस म्हणजे काय?
  3. 3दोन ध्रुवांची नावे सांगा.
मध्यम
  1. 4विषुववृत्त म्हणजे काय?
  2. 5दोन गोलार्धांची नावे सांगा.
  3. 6पृथ्वीची आस सरळ की तिरकी?
आव्हानात्मक
  1. 7तुम्ही कोणत्या गोलार्धात राहता?
  2. 8विषुववृत्त पृथ्वीचे दोन समान भाग करते, तर प्रत्येक भागाला काय म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1वस्तूचे स्वतःभोवती फिरणे.
  2. 2पृथ्वी ज्याभोवती फिरते ती काल्पनिक रेषा.
  3. 3उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव.
  4. 4ध्रुवांच्या मधोमध असलेले काल्पनिक वर्तुळ.
  5. 5उत्तर आणि दक्षिण.
  6. 6तिरकी.
  7. 7उत्तर गोलार्ध.
  8. 8गोलार्ध.

दिवस, रात्र आणि तास

रोजच्या जीवनातून

दिव्यासमोर फिरत्या झोक्यावर बसले की दिवा कधी समोर, कधी मागे आणि पुन्हा समोर येतो. पृथ्वी सूर्यासमोर फिरते तेव्हा दिवस-रात्र अशीच येतात.

सोपी व्याख्या

पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. एका परिवलनाला एक दिवस म्हणजे 24 तास लागतात.

नियम 1 : दिवस आणि रात्र — पृथ्वीचा सूर्याकडे असलेला अर्धा भाग दिवस अनुभवतो. उलट बाजूचा भाग रात्र. पृथ्वी फिरते तसे प्रत्येक ठिकाणी दिवस-रात्र आलटून पालटून येतात.

सूर्य पृथ्वीचा अर्धा भाग प्रकाशित करतो, तिथे दिवस; उरलेल्या भागात रात्र; पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते☀️दिवसरात्र↺ पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरतेएक फेरी = 1 दिवस = 24 तास

आकृतीत : आकृतीत सूर्याकडचा अर्धा भाग दिवस आणि दुसरा अर्धा रात्र अनुभवतो.

Live आकृती

दिवस, रात्र आणि तास

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : सूर्य पूर्वेला उगवतो असे दिसते.
  • मध्यम : प्रतिरूपात मेणबत्ती सूर्य आणि ग्लोब पृथ्वी.
  • परीक्षेसाठी : सूर्योदय, दुपार, सूर्यास्त पृथ्वी फिरते म्हणून.

नियम 2 : 24 तास — एक परिवलन = 1 दिवस = 24 तास. म्हणून अर्ध्या दिवसात 12 तास आणि दोन परिवलनांत 2 × 24 = 48 तास.

  • सोपे : 1 दिवस = 24 तास.
  • मध्यम : 3 दिवस = 3 × 24 = 72 तास.
  • परीक्षेसाठी : पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, म्हणून सूर्य पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकताना दिसतो.
लक्षात ठेवा

परिवलन : पश्चिम ते पूर्व, 24 तास, दिवस-रात्र.

सामान्य चूक

सूर्य रोज पृथ्वीभोवती फिरतो असे समजणे. पृथ्वी स्वतः फिरते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "पश्चिम → पूर्व, 24 तास, दिवस-रात्र".

फरक ओळखा

बाबतथ्य
दिशापश्चिम ते पूर्व
एक परिवलन1 दिवस = 24 तास
परिणामदिवस आणि रात्र

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1पृथ्वी कोणत्या दिशेने फिरते?
  2. 2एक परिवलन किती वेळ?
  3. 3दिवस-रात्र कशामुळे होतात?
मध्यम
  1. 4पृथ्वीचा कोणता अर्धा भाग दिवस अनुभवतो?
  2. 52 दिवसांत किती तास?
  3. 6सूर्य आकाशात फिरल्यासारखा का दिसतो?
आव्हानात्मक
  1. 7मेणबत्ती आणि ग्लोब प्रतिरूपात मेणबत्ती काय दाखवते?
  2. 8मुंबईत दुपार आहे. तो भाग सूर्याकडे की विरुद्ध?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1पश्चिमेकडून पूर्वेकडे.
  2. 2एक दिवस, 24 तास.
  3. 3पृथ्वीचे परिवलन.
  4. 4सूर्याकडचा भाग.
  5. 548 तास.
  6. 6पृथ्वी फिरते म्हणून.
  7. 7सूर्य.
  8. 8सूर्याकडे.

वर्ष, लीप वर्ष आणि ऋतू

रोजच्या जीवनातून

तुमचा वाढदिवस वर्षातून एकदा येतो. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करायला एक वर्ष लागते, म्हणून तीच तारीख वर्षानंतर येते.

सोपी व्याख्या

परिक्रमा (revolution) म्हणजे पृथ्वीचा सूर्याभोवतीचा प्रवास. एक परिक्रमा = एक वर्ष, सुमारे 365 दिवस आणि 6 तास.

नियम 1 : लीप वर्ष — प्रत्येक वर्षाचे जास्तीचे 6 तास साठत जातात : 4 × 6 = 24 तास = 1 दिवस. म्हणून प्रत्येक चौथ्या वर्षी 366 दिवस असतात आणि फेब्रुवारीत 29 दिवस. हे लीप वर्ष (leap year).

सूर्याभोवतीची एक फेरी म्हणजे सुमारे 365 दिवस 6 तासांचे वर्ष; दर चौथ्या वर्षी 366 दिवसवर्ष आणि लीप वर्ष🌍सूर्याभोवतीएक फेरी📅1 वर्ष =365 दिवस, 6 तास📆दर चौथ्या वर्षी :366 दिवस

आकृतीत : आकृतीत जास्तीचे 6 तास मिळून प्रत्येक चौथ्या वर्षी एक जास्तीचा दिवस, 29 फेब्रुवारी, होतो.

  • सोपे : वर्षात सुमारे 365 दिवस.
  • मध्यम : लीप वर्षात 366 दिवस.
  • परीक्षेसाठी : 2024 ला 4 ने भाग जातो, म्हणून ते लीप वर्ष होते.

नियम 2 : ऋतू — परिक्रमा आणि तिरकी आस यांमुळे ऋतू (seasons) होतात. भारतात उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा अनुभवतो; सहा ऋतू मिळून ऋतुचक्र.

सहा ऋतू क्रमाने : वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिरसहा ऋतू – ऋतुचक्र🌸वसंत☀️ग्रीष्म🌧️वर्षा🍂शरद🌥️हेमंत❄️शिशिर

आकृतीत : आकृतीत सहा ऋतू एकापाठोपाठ येतात आणि दरवर्षी पुन्हा येतात.

Live आकृती

वर्ष, लीप वर्ष आणि ऋतू

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : उन्हाळ्यानंतर पावसाळा.
  • मध्यम : ऋतुचक्रात सहा ऋतू.
  • परीक्षेसाठी : तिरकी आस नसती तर ऋतू झाले नसते.
लक्षात ठेवा

परिक्रमा = 1 वर्ष = 365 दि. 6 तास. दर 4 वर्षांनी लीप वर्ष. परिक्रमा + तिरकी आस = ऋतू.

सामान्य चूक

ऋतू पृथ्वी सूर्याजवळ-दूर जाते म्हणून होतात असे समजणे. तिरकी आस आणि परिक्रमा यांमुळे होतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "4 × 6 तास = 1 दिवस → लीप वर्ष".

फरक ओळखा

गतीपरिणाम
परिवलनदिवस आणि रात्र
परिक्रमावर्ष
परिक्रमा + तिरकी आसऋतू

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1परिक्रमा म्हणजे काय?
  2. 2एका परिक्रमेला किती वेळ?
  3. 3लीप वर्षात किती दिवस?
मध्यम
  1. 4लीप वर्षात कोणत्या महिन्यात 29 दिवस?
  2. 5ऋतुचक्रात किती ऋतू?
  3. 6ऋतू कशामुळे होतात?
आव्हानात्मक
  1. 72028 ला 4 ने भाग जातो. त्या वर्षात किती दिवस?
  2. 88 वर्षांत किती जास्तीचे तास साठतात? किती लीप दिवस?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1पृथ्वीचा सूर्याभोवतीचा प्रवास.
  2. 2सुमारे 365 दिवस 6 तास (एक वर्ष).
  3. 3366.
  4. 4फेब्रुवारी.
  5. 5सहा.
  6. 6परिक्रमा आणि तिरकी आस.
  7. 7366 दिवस.
  8. 88 × 6 = 48 तास = 2 दिवस.

चंद्राच्या कला

रोजच्या जीवनातून

अंधाऱ्या खोलीत धरलेला आरसा त्यावर प्रकाश पडला तरच चमकतो. चंद्र त्या आरशासारखा आहे; सूर्य त्याच्यावर प्रकाश टाकतो म्हणून तो चमकतो.

सोपी व्याख्या

चंद्राला स्वतःचा प्रकाश नाही. पृथ्वीवरून दिसणारे त्याच्या प्रकाशित भागाचे बदलते आकार म्हणजे चंद्रकला (phases of the moon).

नियम 1 : पौर्णिमा आणि अमावस्या — आपल्याला चंद्राची नेहमी एकच बाजू दिसते. पौर्णिमेला (full moon) संपूर्ण चेहरा प्रकाशित दिसतो. अमावस्येला (new moon) तो अजिबात दिसत नाही.

अमावस्येपासून पौर्णिमेपर्यंत (वाढता) आणि पुन्हा अमावस्येपर्यंत (घटता) चंद्राच्या कलावाढता चंद्र – शुक्ल पक्ष (अमावस्या → पौर्णिमा)अमावस्याबारीककोरअर्धाजवळजवळपूर्णपौर्णिमाघटता चंद्र – कृष्ण पक्ष (पौर्णिमा → अमावस्या)पौर्णिमाजवळजवळपूर्णअर्धाबारीककोरअमावस्या

आकृतीत : आकृतीत चंद्र फक्त सूर्यप्रकाशाने चमकतो, म्हणून वेगवेगळे प्रकाशित भाग दिसतात, त्यांना कला म्हणतात.

Live आकृती

चंद्राच्या कला

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : पौर्णिमा : संपूर्ण चेहरा प्रकाशित.
  • मध्यम : अमावस्या : चेहरा दिसत नाही.
  • परीक्षेसाठी : चंद्राचा आकार बदलत नाही; आपल्याला दिसणारा प्रकाशित भाग बदलतो.
लक्षात ठेवा

चंद्र सूर्यप्रकाशाने चमकतो. पौर्णिमा = सर्व प्रकाशित. अमावस्या = काहीच दिसत नाही.

सामान्य चूक

चंद्राचा स्वतःचा आकार बदलतो असे समजणे. फक्त आपल्याला दिसणारा प्रकाशित भाग बदलतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "चंद्र = आरसा, सूर्य = दिवा".

फरक ओळखा

कलाकाय दिसते
पौर्णिमासंपूर्ण चेहरा प्रकाशित
अमावस्याकाही दिसत नाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1चंद्राला स्वतःचा प्रकाश आहे का?
  2. 2चंद्रकला म्हणजे काय?
  3. 3आपल्याला चंद्राच्या किती बाजू दिसतात?
मध्यम
  1. 4संपूर्ण चेहरा प्रकाशित असतो त्या दिवसाला काय म्हणतात?
  2. 5चंद्र न दिसणाऱ्या दिवसाला काय म्हणतात?
  3. 6चंद्राचे वेगवेगळे आकार का दिसतात?
आव्हानात्मक
  1. 7चंद्र सूर्यासारखा प्रकाशाचा स्रोत आहे का?
  2. 8अमावस्येच्या रात्री चंद्र नाहीसा होतो का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1नाही, तो सूर्यप्रकाशाने चमकतो.
  2. 2पृथ्वीवरून दिसणारे प्रकाशित भागाचे बदलते आकार.
  3. 3फक्त एकच.
  4. 4पौर्णिमा.
  5. 5अमावस्या.
  6. 6आपल्याला त्याचे वेगवेगळे प्रकाशित भाग दिसतात.
  7. 7नाही, तो फक्त सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो.
  8. 8नाही, तो असतो पण त्याची प्रकाशित बाजू आपल्यापासून दूर असते.

चांद्रमास आणि तिथी

रोजच्या जीवनातून

रोजनिशीत प्रत्येक दिवसाची तारीख असते. जुन्या कालगणनेत लोक चंद्र वाढताना आणि घटताना पाहून दिवस मोजत.

सोपी व्याख्या

चांद्रमास (lunar month) म्हणजे एका अमावस्येपासून पुढच्या अमावस्येपर्यंतचा काळ, 28–30 दिवस. त्यातील प्रत्येक दिवस तिथी.

नियम 1 : शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष — अमावस्येपासून पौर्णिमेपर्यंत (14–15 दिवस) प्रकाशित भाग वाढतो : वाढता चंद्र किंवा शुक्ल पक्ष (waxing). पौर्णिमेपासून अमावस्येपर्यंत प्रकाशित भाग घटतो : घटता चंद्र किंवा कृष्ण पक्ष (waning).

  • सोपे : शुक्ल पक्ष : चंद्र वाढतो.
  • मध्यम : कृष्ण पक्ष : चंद्र घटतो.
  • परीक्षेसाठी : शुक्ल पक्षाच्या शेवटी पौर्णिमा येते.

नियम 2 : तिथी मोजणे — चांद्रमासात दोन पक्ष असतात, प्रत्येकी सुमारे 14–15 दिवसांचा. म्हणून दोन पक्ष मिळून सुमारे 28–30 दिवस.

  • सोपे : 2 पक्ष = 1 चांद्रमास.
  • मध्यम : 15 + 15 = 30 दिवस.
  • परीक्षेसाठी : एका अमावस्येपासून पुढच्या अमावस्येपर्यंतचा महिना म्हणजे चांद्रमास.
लक्षात ठेवा

शुक्ल = वाढता; कृष्ण = घटता; चांद्रमास = 28–30 दिवस.

सामान्य चूक

शुक्ल आणि कृष्णाचा गोंधळ. शुक्ल वाढतो; कृष्ण घटतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "शुक्ल = शुभ्र वाढ, कृष्ण = काळोख वाढ".

फरक ओळखा

पक्षचंद्र
शुक्ल पक्षवाढता, अमावस्या ते पौर्णिमा
कृष्ण पक्षघटता, पौर्णिमा ते अमावस्या

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1चांद्रमास म्हणजे काय?
  2. 2तिथी म्हणजे काय?
  3. 3वाढता चंद्र कोणता पक्ष?
मध्यम
  1. 4घटता चंद्र कोणता पक्ष?
  2. 5अमावस्या ते पौर्णिमा किती दिवस?
  3. 6चांद्रमासात किती पक्ष?
आव्हानात्मक
  1. 7पौर्णिमेनंतर कोणता पक्ष सुरू होतो?
  2. 8चांद्रमास 29 दिवसांचा आणि शुक्ल पक्ष 15 दिवस, तर कृष्ण पक्ष किती दिवस?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एका अमावस्येपासून पुढच्या अमावस्येपर्यंतचा काळ, 28–30 दिवस.
  2. 2चांद्रमासातील प्रत्येक दिवस.
  3. 3शुक्ल पक्ष.
  4. 4कृष्ण पक्ष.
  5. 5सुमारे 14–15 दिवस.
  6. 6दोन.
  7. 7कृष्ण पक्ष.
  8. 829 − 15 = 14 दिवस.

झटपट उजळणी

  • परिवलनाने दिवस आणि रात्र होतात; प्रदक्षिणा आणि कललेला आस यांमुळे ऋतू होतात.
  • १ वर्ष = सुमारे ३६५ दिवस ६ तास; दर ४ वर्षांनी लीप वर्ष.
  • चंद्राच्या कला : पौर्णिमा, अमावस्या, शुक्ल पक्ष, कृष्ण पक्ष; चांद्रमास = २८-३० दिवस.